Thiên 2 — Phẩm 2: Hỏi han

 Phẩm Hỏi về Ma-ha Bát-nhã ba-la-mật (trí tuệ lớn đưa sang bờ bên kia, tức trí tuệ hoàn hảo giúp vượt khỏi sinh tử), thứ hai

 Bấy giờ, Thích-đề-hoàn-nhân (vua trời Đế Thích, chúa cõi trời Đao-lợi) cùng bốn vạn thiên nhân (người cõi trời) đến dự hội; bốn vị Thiên vương (bốn vị vua trời giữ bốn phương) cùng hai vạn thiên nhân trên trời đến dự hội; Phạm-ca-di thiên (các vị trời thuộc chúng trời Phạm thiên ở cõi sắc) cùng một vạn thiên nhân đến dự hội; Thủ-đà-hội thiên (Tịnh Cư thiên, các tầng trời trong sạch, nơi ở của các bậc thánh không còn trở lại cõi dục) cùng năm nghìn thiên nhân đến dự hội. Các vị trời ấy nhờ công đức đời trước mà ánh sáng rực rỡ chói lọi; nhưng do uy lực thần diệu của Phật (bậc đã giác ngộ hoàn toàn), ánh sáng của các vị trời đều không còn thấy nữa.

 Thích-đề-hoàn-nhân thưa với Tu-bồ-đề (đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về tính không): "Hàng vạn, hàng nghìn thiên nhân tụ hội đông đủ, muốn nghe Tu-bồ-đề giảng Bát-nhã ba-la-mật. Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn: người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh, có tâm nguyện và công hạnh rộng lớn) an trụ trong Bát-nhã ba-la-mật như thế nào?"

 Tu-bồ-đề nói với Thích-đề-hoàn-nhân: "Câu-dực (tên họ của Thích-đề-hoàn-nhân)! Hàng vạn hàng nghìn thiên nhân ưa muốn nghe thì hãy cùng lắng nghe. Ta sẽ nương uy lực thần diệu của Phật mà giảng rộng Bát-nhã ba-la-mật cho các vị trời và người. Những thiên nhân nào chưa phát tâm Bồ-tát thì nay đều nên thực hành; còn những ai đã chứng quả Tu-đà-hoàn (quả vị đầu tiên của bậc thánh, đã vào dòng thánh) thì không thể đạt đạo Bồ-tát được nữa. Vì sao vậy? Vì họ đã đóng lối sinh tử (không còn ở lại lâu trong sinh tử để cứu độ chúng sinh). Nhưng giả sử những người ấy cầu đạo Bồ-tát, ta cũng khuyến khích giúp đỡ họ, không cắt đứt công đức của họ, khiến tất cả đều lấy điều tôn quý tột bậc trong pháp, muốn cho họ đạt tới chỗ cao nhất."

 Phật nói: "Hay thay, hay thay, Tu-bồ-đề! Con khuyến khích, làm vui lòng những người học đến như thế."

 Tu-bồ-đề thưa Phật: "Con phải báo ơn, không thể không báo. Vì sao vậy? Vì thời quá khứ, các Đát-tát-a-kiệt (Như Lai, danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như) đều bảo đệ tử giảng Bát-nhã ba-la-mật cho các Bồ-tát. Khi ấy Đát-tát-a-kiệt (tức Phật hiện nay) cũng ở trong số đó, học theo pháp như thế, nay tự mình đạt thành Phật. Bạch Thiên Trung Thiên (Trời trong các trời, danh hiệu tôn xưng Phật)! Vì thế con phải báo ơn. Nay con lại giảng Bát-nhã ba-la-mật, các Bồ-tát cũng sẽ lại thọ nhận pháp Bồ-tát, con cũng lại khuyến khích Bồ-tát ma-ha-tát mau thành Phật."

