Thiên 6 — Xem đức và độ lượng (bài thứ năm, Hứa Phụ)

 Thiên thứ năm: Xem tướng đức khí (độ lượng và phẩm chất bên trong của con người, ví như một đồ đựng: đồ càng lớn thì chứa được càng nhiều) — Hứa Phụ (nữ thầy tướng nổi tiếng đời Hán).

 Âm dương nhào nặn, đúc nên mấy hạng người? Hai khí âm dương (hai mặt đối lập mà bổ sung cho nhau, theo quan niệm cổ là gốc sinh ra muôn vật: dương là mặt sáng, mạnh, động; âm là mặt tối, mềm, tĩnh) sinh thành con người, chia ra mấy hạng: khôn, ngu (?), hiền, và bất tiếu (người kém cỏi, không ra gì).

 Trần Đồ Nam (tức Trần Đoàn, đạo sĩ đầu đời Tống, nổi tiếng về tướng học) nói: Con người sinh ra là quý nhất trong muôn vật, mang trong mình tính ngũ thường (năm đức gốc: nhân, nghĩa, lễ, trí, tín) của trời đất, ôm giữ cái linh diệu của hai khí âm dương. Tuy cái gốc bẩm thụ đạo lý thường hằng thì ai cũng như nhau, nhưng dung mạo thì chẳng ai giống ai (?). Sách "Thông huyền phú" nói: Dương sinh ra, âm nuôi lớn; trời ở trên cao, đất ở dưới thấp. Sách "Chúc dự kinh" (?) nói: Con người nhận lấy chính khí của âm dương, hình dáng phỏng theo trời đất nên giống với trời đất. Bậc thánh có đức vẹn toàn, còn tạo hóa thì không có công nào trọn vẹn (?).

 Bí quyết nói: Hai khí âm dương biến hóa sinh ra muôn vật thì dương đi trước, âm theo sau; dương ban ra, âm đón nhận. Dương là đạo Càn (đạo của trời, mạnh mẽ), âm là đạo Khôn (đạo của đất, nhu thuận). Đạo Càn thành người nam, đạo Khôn thành người nữ. Ai nhận được phần khí trong thì thành thánh, thành hiền; ai nhận phần khí đục thì thành ngu, thành kém cỏi. Cho nên việc nhận khí thì như nhau, nhưng trong đục khác nhau, vì thế phẩm cách con người mới khác nhau (?).

 Khí thức vì sao lại chia nông sâu? "Khí" là đức khí; "thức" là thức lượng (tầm hiểu biết và sức bao dung).

 Bùi Hành Kiệm (danh tướng đời Đường, giỏi xem người) nói: Kẻ sĩ trước phải có khí thức, sau mới đến văn chương tài nghệ. Lý Tĩnh (danh tướng đời Đường) nói: Khí thức nông cạn chỉ là người tầm thường; cốt cách mỏng manh thì khó thành công danh. Sách "Phong giám" nói: Hình dáng là vật liệu của con người, đức là đồ dùng của con người; có vật liệu rồi đem đức mà gia công thì cũng như chạm gọt mà thành đồ vật. Đồ gặp thợ vụng làm ra thì đó là vật liệu tốt mà không thành được đồ tốt.

 Bí quyết nói:

 Đức ở trước hình, hình ở sau đức. Như Hạng Vũ mắt có hai con ngươi, hình tướng thì tốt. Thế mà lửa đốt Hàm Dương (kinh đô nhà Tần) cháy suốt ba tháng, xương người ngổn ngang như đống gai, tiếng khóc thảm thiết động cả trời đất — chẳng phải do khí lượng tàn bạo của Hạng Vũ gây ra sao? Rốt cuộc có thuyền ghé đón mà không chịu qua sông, phải chết ở Ô Giang (?).

 Cũng có người khí lượng mênh mông được ở chốn đài các. "Mênh mông" ví độ lượng đức rộng lớn; "đài các" là ngôi tam công (ba chức quan cao nhất triều đình) và nguyên tể (tể tướng đứng đầu).

 Sách "Phong giám" nói: Cứng cỏi kiên nghị mà rộng lớn mênh mông, ai nhận ra được? Lã Thượng (tức Khương Thái Công, công thần khai quốc nhà Chu) nói: Khí độ mênh mông thì có sức bao dung; chí khí sâu xa thì có mưu lược; cử chỉ và cách sai khiến người khác không ai lường được; gặp thời vận thông suốt cũng thành công, thành hầu. Sách "Quỷ tiễn" nói: Khí độ hiên ngang, phong thái đẹp đẽ thì ắt được ở đài các, giúp rập triều đình sáng suốt.

