Thiên 1 — Phần chính: các vụ xử án từ đời Hán tới đời Tống, kèm lời bàn theo luật nhà Minh

 Sách *Đường âm tỷ sự* (tên sách nghĩa là "So sánh các vụ án dưới bóng cây đường lê". Bóng cây đường lê gợi chuyện Thiệu Bá đời Chu ngồi dưới gốc cây ấy xử kiện cho dân, nên cây trở thành hình ảnh tượng trưng cho việc xử án công minh). Sách do Quế Vạn Vinh đời Tống soạn, Ngô Nột đời Minh lược bớt và bổ sung.

 Hán Vũ Đế giảng rõ lẽ kinh

 Đời Hán Cảnh Đế, quan đình úy (quan đứng đầu việc hình án của triều đình) trình lên vụ tù nhân tên Phòng Niên. Kế mẫu (mẹ kế) của Phòng Niên là bà Trần giết cha Phòng Niên, Phòng Niên vì thế giết bà Trần. Theo luật, việc này bị xử theo tội giết mẹ, thuộc tội "đại nghịch" (tội trái đạo cực nặng, như giết cha mẹ hay phản vua). Vua nghi ngờ cách xử ấy. Lúc ấy Vũ Đế mới mười hai tuổi, đang là thái tử, đứng hầu bên cạnh, vua bèn hỏi ý. Thái tử đáp: "Người ta nói mẹ kế như mẹ, tức là rõ ràng không bằng mẹ ruột. Chỉ vì cha mà mới coi như mẹ. Nay mẹ kế làm điều càn bậy, tự tay giết cha. Ngay lúc ra tay, ơn nghĩa mẹ con đã dứt. Nên xử như tội giết người thường, không nên xử theo tội đại nghịch."

 Kính cẩn xét: *Đại Minh luật* (bộ luật của nhà Minh) có ghi: "Phàm mẹ kế giết cha mình thì con được phép tố cáo, không bị coi là phạm tội 'can danh phạm nghĩa' (tội con cái tố cáo người bề trên trong nhà, trái danh phận và đạo nghĩa)." Nay xem sử Hán chép: mẹ kế của Phòng Niên giết cha, Phòng Niên nhân đó giết mẹ kế, nên xử như tội giết người thường, không nên xử theo tội đại nghịch. Tôi xét kỹ thì đây thật là một biến cố trái lẽ thường của luân lý. Nếu so với tội giết người thường thì cố ý giết người phải chém. Nếu so với điều luật "cha mẹ bị người khác giết mà con cháu tự tiện giết kẻ hung thủ" thì bị phạt trượng (đánh bằng gậy) sáu mươi; nếu giết ngay tại chỗ thì không bị xử tội. Đời thịnh trị luân lý sáng tỏ, vốn không có chuyện như thế. Nhưng lỡ gặp phải, quan có trách nhiệm nên xét cho xác thực, rồi so với điều luật gần nhất mà tâu xin vua quyết định.

 Lý Kiệt mua quan tài

 Đời Đường, Lý Kiệt làm Hà Nam doãn (quan đứng đầu phủ Hà Nam). Có một bà góa đến tố con mình bất hiếu. Kiệt xét thấy người con không có vẻ gì là kẻ bất hiếu, bèn bảo bà: "Bà ở góa chỉ có một đứa con, nay tội nó đến mức phải chết, bà không hối hận sao?" Bà nói: "Đứa con không biết nghe lời, còn tiếc làm gì nữa?" Kiệt nói: "Nếu quả như thế thì bà đi mua quan tài đến lấy xác." Rồi ông sai người lén đi theo dò xét. Bà ra nói với một đạo sĩ: "Việc xong rồi." Chẳng bao lâu bà đem quan tài đến. Kiệt vẫn mong bà hối hận, nhưng bà vẫn khăng khăng như trước. Lúc ấy đạo sĩ đứng ngoài cửa, Kiệt ngầm sai bắt lại; vừa hỏi một câu, hắn đã nhận tội, khai: "Tôi tư thông với bà góa, thường bị đứa con ngăn trở, nên muốn trừ nó đi." Kiệt bèn sai đánh trượng chết tên đạo sĩ, rồi bỏ xác hắn vào chính cỗ quan tài ấy.

 Kính cẩn xét: *Đại Minh luật* có ghi: "Cha mẹ vu cáo con cháu thì không bị xử tội." Nay xem chuyện chép ở đây: người mẹ cùng tên đạo sĩ tư tình bàn mưu vu cáo con mình, muốn đẩy nó vào chỗ chết. Người mẹ thì không bị xử tội, còn tên đạo sĩ thì khó định vào tội xúi giục. Lỡ gặp việc như thế, nên so với điều luật "mưu giết người, đã ra tay mà chưa làm ai bị thương": phạt trượng một trăm và đồ (phạt lao dịch khổ sai) ba năm, rồi tâu xin vua quyết định.

