Phẩm thứ mười: Giữ lấy không (không: mọi sự đều không có tự tính cố định).
Tu-bồ-đề (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu rõ nhất về lý "không") bạch Phật: "Thế nào là ở nơi không mà không tham đắm? Thế nào là giữ lấy không, tức là tam-muội (trạng thái định tâm, tâm chuyên chú không tán loạn)?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát là người cầu giác ngộ để cứu mình và cứu người; Ma-ha-tát là bậc lớn) thực hành Bát-nhã Ba-la-mật (trí tuệ đưa sang bờ giác ngộ) thì quán (quan sát bằng trí tuệ) sắc (phần vật chất, thân thể và hình tướng) là không, quán thống dưỡng (cảm thọ: cảm giác vui, khổ, trung tính), tư tưởng (tri giác, khái niệm), sinh tử (hành: các tạo tác của tâm), thức (sự nhận biết phân biệt) là không. Quán như thế là một lòng chuyên nhất. Như điều đã quán, đối với pháp cũng không thấy gì, và ở trong pháp mà không chứng lấy (không dừng lại nhận quả giải thoát riêng cho mình)."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Phật dạy không lấy không mà chứng. Thế nào Bồ-tát Ma-ha-tát ở trong tam-muội mà không lấy không để chứng?"
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy quán tất cả sắc đều là không, nhưng cũng không chứng lấy. Quán như thế là không chứng lấy; quán mà không chứng thì không tham đắm. Đó là quán; lấy không tham đắm làm quán. Khi muốn hướng tới đó mà không chứng không tham, lúc ấy tâm không nghĩ đến nhân duyên của tam-muội; đó là niệm. Lúc ấy không đánh mất pháp gốc của Bồ-tát, không giữa đường mà chứng lấy. Vì sao? Vì pháp công đức đã làm rất sâu xa; lúc ấy không tham đắm nên không chứng lấy, nhờ Bát-nhã Ba-la-mật che chở.
Ví như có người dũng mãnh, can đảm, đánh lui được quân địch; người ấy đẹp đẽ, mạnh mẽ, việc gì cũng làm được, thông thạo sáu mươi bốn phép biến hóa của binh pháp, tinh thông năm điều hiểu biết (?), được mọi người kính trọng. Đến đâu cũng được lợi, lấy những gì được mà chia cho người, lòng ai cũng vui mừng. Nếu có việc phải cùng cha mẹ vợ con đi qua nơi cực kỳ hiểm nạn, người ấy liền trấn an cha mẹ vợ con: 'Đừng sợ, đừng hãi, nay chúng ta sẽ cùng ra khỏi chốn hiểm nạn này.' Nếu giữa đường kẻ thù bỗng kéo đến, người ấy khôn ngoan, lập tức đưa cha mẹ vợ con ra, đưa về quê nhà, ai nấy đều toàn vẹn không bị hại gì, còn đối với kẻ thù cũng không làm tổn thương ai. Vì sao? Vì người ấy việc gì cũng thông thạo, dũng mạnh, biết biến hóa, thắng được kẻ thù; kẻ thù trông thấy ai cũng sợ hãi mà bỏ chạy hết. Cha mẹ vợ con ra khỏi hiểm nạn, về đến nhà, không ai là không vui mừng.
Cũng vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát có lòng từ bi cực lớn đối với tất cả mọi người. Lúc ấy, Bồ-tát Ma-ha-tát đem lòng từ ban khắp cho mọi người, vượt qua cảnh giới của bọn ma nhơ đục, lại vượt lên trên địa vị của hàng Thanh văn (người nghe lời Phật mà tu để tự thoát khổ), Bích-chi-phật (người tự giác ngộ nhờ quán nhân duyên). Bồ-tát đứng trong tam-muội mà không diệt tận (?); nhờ Ba-la-mật nên đối với không mà không tham đắm. Khi thực hành như thế, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là thực hành tam-muội không hướng về giải thoát môn (cửa ngõ dẫn đến giải thoát), cũng không lấy có tướng, không lấy không tướng, nên không chứng lấy.
Tu-bồ-đề! Ví như chim bay giữa hư không, không chạm vướng vào đâu. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đi trong không đến không, hướng vô tướng (không hình tướng để bám) đến vô tướng, hướng vô nguyện (không mong cầu bám víu) đến vô nguyện, mà không vì không, vô tướng, vô nguyện mà rơi rụng, vì muốn đầy đủ mọi pháp của Phật.