 Bí quyết nói:

 Hình thể đẹp hay xấu vốn do trời sinh; khí thức thấp hèn, vụn vặt thì học vấn có thể mở rộng ra. Xưa Sài Cao (tức Cao Sài, học trò Khổng Tử) lúc chưa học (?) tính rất ngu độn. Sau khi theo học Khổng Tử thì côn trùng vừa ra khỏi hang mùa xuân không giết, cây đang lớn không bẻ, không đi đường tắt, không chui lỗ tường; để tang cha mẹ thì khóc ra máu suốt ba năm, chưa từng nhe răng cười; rốt cuộc thành bậc đại hiền. Học vấn làm thay đổi con người đến như vậy!

 Cũng có người nhẹ nổi, tự mãn mà ở chốn miếu đình. Khí kiêu thì nhẹ nổi, chí mãn thì đầy tràn. Miếu đình tức là triều đình.

 Sách "Phong giám" nói: Có mấy bậc tướng mạo đường đường, thanh tú; có mấy người tướng mạo quá nhẹ nổi. Sách "Thần cơ" nói: Cốt cách, tinh thần, chí khí đều đầy đặn thì sớm được đeo ngọc đứng chốn triều đình. Nhưng hoa xuân ắt chỉ nở vào mùa xuân, qua hết mùa xuân thì hoa tàn rụng.

 Bí quyết nói:

 Đức khí như sóng nước biển cả: rót thêm vào không thấy tràn, múc ra không thấy cạn; trống rỗng nên chứa được, càng khuấy động càng tuôn ra. Đó là chỗ khác hẳn với kẻ nhẹ nổi tự mãn.

 Nhẹ nổi, kiến thức mỏng thì không phải phúc lâu dài. Hậu quả của sự nhẹ nổi, kiến thức mỏng không hiện ra nơi bản thân mà hiện ra về sau.

 Bùi Hành Kiệm nói: Người có tài văn chương mà nông nổi, nóng vội, hời hợt, phô bày ra ngoài thì đâu phải là khí lượng hưởng được phú quý. Quản Lộ (?) (nhà bói toán nổi tiếng thời Tam Quốc) nói: Ở chức quan cao mà tự coi mình cao vòi vọi thì không phải là khí lượng của phúc lâu dài.

 Bí quyết nói:

 Vua Thuấn lúc còn hàn vi phải cày cấy, nặn gốm, đánh cá, gian khổ gì cũng từng trải qua. Đến khi ở chốn cửu trùng (cung vua, nơi có chín lớp cửa), hưởng của ngon vật lạ của muôn nước, ngài vẫn không coi đó là thứ để ham muốn, chẳng khác gì lúc còn cày cấy, nặn gốm, đánh cá. Bổng lộc, ngôi vị, danh tiếng, tuổi thọ ngài đều có đủ, phúc còn truyền đến con cháu — thật là khí lượng của phúc lâu dài vậy.

 Độ lượng mênh mông, rộng lớn thì có thể kéo dài tuổi thọ. Đứt rồi mà nối được gọi là "kéo dài"; "linh" là tuổi.

 Đạo sĩ Bạch Các nói: Trong bụng chứa được ba vạn hộc (hộc: đơn vị đong lường thóc gạo), thì tuổi thọ dù mong manh như sợi chỉ cũng sẽ được kéo dài. Lục Giả (mưu sĩ đầu đời Hán) nói: Vua Hán Cao Tổ khoáng đạt, độ lượng lớn.

 Bí quyết nói:

 Kinh Thư nói: Có bao dung thì đức mới lớn. Đức là tước trời ban (phẩm giá cao quý do trời phú, không do người phong). Mạnh Tử nói: Tu dưỡng tước trời thì tước người (chức tước do người phong) sẽ theo đến. Như Tống Giao (người đời Tống) lấy cành tre bắc cho đàn kiến qua nước; khi gặp một nhà sư người Hồ xem tướng, sư nói: "Thần sắc ông khác thường, ắt ông đã cứu sống mấy vạn sinh mạng, ngày sau sẽ đỗ đầu thiên hạ." Cứu mấy vạn mạng kiến mà âm báo (sự báo đáp ngầm của trời đất cho việc thiện) còn đến nhanh như thế, huống chi làm cho muôn dân thiên hạ được sống thì sự báo đáp sẽ thế nào? Thuyết kéo dài tuổi thọ quả không phải viển vông.