 Tu-bồ-đề nói với Câu-dực: "Điều ông muốn hỏi, hãy nghe điều ông hỏi đây. Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Bát-nhã ba-la-mật như thế nào? Bồ-tát ma-ha-tát lấy tính không mà an trụ trong Bát-nhã ba-la-mật. Bồ-tát ma-ha-tát là ma-ha tăng-na tăng-niết (khoác áo giáp lớn, tức phát đại nguyện vững chắc như mặc áo giáp để cứu độ chúng sinh), là ma-ha-diễn (Đại thừa: cỗ xe lớn, con đường tu cứu độ tất cả chúng sinh) tam-bạt-đế (an trụ vững vàng, bước lên). Không nên trụ vào sắc (hình sắc, phần vật chất của thân và vạn vật); không nên trụ vào thọ (bản cổ gọi là 'thống dương': cảm giác khổ, vui hoặc không khổ không vui), tưởng (bản cổ gọi là 'tư tưởng': tri giác, nhận biết hình tướng), hành (bản cổ gọi là 'sinh tử': các hoạt động tác ý, tạo tác của tâm), thức (sự nhận biết phân biệt) — năm thứ này hợp thành con người.

 Không nên trụ vào quả Tu-đà-hoàn; không nên trụ vào quả Tư-đà-hàm (quả thánh thứ hai, còn trở lại cõi người một lần); không nên trụ vào quả A-na-hàm (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi dục); không nên trụ vào quả A-la-hán (quả thánh cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh); không nên trụ vào quả Bích-chi-phật (người tự giác ngộ nhờ quán lẽ nhân duyên, không cần thầy, nhưng không đi giáo hóa rộng); không nên trụ vào quả Phật. Không nên trụ vào sự có sắc; không nên trụ vào sự có thọ, tưởng, hành, thức; không nên trụ vào sự có Tu-đà-hoàn, có Tư-đà-hàm, có A-na-hàm, có A-la-hán, có Bích-chi-phật, có Phật.

 Không nên trụ vào chỗ cho sắc là thường hay vô thường; không nên trụ vào chỗ cho thọ, tưởng, hành, thức là thường hay vô thường. Không nên trụ vào chỗ cho sắc là vui hay khổ; không nên trụ vào chỗ cho thọ, tưởng, hành, thức là khổ hay vui. Không nên trụ vào chỗ cho sắc là không hay chẳng không; không nên trụ vào chỗ cho thọ, tưởng, hành, thức là không hay chẳng không. Không nên trụ vào chỗ cho sắc là của ta hay chẳng phải của ta; không nên trụ vào chỗ cho thọ, tưởng, hành, thức là của ta hay chẳng phải của ta.

 Không nên trụ vào sự thành tựu vững chắc của đạo Tu-đà-hoàn; không nên trụ vào chỗ đạo Tu-đà-hoàn đã thành. Vì sao vậy? Vì người ấy còn bảy lần chết, bảy lần sinh rồi mới vượt qua; vì thế không nên trụ vào đạo Tu-đà-hoàn. Không nên trụ vào sự thành tựu vững chắc của đạo Tư-đà-hàm; không nên trụ vào chỗ đạo Tư-đà-hàm đã thành. Vì sao vậy? Vì bậc Tư-đà-hàm còn một lần chết, một lần sinh rồi mới vượt qua; vì thế không nên trụ vào đạo Tư-đà-hàm. Không nên trụ vào sự thành tựu vững chắc của đạo A-na-hàm. Khi đạo A-na-hàm đã thành thì bát-nê-hoàn (nhập Niết-bàn hoàn toàn, tức diệt độ) ngay trên cõi trời; vì thế không nên trụ vào đạo A-na-hàm. Không nên trụ vào sự thành tựu vững chắc của đạo A-la-hán. Vì sao vậy? Vì khi đạo La-hán đã thành thì dứt hết ngay ở đời này, vào vô dư Nê-hoàn (Niết-bàn không còn sót lại thân năm uẩn) mà bát-nê-hoàn; vì thế không nên trụ vào đạo La-hán. Không nên trụ vào sự thành tựu vững chắc của đạo Bích-chi-phật. Khi đạo Bích-chi-phật đã thành thì vượt qua địa vị đạo Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu tự giải thoát), nhưng không đạt tới đạo Phật, liền bát-nê-hoàn giữa chừng; vì thế không nên trụ vào đạo Bích-chi-phật. Tự mình thành Phật, làm chỗ nương tựa cho a-tăng-kỳ (số nhiều không đếm xuể) người, dạy vô số a-tăng-kỳ người đều sẽ được bát-nê-hoàn; những việc Phật làm đều đã hoàn tất, rồi sẽ bát-nê-hoàn — cũng không nên trụ vào đó."

 Xá-lợi-phất (đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) nghĩ thầm: "Bồ-tát an trụ như thế nào?"