Tu-bồ-đề! Ví như người bắn cung giỏi bắn lên hư không, mũi tên đang ở giữa không trung thì lại bắn mũi tên khác trúng vào mũi trước, mũi sau lại bắn trúng mũi trước, mũi nào cũng trúng nhau mà không rơi xuống đất; người ấy muốn cho mũi tên trước rơi thì mới để nó rơi. Cũng vậy, Tu-bồ-đề! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật, được âu-hòa-câu-xá-la (phương tiện thiện xảo: sự khéo léo dùng cách thích hợp để tu tập và giáo hóa) che chở giữ gìn, nên đối với bản tế (giới hạn chân thật của mọi sự, chỗ chứng nhập tịch diệt) không giữa đường chứng lấy, làm tròn đầy công đức (phước lành và đức hạnh có được nhờ tu tập), đạt trọn A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ (phiên âm chữ Phạn, nghĩa là sự giác ngộ cao nhất, chân chính, trọn vẹn, tức quả vị Phật); khi công đức đã tròn đầy, thành Phật, mới có thể chứng bản tế. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã Ba-la-mật; pháp ấy từ nơi pháp mà sinh ra (?)."
Tu-bồ-đề bạch Phật: "Bồ-tát Ma-ha-tát thật là gian khổ khi học như thế mà không giữa đường chứng lấy. Lớn lao thay! Thiên Trung Thiên (trời của các vị trời, danh hiệu tôn xưng Phật) từ xưa đã thực hành điều yên ổn này, tự mình đạt đến thành Phật."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Bồ-tát Ma-ha-tát vì muốn che chở tất cả mọi người, do bản nguyện (lời nguyện gốc phát ra từ ban đầu) dẫn đến, nên có thể che chở tất cả mà đưa họ đến giải thoát; đó là giữ tam-muội không hướng về giải thoát môn mà trong tâm phân biệt rõ. Thế nào là phân biệt? Giữ tam-muội không là phân biệt, tam-muội vô tướng là phân biệt, tam-muội vô nguyện là phân biệt, mà không giữa đường chứng bản tế. Vì sao? Vì được âu-hòa-câu-xá-la che chở; khi mới phát tâm đã nghĩ muốn che chở tất cả mọi người. Giữ ý niệm ấy nên vào được âu-hòa-câu-xá-la, vì thế không giữa đường chứng lấy.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát đi sâu vào chỗ giải thoát, như tam-muội không hướng về giải thoát môn, tam-muội vô tướng hướng về giải thoát môn, tam-muội vô nguyện hướng về giải thoát môn, thì vì thế mà tâm phân biệt rõ ràng. Người ấy từ lâu xa đến nay, nhờ việc tu của mình mà bỏ được những gì mình nương vào (?). Đó là pháp mà A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ giảng nói; đó là giữ tam-muội không hướng về giải thoát môn, giữ tam-muội vô tướng hướng về giải thoát môn, giữ tam-muội vô nguyện hướng về giải thoát môn. Đó là tam-muội vô nguyện hướng về giải thoát môn: tâm phát ra ban đầu được âu-hòa-câu-xá-la che chở, không giữa đường chứng bản tế; như thế là lòng từ không bị tổn giảm, đó là giữ tam-muội thương xót bình đẳng (định tâm trong lòng thương xót tất cả chúng sinh như nhau) (?). Vì sao? Vì có âu-hòa-câu-xá-la. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy làm lợi ích cho pháp, liền được nhiều trí tuệ, thành tựu sức mạnh, không gì không biết.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Điều Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ đến là: người ấy từ lâu xa đến nay đã làm lợi ích cho pháp, được hiểu biết, thành tựu sức mạnh, không gì không biết.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Điều Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ đến là: biết rằng con người từ lâu xa đã có tưởng và thức, gọi là có cái 'ta'. Khi đạt A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, vì tất cả mọi người mà giảng pháp, khiến họ phát tâm hướng về tam-muội vô tướng hướng về giải thoát môn. Đó là âu-hòa-câu-xá-la. Vì thế không giữa đường chứng bản tế; như thế là lòng từ không bị tổn giảm, là giữ tam-muội thương xót bình đẳng; đó là Bồ-tát Ma-ha-tát làm lợi ích cho pháp, được hiểu biết, thành tựu sức mạnh, không gì không biết.