 Tử Dư khí tượng sừng sững nghiêm trang (?) làm thầy muôn đời. Mạnh Kha (tức Mạnh Tử), tự là Tử Dư. "Sừng sững" là khí tượng cao vững, nghiêm trang (?).

 Sách "Phong giám" nói: Khí độ sừng sững dần dần sinh ra. Sách "Thông tiên lục" nói: Khí độ sừng sững dần dần lộ ra, giống như ngọc cổ chôn vào mùa thu (?). Sách "Thanh giám" nói: Mạnh Tử có khí tượng sừng sững như núi Thái Sơn, coi rẻ được bổng lộc vạn chung (chung: đơn vị đong thóc; vạn chung ý nói bổng lộc rất hậu) của Tề Tuyên Vương.

 Bí quyết nói:

 Người có đức thì khí độ rộng lớn. Nhưng chỉ riêng chuyện coi nhẹ bổng lộc vạn chung thì chưa đủ để thấy chỗ tinh vi, vì kẻ chuộng danh cũng làm được việc ấy. Rốt cuộc phải thấy ngày thường gặp việc nghĩa mà không lộ vẻ ngại ngần thì mới đúng là người có đức. Người xưa nói "xem ở những chỗ người ta xem nhẹ" chính là ý này.

 Di Ngô độ lượng thấp hẹp mà phò nước Tề họ Khương. Quản Trọng, tự là Di Ngô, làm tể tướng cho Tề Hoàn Công, giúp Tề làm bá (thủ lĩnh các chư hầu, đứng đầu bằng sức mạnh chứ không bằng đức).

 Khổng Tử nói: "Khí lượng của Quản Trọng nhỏ thay!" Chu Tử (Chu Hy, nhà Nho lớn đời Tống) chú giải: Độ lượng hẹp và nông, tầm vóc thấp và hẹp; ý nói ông được vua tin dùng để thi hành đạo mà rốt cuộc chỉ dừng ở nghiệp bá.

 Bí quyết nói:

 Có người cho rằng: Khổng Tử chê khí lượng của Quản Trọng nhỏ, Chu Tử giải là "độ lượng hẹp và nông, tầm vóc thấp và hẹp" — đó là bàn về công nghiệp, chưa bàn đến đức hạnh và dung mạo. Bảo Hòa Tử nói: Không phải thế. Khí là cái đức trong thân mình phát ra thành dung mạo; có đức ấy thì có khí ấy, có khí ấy thì có dung mạo ấy. Công nghiệp chính là đức khí hiện ra nơi việc làm. Cho nên người xưa thấy lễ nghi của một nước mà biết chính sự nước ấy, nghe âm nhạc mà biết đức của nước ấy. Viên Liễu Trang (thầy tướng nổi tiếng đời Minh) nói: Nghe tiếng nói của người mà biết bản chất của người — ý cũng giống như ở đây.

 Chỗ khác nhau giữa công và tư chỉ cách nhau một sợi tóc. Dụng tâm có khác biệt giữa vì việc chung và vì lợi riêng.

 Sách "Huyền đàm" nói: Phong thái khác lạ, cốt cách khác thường, lại xem tài năng và cách thi thố ra sao. Tài giỏi ứng biến mà ý có tư lợi thì tiểu nhân và quân tử chẳng cùng một đường. Chu Văn Đạt nói: Giữa đạo công và tình riêng, chuyện này không lọt nổi một sợi tóc.

 Bí quyết nói:

 Di Ngô ở hội Quỳ Khâu (cuộc hội thề chư hầu do Tề Hoàn Công chủ trì), trên danh nghĩa là tôn phò nhà Chu, thực chất là làm bá cho Tề Hoàn Công. Ranh giới giữa công và tư ấy chỉ có Tuyên Ni (tức Khổng Tử) biết được. Vì thế khí lượng của ông không đủ giúp nước Tề làm nên nghiệp vương (cai trị thiên hạ bằng đức) mà rốt cuộc chỉ dừng ở nghiệp bá. Giả như có người có tài và khí lượng như vậy, lại có hình tướng khác thường, mà còn hết lòng vì việc chung, không nghĩ đến bản thân, thì phúc không chỉ che chở một thân một nhà, mà cả nhà vua lẫn muôn dân cũng được nhờ. Đức khí của con người há chẳng quan trọng sao?

 Kẻ kém hơn bậc ấy thì chẳng đáng bàn. Đức khí không bằng Di Ngô thì chẳng đáng xem tướng.