 Tu-bồ-đề biết điều Xá-lợi-phất đang nghĩ, liền đáp: "Xá-lợi-phất, thế nào? Phật an trụ ở đâu?" Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Phật không có chỗ trụ. Tâm của Đát-tát-a-kiệt không có chỗ trụ dừng, cũng không dừng ở chỗ bất động, cũng không dừng ở chỗ động."

 Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Bồ-tát ma-ha-tát nên học như thế. Như Đát-tát-a-kiệt không trụ, cũng chẳng phải không trụ, cũng không có cái không trụ — nên học trụ như thế."

 Các thiên nhân nghe vậy, trong lòng mỗi vị đều nghĩ: "Lời của các dạ-xoa (loài quỷ thần), dù lớn hay nhỏ, chúng ta đều có thể hiểu được. Còn điều tôn giả Tu-bồ-đề nói thì hoàn toàn không thể hiểu."

 Tu-bồ-đề biết điều các thiên nhân đang nghĩ, liền đáp: "Lời này khó hiểu, khó hiểu; cũng không thể nghe, cũng không thể biết."

 Các thiên nhân trong lòng mỗi vị lại nghĩ: "Lời này cần phải hiểu, cần phải hiểu. Nay điều tôn giả Tu-bồ-đề biết thật sâu xa, sâu xa."

 Tu-bồ-đề lại biết điều các thiên nhân đang nghĩ, liền nói với các thiên nhân: "Muốn chứng đạo Tu-đà-hoàn, thì khi đã được đạo Tu-đà-hoàn cũng không an nhận lấy nó (?), không trụ vào đó, liền vượt qua. Muốn chứng đạo Tư-đà-hàm, thì khi đã được đạo Tư-đà-hàm cũng không an nhận lấy nó, không trụ vào đó, liền vượt qua. Muốn chứng đạo A-na-hàm, thì khi đã được đạo A-na-hàm cũng không an nhận lấy nó, không trụ vào đó, liền vượt qua. Muốn chứng đạo A-la-hán, thì khi đã được đạo La-hán cũng không an nhận lấy nó, không trụ vào đó, liền vượt qua. Muốn chứng đạo Bích-chi-phật, thì khi đã được đạo Bích-chi-phật cũng không an nhận lấy nó, không trụ vào đó, liền vượt qua. Muốn chứng đạo Phật, thì khi đã được đạo Phật cũng không an nhận lấy nó, không trụ vào đó, liền vượt qua."

 Các thiên nhân đều nghĩ: "Điều tôn giả Tu-bồ-đề nói đến như thế, thì ai sẽ nghe và thọ nhận được pháp này?"

 Tu-bồ-đề biết điều các thiên nhân đang nghĩ, liền nói với các thiên nhân: "Người huyễn (người do phép huyễn thuật hóa ra) sẽ nghe pháp của ta, sẽ thọ nhận pháp của ta. Vì sao vậy? Vì nghe pháp của ta xong cũng không chứng lấy gì."

 Các thiên nhân trong lòng mỗi vị lại nghĩ: "Sao người huyễn nghe pháp lại giống hệt như người thật, không khác?" Tu-bồ-đề biết điều các thiên nhân đang nghĩ, liền nói với các thiên nhân: "Huyễn giống như người, người giống như huyễn."

 Tu-bồ-đề nói: "Ta nói đạo Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi-phật cũng như huyễn mà thôi. Ngay cả đạo Phật, ta nói cũng như huyễn."

 Các thiên nhân hỏi Tu-bồ-đề: "Ngay cả Phật mà ngài cũng nói là như huyễn sao?"

 Tu-bồ-đề nói với các thiên nhân: "Ngay cả Nê-hoàn (Niết-bàn: sự diệt hết phiền não, ra khỏi sinh tử) cũng như huyễn."

 Các thiên nhân lại hỏi Tu-bồ-đề: "Ngay cả Nê-hoàn cũng như huyễn, là thế nào?"

 Tu-bồ-đề nói: "Này các thiên nhân! Giả sử có pháp nào vượt hơn cả Nê-hoàn, thì cũng như huyễn. Vì sao vậy? Vì người huyễn và Nê-hoàn được ban cho đều như hư không mà có (?)."

