# ĐƯỜNG ÂM TỈ SỰ (tên sách, nghĩa là "Các vụ án xếp thành từng cặp để so sánh, dưới bóng cây cam đường"; "Đường âm" là bóng cây cam đường: tương truyền thời Chu, Thiệu công ngồi dưới gốc cây cam đường xử kiện cho dân rất công minh, đời sau lấy hình ảnh này để chỉ việc xử án sáng suốt, công bằng; "tỉ sự" là đặt các vụ việc giống nhau cạnh nhau để đối chiếu)
Đường âm tỉ sự, Quế Vạn Vinh đời Tống soạn.
Lời tựa gốc của sách Đường âm tỉ sự
Mùa xuân năm Đinh Mão, niên hiệu Khai Hy (năm 1207), tôi đang làm huyện úy (chức quan coi việc trị an, bắt trộm cướp trong một huyện) huyện Dư Can thuộc châu Nhiêu, nhân hết nhiệm kỳ nên lên lỵ sở của châu. Ông Tôn ở củ tào (cơ quan trong châu lo việc xét hỏi, kiểm tra án kiện), người Vũ Lâm (tức vùng Hàng Châu ngày nay), là người đã mở mang hiểu biết cho tôi; ông giữ tôi lại trò chuyện suốt cả ngày.
Trong lúc nói chuyện, ông nhắc tới việc hình án. Ông bảo rằng phàm là quan coi việc ngục tụng (kiện cáo và xét xử) thì thật sự nắm giữ mạng sống của dân; lòng Trời ủng hộ hay quay lưng, vận nước dài hay ngắn đều gắn liền với việc ấy, cho nên so với các chức vụ khác lại càng phải thận trọng, nghiêm cẩn.
Gần đây, một viên thư lại dưới quyền quan úy huyện Bà Dương (?) bị người ta giết, đêm tối mịt mờ, không ai biết thủ phạm là ai. Viên lại được giao việc truy bắt liền bắt Du Đạt đem trình, nhân chứng đầy đủ cả, Du Đạt cũng đã nhận tội, lại khai thêm rằng có câu kết với hai cung thủ (lính bắn cung dưới quyền quan úy, lo việc tuần tra bắt bớ); lời khai của cả bọn ăn khớp, không sai một lời.
Riêng ông thì không thể không ngờ vực, bèn tự mình đến đài phủ (cơ quan cấp trên phụ trách việc hình án) xin hoãn vụ ấy lại, rồi treo bảng thưởng lần nữa, rải tai mắt khắp nơi để truy bắt kẻ phạm tội thật. Chẳng bao lâu, quả nhiên bắt được một người tên Cung Lập, đem trị tội đúng theo phép nước. Nếu không như vậy, thì đã vô cớ đẩy bốn người vô tội vào chỗ chết, ôm oan nghìn đời; tội lỗi ấy rồi ai gánh chịu!
Tôi nghe xong giật mình, sửa lại vạt áo tỏ lòng kính cẩn, nhân đó mà than rằng: Đức Khổng Tử của chúng ta đọc Kinh Dịch nhiều đến nỗi dây da buộc thẻ tre đứt ba lần, đã đặc biệt nêu rõ hình tượng "bàn kỹ án kiện, hoãn việc xử tử" trong quẻ Trung Phu (một quẻ trong Kinh Dịch, mang ý nghĩa lòng thành tín); còn người quân tử thời xưa cũng dốc hết lòng vào việc hình phạt, vì hình phạt "một khi đã thi hành thì không thể sửa lại được". Ông Tôn quả là có được tấm lòng ấy.
Sau đó tôi trở về phía đông, dự kỳ tuyển bổ quan lại rồi chờ đến lượt nhận chức ở Kiến Khang. Khi ở hãn tào (cơ quan coi ngục, xét án), tôi nhiều lần suy ngẫm lại chuyện này, trong lòng như có nỗi lo âm thầm. Vì thế, những ngày rảnh rỗi, tôi lấy sách Nghi ngục tập (Tập các vụ án còn ngờ) của cha con Hòa Lỗ công (tức Hòa Ngưng và con là Hòa Mông), đối chiếu thêm với sách Chiết ngục quy giám (Tấm gương soi việc xử án) của ông Trịnh ở Khai Phong, rồi xếp các vụ việc giống nhau thành từng cặp, đặt lời cho từng cặp, gộp lại thành bảy mươi hai vần (mỗi vần là một cặp câu nói về hai vụ án), đặt tên là Đường âm tỉ sự.
Phàm những ai cùng chí hướng với tôi, nếu trên thì thấu hiểu được ý cẩn trọng và thương xót trong việc dùng hình phạt của các triều đại, dưới thì tìm hiểu cặn kẽ tấm lòng của các bậc tiền bối đã biên soạn, trau chuốt những sách ấy, nghiên cứu tinh tường, suy nghĩ thấu đáo, không coi đây là lời nói suông, thì bóng cây cam đường sẽ rạng rỡ lời dạy sáng suốt, chốn rừng gai (chỉ nơi xét án và ngục tù) sẽ không còn tiếng khóc than ban đêm, thật là điều may mắn khôn xiết (?).
Bởi vậy tôi không ngại bị cho là gần với việc cầu danh, định khắc sách lên ván gỗ để in ra cho được truyền rộng. Năm Trùng Quang Hiệp Hiệp (tức năm Tân Mùi, năm 1211), ngày rằm tháng nhuận, Quế Vạn Vinh người Tứ Minh viết lời tựa.
Ngày Ất Mão tháng bảy, năm đầu niên hiệu Đoan Bình (?) (năm 1234), tôi đang giữ chức thượng hữu lang (một chức quan văn ở triều đình), được ơn vua cho vào chầu tâu đối. Trước hết tôi tâu xin giữ cho một tấm lòng ngay chính để thận trọng nơi gốc rễ của việc trị nước; sau đó tâu xin trừng trị thói tham lam của đám quan lại để củng cố nền móng của đất nước.
Uy vua gần ngay trước mặt, nhiều lần ban lời khen ngợi; rồi vua ôn tồn phán rằng: "Trẫm từng xem sách Đường âm tỉ sự do khanh biên soạn, biết khanh xử kiện chắc chắn xét đoán được tường tận, đúng đắn."
Tôi liền cung kính tâu: "Trước kia thần được điều làm tư lý hữu duyện (viên quan phụ tá coi việc hình án) ở Kiến Khang, chờ nhận chức đã lâu ngày, nên biên soạn sách này để bổ sung điều thấy điều nghe. Nào ngờ Trời ban cho thần dịp may lớn, sách lại được lọt tới tay bệ hạ ngự lãm." Vua cho phép tôi lui xuống khỏi điện.
Tôi cung kính tạ ơn rồi ra về; các quan hoạn trong cung liền có người ra sức tìm bản sách này. Sách vốn đã khắc in ở Tinh Giang, đường xa không mang tới được, vì thế tôi cho khắc in lại để lưu truyền, mong rằng trên có thể làm rộng thêm đức yêu quý sự sống của đấng thánh quân, dưới có thể giúp ích cho chí thương xót dân của những người làm quan.
Ngày mười sáu tháng mười, Quế Vạn Vinh, triều tán đại phu (một bậc hàm quan văn), mới được bổ làm trực Bảo Chương các (hàm danh dự gắn với gác Bảo Chương, nơi cất giữ văn thư, sách vở của vua) kiêm tri phủ Thường Đức (quan đứng đầu phủ Thường Đức), kính cẩn ghi.
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video