"Lại nữa, Tu-bồ-đề! Điều Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ đến là: nghĩ rằng con người từ lâu xa đến nay, đối với cái vô thường thì tưởng là thường, đối với cái khổ thì tưởng là vui, đối với cái không thì tưởng là đang có thật (?). Bồ-tát tự nghĩ: 'Khi ta đạt A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ, vì tất cả mọi người mà giảng pháp: cái vô thường mà họ cho là vui, cái không mà họ cho là có, cái vô ngã (không có cái 'ta' thật) mà họ đều cho là ta.' Nhờ ý niệm ấy mà được âu-hòa-câu-xá-la, đó là thực hành Bát-nhã Ba-la-mật. Biết rằng Phật không vào tam-muội mà vẫn ngồi trong tam-muội, chỉ vì muốn đầy đủ các pháp của Phật; đó là vô nguyện hướng về giải thoát môn mà không chứng lấy.
Bồ-tát Ma-ha-tát phải biết như vầy: tâm phát hướng về A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ là thế nào? Người phát tâm ấy, từ lâu xa đến nay, điều mình làm mà như không làm gì; đối với việc làm theo tưởng thì không làm theo tưởng; đối với việc mong cầu theo tưởng thì không làm theo tưởng; đối với việc gom góp tưởng thì không gom góp tưởng; đối với việc làm có chỗ bám thì không làm theo cái có; đối với việc làm không ngay chính thì không làm điều không ngay chính. Nghĩ khiến cho tất cả mọi người đều không còn những điều ấy. Khi vị Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ như vậy, là đem ánh sáng soi cho tất cả mọi người. Khi nghĩ như vậy, đó là âu-hòa-câu-xá-la, đó là quán xét pháp một cách rất sâu xa vi diệu. Đó là không, tức là vô tướng, vô nguyện, là không sinh tử, tức là không chỗ sinh, tức là không có gì cả.
Tu-bồ-đề! Đó là trí tuệ của Bồ-tát Ma-ha-tát. Pháp là không chỗ sinh; người trong ba cõi (cõi Dục còn ham muốn, cõi Sắc còn thân hình vi tế, cõi Vô sắc chỉ còn tâm thức) không biết điều ấy nên đến mà hỏi. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì muốn thành A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ nên muốn biết pháp ấy. Phải phát tâm quý báu như thế nào? Đối với Bồ-tát Ma-ha-tát, không lấy không mà chứng, cũng không lấy vô tướng, không lấy vô nguyện, không lấy sinh tử, không lấy có chỗ sinh, cũng không lấy vô niệm mà chứng; đó là nhớ nghĩ Bát-nhã Ba-la-mật.
Tu-bồ-đề! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đã được thọ ký (Phật báo trước sẽ thành Phật); điều người ấy nhớ nghĩ là như không, vô tướng, vô nguyện, không sinh tử, không từ đâu sinh ra, nhớ nghĩ như không có gì cả, như bản vô (cái 'như vốn là', tức chân như) của nó. Người không phát tâm lành thì không thể biết điều này. Ai hiểu được điều này, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đã từng nghe việc A-nậu-đa-la tam-da-tam-bồ từ các đức Phật quá khứ, tâm đã không còn lay chuyển. Vì sao? Vì lại có những Bồ-tát Ma-ha-tát nhớ nghĩ pháp mà không hiểu rõ; có ai hỏi thì không giải đáp được cho người ta hiểu. Người ấy chưa ở trên địa vị Bồ-tát, chưa hợp với cảnh giới A-duy-việt-trí (bậc không còn thoái lui trên đường thành Phật)."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Dù không nghe những lời Ba-la-mật nói, mà dù có nghe hay không nghe vẫn hiểu được trí tuệ ấy, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là A-duy-việt-trí."
Tu-bồ-đề thưa: "Thưa Thiên Trung Thiên! Người làm Bồ-tát thì rất nhiều, nhưng ít ai hiểu được."
Phật bảo Tu-bồ-đề: "Ít có Bồ-tát ở địa vị trí tuệ A-duy-việt-trí; chỉ người đã được thọ ký mới hiểu được. Công đức của vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy rất lớn, không phải là điều mà chư thiên, loài người, A-tu-luân (loài thần có sức mạnh lớn, hay ganh đua và đánh nhau với chư thiên) trong thế gian biết được.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video