 Xá-lợi-phất, Phân-mạn-đà-ni-phất (tức Phú-lâu-na, đại đệ tử của Phật, giỏi thuyết pháp), Ma-ha Câu-hy-la (đại đệ tử của Phật, giỏi biện luận), Ma-ha Ca-chiên-diên (đại đệ tử của Phật, giỏi giảng rộng nghĩa lý) cùng hỏi Tu-bồ-đề: "Bát-nhã ba-la-mật thật là sâu nặng. Những người nào sẽ thọ nhận được pháp này?"

 Hiền giả A-nan (thị giả của Phật) cũng hỏi như vậy.

 Tu-bồ-đề đáp các tỳ-kheo (người xuất gia đã thọ giới đầy đủ): "Bồ-tát A-duy-việt-trí (bậc không còn thoái lui trên đường thành Phật) sẽ thọ nhận pháp này. Hoặc những vị đã thành tựu A-la-hán thì có pháp này nhưng không có ai giữ lấy (?). Vì sao vậy? Vì tướng mà Bát-nhã ba-la-mật nói ra là như thế: từ trong đó không có gì xuất ra. Vì sao vậy? Vì trong pháp ấy không có gì, không có gì để nghe, không có gì để được — pháp là như thế. Sánh với pháp không có gì để nghe, pháp không có gì để được, thì từ trong pháp này không có gì để thọ nhận."

 Thích-đề-hoàn-nhân nghĩ thầm: "Điều tôn giả Tu-bồ-đề nói như mưa xuống báu vật của pháp. Ta nên hóa ra hoa đem rải lên Tu-bồ-đề." Thích-đề-hoàn-nhân liền hóa ra hoa, rải lên tôn giả Tu-bồ-đề.

 Tu-bồ-đề liền nói: "Hoa này không sinh ra từ cõi trời Đao-lợi (cõi trời Ba mươi ba, nơi Thích-đề-hoàn-nhân làm chúa). Ta từng thấy hoa này là do huyễn hóa mà ra. Hoa do Thích-đề-hoàn-nhân hóa ra, rải lên ta, là từ cây tâm mà ra, không phải từ cây cối mọc ra. Hoa này là từ cây tâm sinh ra."

 Thích-đề-hoàn-nhân nói: "Như ngài nói, hoa là từ cây tâm mà ra."

 Tu-bồ-đề nói: "Đúng vậy, Câu-dực!"

 Thích-đề-hoàn-nhân nói: "Nhưng cũng không phải từ cây tâm mà ra."

 Tu-bồ-đề nói: "Vì thế nó chẳng phải là hoa."

 Thích-đề-hoàn-nhân nói: "Tôn giả Tu-bồ-đề! Trí tuệ mà ngài thấu vào thật sâu xa, sâu xa; điều ngài nói không thêm không bớt, giảng pháp như thế. Như lời Tu-bồ-đề dạy, Bồ-tát ma-ha-tát nên học như thế."

 Tu-bồ-đề nói với Thích-đề-hoàn-nhân: "Câu-dực! Lời ông nói đúng như vậy, không khác; đó là điều Bồ-tát ma-ha-tát học. Bồ-tát ma-ha-tát học như thế là không học đạo Tu-đà-hoàn, Tư-đà-hàm, A-na-hàm, A-la-hán, Bích-chi-phật; Bồ-tát ấy là học Tát-vân-nhã (trí biết tất cả, tức trí tuệ toàn giác của Phật). Học như thế là học vô số a-tăng-kỳ pháp; học không làm sinh ra sắc, học không làm sinh ra thọ, tưởng, hành, thức. Không học nắm giữ sắc, không học nắm giữ thọ, tưởng, hành, thức. Không học nắm giữ niềm vui của pháp tưởng chấp, cũng không học nắm giữ điều đã mất. Làm như thế là học Tát-vân-nhã, là như Tát-vân-nhã."

 Xá-lợi-phất nói với Tu-bồ-đề: "Học như thế, không nắm giữ Tát-vân-nhã, cũng không đánh mất việc học, thì là học Tát-vân-nhã sao? Là như Tát-vân-nhã sao?"

 Tu-bồ-đề nói với Xá-lợi-phất: "Học như thế, không nắm giữ Tát-vân-nhã, cũng không đánh mất việc học, đó là học Tát-vân-nhã, là như Tát-vân-nhã."

 Thích-đề-hoàn-nhân hỏi Xá-lợi-phất: "Bồ-tát ma-ha-tát nên tìm cầu Bát-nhã ba-la-mật như thế nào?"

 Xá-lợi-phất nói: "Nên hỏi tôn giả Tu-bồ-đề!"