 Sách "Phong giám" nói: Người thuộc bậc thượng quý mới đáng xem tướng; người bậc trung, bậc hạ thì sao mà bàn được. Lai Hòa Tử nói: Đầu đường nam bắc biết bao nhiêu người, chỉ bậc thượng sĩ ta mới cùng bàn luận.

 Bí quyết nói:

 Ma Y (thầy tướng đời Tống, thầy của Trần Đoàn) nói: Hình hài co cụm, gò bó thì làm việc rụt rè. Khí độ hiên ngang thì một đời (?) sung sướng, thuận lợi. Người hiên ngang mang tư chất vươn xa; người co cụm lộ ra dáng thấp hèn vụn vặt. Phẩm cách đã định, sang hèn đã khác, nên chẳng đáng bàn luận là phải. Phúc như nước, đức như đồ đựng. Đức thế nào thì phúc theo đồ đựng ấy mà được trao cho.

 Sách "Ngũ quản quyết" nói: Tuy xem tướng để bàn về phúc, nhưng càng phải xem khí lượng mà biết đức. Sách "Độ minh kinh" nói: Người có một phần đức khí ắt có một phần cơm áo bổng lộc; có mười phần đức khí ắt có mười phần cơm áo bổng lộc.

 Bí quyết nói:

 Lối ví phúc như nước, đức như đồ đựng là rất khéo trong phép này. Ta từng đọc sử, thấy người xưa làm ra chiếc bình nghiêng (?) (loại bình đặt trong miếu để răn người): nước vừa phải thì đứng thẳng, đầy quá thì lật đổ — vì bị giới hạn bởi sức chứa của nó. Từ đó mới biết đức và phúc cũng như đồ đựng có giới hạn vậy.

 Đồ đựng mà nông thì nước đầy tràn ra. Khí lượng nhỏ thì phúc mỏng.

 Sách "Quỷ tiễn" nói: Tướng nghèo phúc mỏng là do duyên kiếp trước; khí lượng nông cạn thì rõ ràng sao lại oán trời (?). Nhà sư người Hồ nói: Tướng mạo kẻ tiểu nhân có dấu hiệu rõ ràng; chẳng thấy gã xin đồ cúng ở bãi mộ đó sao (chuyện trong sách Mạnh Tử: người nước Tề ngày ngày đi xin đồ cúng thừa ở nghĩa địa, về nhà lại khoe với vợ thiếp là được người sang mời ăn)? Hớn hở về nhà lên mặt với vợ thiếp; dễ đầy dễ tràn, thật là ngang trái. Đêm tối thì đi van xin, quỳ gối như kẻ hầu; ban ngày lại khoe khoang với người, càng làm ra vẻ hách dịch (?). Khí lượng nông, chí lại tự mãn, không có tầm nhìn xa, thì dẫu có phú quý cũng chỉ tầm thường.

 Bí quyết nói:

 Từng nghe rốn Khổng Tử sâu chứa được bảy quả mận, rốn Đổng Trác (quyền thần cuối đời Đông Hán) cũng sâu chứa được bảy quả mận. Kinh tướng nói: Rốn là biểu hiện bên ngoài của ngũ tạng (năm tạng trong thân: tim, gan, tỳ, phổi, thận), chỉ ưa sâu và rộng, sợ hẹp và nhỏ; rốn nằm cao là người khôn, nằm thấp là người ngu; chứa được bảy quả mận là tốt. Trọng Ni (tức Khổng Tử) là bậc thánh xưa, trời phú cho chất khác thường ấy; vậy Đổng Trác lẽ ra cũng phải là thánh như Trọng Ni mới đúng. Thế mà Trác lại kiêu ngạo nói với Lư Thực: "Ta với ông cùng ở ngôi trấn giữ một phương, sao ông còn làm chức Trung lang?" Lư Thực đáp: "Minh công với tôi vốn đều là chim hồng, không ngờ minh công đã biến thành phượng hoàng." Đổng Trác mừng rỡ. Giả sử Đổng Trác có đức của Khổng Tử, lại có hình tướng ấy, thì cũng là Khổng Tử rồi. Vậy mà sao lại bị giết, bị người ta cắm bấc vào rốn mà đốt? Là vì đức không xứng với hình vậy.

 Đắc chí vượt bậc mà không lộ vẻ tự đắc (?). "Vẻ tự đắc" là ý kiêu căng; "không" là không còn dấu vết.

 Sách "Phong giám" nói: Ánh sắc đỏ, tía, vàng nổi lên ở cung Phúc đường (vùng trên mặt chủ về phúc lộc, ở phía trên đuôi lông mày), là đắc chí vượt bậc, mừng vui khác thường. Tạ Linh Vận (nhà thơ đời Nam Bắc triều) nói: Người đắc chí dễ nhận ra, hãy phân biệt lấy vẻ vượt bậc và vẻ tự đắc.