 Thích-đề-hoàn-nhân hỏi tôn giả Tu-bồ-đề: "Ngài nương uy lực và ân đức của ai mà học được như vậy?"

 Tu-bồ-đề nói: "Những gì ta học được đều là nương nhờ ân đức của uy lực thần diệu của Phật. Câu-dực hỏi: 'Bồ-tát ma-ha-tát nên tìm cầu Bát-nhã ba-la-mật như thế nào?' — Không thể tìm từ sắc, cũng không thể tìm ở ngoài sắc; không thể tìm từ thọ, tưởng, hành, thức, cũng không thể tìm ở ngoài thức. Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật chẳng phải là sắc, cũng không lìa sắc; Bát-nhã ba-la-mật chẳng phải là thọ, tưởng, hành, thức, Bát-nhã ba-la-mật cũng không lìa thức. Đó là Bát-nhã ba-la-mật."

 Thích-đề-hoàn-nhân hỏi Tu-bồ-đề: "Ma-ha ba-la-mật không có bờ mé sao? Ma-ha ba-la-mật không có tận cùng sao?"

 Tu-bồ-đề nói với Câu-dực: "Ma-ha ba-la-mật không có bờ mé, không có tận cùng. Ba-la-mật hoàn toàn không thể thấy, không có tận cùng; ba-la-mật hoàn toàn không thể đi tới tận cùng. Con người không có tận cùng, ba-la-mật cũng không có tận cùng. Như thế, Câu-dực, thì nên tìm cầu thế nào? Ba-la-mật trong các pháp không có tận cùng, không có bờ mé, cũng không có khoảng giữa, cũng không thể đặt ra giới hạn. Ba-la-mật cũng như thế. Lại nữa, Câu-dực! Pháp thì không có bờ, không có giới hạn, không có tận cùng, không có khoảng giữa, không có gì để nắm được."

 Thích-đề-hoàn-nhân nói: "Tôn giả Tu-bồ-đề, thế nào là con người không có tận cùng, ba-la-mật cũng không có tận cùng?"

 Tu-bồ-đề nói với Thích-đề-hoàn-nhân: "Hoàn toàn không thể nghĩ bàn, đo đếm. Dẫu có nhân lên gấp bội rồi lại gấp bội, con người cũng không có tận cùng, ba-la-mật cũng không có tận cùng."

 Thích-đề-hoàn-nhân nói: "Vì duyên cớ gì mà con người không có tận cùng, ba-la-mật cũng không có tận cùng?"

 Tu-bồ-đề nói: "Câu-dực, ý ông thế nào? Trong pháp nào nói đến con người, đến gốc gác của con người?"

 Thích-đề-hoàn-nhân nói: "Không có pháp nào nói như thế, cũng không có pháp nào giữ lại cả. Nếu có nói ra thì cũng chỉ là cái tên mà thôi. Không có ai tạo ra, chỉ là cái tên mà thôi."

 Tu-bồ-đề nói: "Thích-đề-hoàn-nhân, ý ông thế nào? Có thể thấy được con người nào không?"

 Thích-đề-hoàn-nhân nói: "Không thể thấy được."

 Tu-bồ-đề đáp Thích-đề-hoàn-nhân: "Đã không có ai tạo ra thì có con người nào? Giả sử Đát-tát-a-kiệt A-duy-tam-phật (Như Lai, bậc Chánh đẳng giác: đã giác ngộ chân chính và trọn vẹn) sống lâu bằng số kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) nhiều như cát bờ sông Hằng, mà nói rằng có người sinh ra, có người diệt đi, (thì có chăng) (?)."

 Thích-đề-hoàn-nhân nói: "Không có con người nào cả. Vì sao vậy? Vì gốc vốn trong sạch, trong sạch."

 (Tu-bồ-đề nói:) "Vì thế, Câu-dực, con người không có tận cùng. Nên suy nghĩ về Bát-nhã ba-la-mật như thế."

 Kinh Ma-ha Bát-nhã Sao, hết quyển thứ nhất.

 Kinh Ma-ha Bát-nhã Sao, quyển thứ hai

 Sa-môn (người xuất gia tu hành) người Thiên Trúc (Ấn Độ) Đàm-ma-tì đời Tiền Tần (triều Tần do họ Phù lập ở Trung Hoa, thế kỷ IV) cùng Trúc Phật Niệm dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video