 Bí quyết nói:

 Khí sắc đắc chí của người phú quý (?), với tam quang ngũ trạch (các vùng trên mặt sáng sủa, tươi nhuận — dấu hiệu khí sắc tốt trong tướng học), đó chính là sắc vốn có. Người ta ở vào lúc phú quý, chẳng mấy ai không lấy phú quý mà kiêu với người khác; cái khí ngạo mạn ấy có lúc không kịp kiềm chế khi cư xử với mình và đối đãi với người, góc cạnh lộ ra — đó là vẻ tự đắc. Học vấn đến nơi, sự rèn luyện tâm tính thuần thục thì sẽ không còn nữa.

 Lúc lỡ thời, sa cơ mà tuyệt không có thói nịnh bợ như con cáo. "Sa cơ" tức là mất hết khí thế. Cáo khéo quyến dụ, lấy lòng người nên gọi là "thói nịnh của cáo".

 Sách "Phong giám" nói: Thất chí mà vẫn thản nhiên, ngồi đứng ca hát (?). Lai Hòa Tử nói: Sa cơ nghèo khổ mà không có dáng nịnh bợ, trong các tướng người, người như thế thật hiếm.

 Bí quyết nói:

 Trên đời chỉ có nghèo hèn là dễ làm người ta đổi lòng nhất. Đói rét bức bách thân mình thì khí mạnh mòn dần, lòng hăng hái bỗng nhụt; ít ai không khom lưng quỳ gối, mặt mày như kẻ nô lệ trước bậc vương công (?). Thơ Trình Tử (Trình Hạo, nhà Nho đời Tống) có câu: "Giàu sang không sa đọa, nghèo hèn vẫn vui; đấng nam nhi đến được bậc ấy mới là anh hùng." Chính là nói về tướng này.

 Dẫu là người dung mạo không ưa nhìn, (cũng đừng cho là) khó chọn dùng (?). "Không ưa nhìn" là dáng vẻ xấu xí, thấp bé.

 Nhà sư người Hồ nói: Đừng chê dung mạo không ưa nhìn, ngọc bích trắng vẫn giấu trong đá thô. Bùi Trung Lập (tức Bùi Độ, tể tướng đời Đường) tự đề trên bức chân dung mình (?): "Thân ngươi chẳng cao (?), mặt ngươi chẳng đẹp; nhưng một điểm linh đài (tấm lòng, cõi tâm) thì tranh vẽ chẳng tả nổi."

 Bí quyết nói:

 Hình người rất đẹp ắt có chỗ rất xấu; hình người rất xấu ắt có chỗ rất đẹp. Nếu thật biết trong đẹp có xấu, trong xấu có đẹp, thì thuật xem tướng chẳng kém gì Cô Bố Tử Khanh (thầy tướng nổi tiếng thời Xuân Thu).

 Tướng mạo do lòng sinh ra, nền móng được dựng từ đó (?). "Nền móng" là lời ví, chỉ tâm địa.

 Sách "Nhân luân phú" nói: Giả như tu dưỡng đức trong lòng thì lành dữ có thể đổi được. Trần Đồ Nam nói (?): Lòng nảy mầm thiện thì mọi phúc tụ về. Ma Y nói: Chưa xem hình mạo, trước hãy xem ruộng lòng.

 Bí quyết nói:

 "Tướng mạo do lòng sinh ra" là nói theo lẽ. Nếu (?) lòng người gọt giũa mưu toan quá mức thì mầm sống cạn hết; dù có hình đẹp, chưa thấy hình kém đi (?), chỉ là phúc tự giảm mà thôi. Vun bồi tấc lòng thì mầm sống được vẹn toàn; dù có hình xấu, hình chưa hề đổi, chỉ là phúc tự tăng mà thôi. Người học thuật tướng không thể không biết điều này.

 Năm điều phép xem tướng trên đây (sách xưa viết dọc từ phải sang nên gọi là "bên phải"), chỗ tinh vi không gì không bao gồm, chỗ thô sơ không gì không ghi chép, thâu tóm cái cốt lõi trong các phép xem tướng, chia làm hai phần giải: phần "kinh" và phần "huyền" (?). Nhìn qua thì lời lẽ gọn gàng, ngẫm sâu thì lẽ không cùng. Ta quý trọng nó đã lâu, đâu dám giữ làm của riêng, nên công bố cho những người cùng chí hướng.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video