 Đái Trụ tranh luận về hình phạt chênh lệch

 Đời Đường, Đái Trụ làm Đại lý thiếu khanh (phó quan của Đại lý tự, cơ quan xét xử án cao nhất triều đình). Khi ấy Trưởng Tôn Vô Kỵ được vua triệu vào, không tháo thanh đao đang đeo mà cứ thế đi vào Đông thượng các (gác phía đông trong cung). Hữu bộc xạ (một trong hai chức tể tướng đứng đầu Thượng thư tỉnh) Phong Đức Di đề nghị: viên Giám môn hiệu úy (võ quan canh cửa cung) không phát hiện ra, phải tội chết; còn Vô Kỵ thì cho nộp tiền chuộc tội. Đái Trụ nói: "Hiệu úy và Vô Kỵ tội ngang nhau. Bề tôi đối với vua cha thì không được viện cớ là sơ suất. Dâng thuốc thang, đồ ăn uống, hay lo thuyền bè cho vua, nếu sơ suất làm không đúng phép đều phải tội chết. Bệ hạ ghi nhớ công lao của Vô Kỵ mà tha cho thì được. Còn nếu chỉ phạt Vô Kỵ cho có mà lại giết hiệu úy, thì không thể gọi là hình pháp được." Vua nói: "Pháp luật là việc chung của thiên hạ, trẫm sao lại thiên vị người thân thích được." Rồi xuống chiếu cho bàn lại. Đức Di vẫn giữ ý cũ, Trụ bác lại: "Hiệu úy vì Vô Kỵ mà mắc tội, theo phép thì phải xử nhẹ hơn. Nếu cả hai đều là sơ suất, thì không lẽ chỉ một mình hiệu úy phải chết." Nhờ đó cả Vô Kỵ lẫn hiệu úy đều thoát chết.

 Kính cẩn xét: *Đại Minh luật* có ghi: "Nếu tội nhân ra tự thú, hoặc gặp ân xá được tha, hoặc được vua đặc ân giảm tội cho nộp tiền chuộc, thì những người bị liên lụy cũng được tha, được giảm bậc tội hoặc được chuộc tội như tội nhân." Lời chú của luật giải thích: "Nghĩa là những người vì người khác mà bị liên lụy, đều theo tội nhân mà được tha hẳn, được giảm bậc hoặc được chuộc." Nay xem việc Đái Trụ đời Đường tranh luận về chuyện Trưởng Tôn Vô Kỵ, thì thấy luật của triều ta đã chép đầy đủ điều ấy rồi. Ôi, thật là hoàn hảo thay!

 Quan Hình tào bác việc bắt vợ chịu tội liên đới

 Nội hàn (quan trong viện Hàn lâm, chuyên soạn văn thư cho vua) Thẩm Tồn Trung kể: Ở Thọ Châu có người giết cha mẹ và anh em của vợ, cả thảy mấy người. Quan châu cho là phạm tội "bất đạo" (tội giết nhiều người vô tội trong một nhà, một trong mười tội nặng nhất), bắt cả vợ con hắn chịu hình phạt liên đới (vì người thân phạm tội mà bị liên lụy chịu tội theo). Quan Hình tào (quan coi việc hình án) bác rằng: "Đánh cha mẹ vợ là nghĩa vợ chồng đã dứt, huống chi là mưu giết, không nên bắt người vợ chịu tội liên đới nữa." (Tồn Trung là người đời Tống; ở đây không ghi đời, các chỗ sau cũng vậy.)

 Kính cẩn xét: *Đại Minh luật* có ghi: "Giết ba người trong một nhà mà những người ấy không có tội đáng chết, thì xử lăng trì (hình phạt xẻo thịt từ từ cho đến chết); vợ con bị lưu (đày đi xa) hai nghìn dặm; tội này thuộc điều 'bất đạo' trong 'thập ác' (mười tội nặng nhất)." Nay xem chuyện chép ở đây: người Thọ Châu giết cha mẹ, anh em của vợ mấy người, quan Hình tào bác rằng nghĩa vợ chồng đã dứt nên không được bắt vợ chịu liên đới. Tôi xét kỹ: chính phạm nhân phạm tội bất đạo, giết cha mẹ anh em vợ, thì với vợ thực đã dứt nghĩa, theo phép khó bắt vợ chịu tội liên đới. Nhưng luật không có điều khoản rõ ràng, nên quan có trách nhiệm gặp việc này cũng phải so với điều luật gần nhất mà tâu xin vua quyết định.

 Mã Tông Nguyên tính hạn bảo cô

 Quan Đãi chế (chức quan văn hầu cận, chờ vua hỏi việc) Mã Tông Nguyên lúc còn nhỏ, cha là Mã Lân đánh người nên bị bắt giam. Trong thời hạn bảo cô (thời hạn luật định buộc người gây thương tích phải lo chữa cho người bị đánh; nếu người bị thương chết trong hạn ấy thì kẻ đánh bị xử tội giết người), người bị thương chết, Lân sắp phải đền mạng. Tông Nguyên tính lại thời điểm đánh nhau, thì thấy lúc người kia chết đã quá hạn bốn khắc, bèn kêu lên quận, nhờ thế cha được tha tội chết. Trịnh Khắc bình rằng: "Hạn bảo cô tính theo ngày, mà một ngày tính bằng một trăm khắc (khắc là đơn vị đo thời gian; một ngày đêm chia làm một trăm khắc, mỗi khắc khoảng mười bốn, mười lăm phút). Chết ngoài hạn thì không chịu tội đánh chết người mà chịu tội đánh người bị thương. Tuy chỉ quá bốn khắc, cũng là ngoài hạn."

 Kính cẩn xét: *Đại Minh luật* có ghi: "Phàm bảo cô thì buộc phạm nhân phải lo chữa trị. Trong hạn bảo cô mà người bị thương chết vì vết thương, thì xử theo tội đánh nhau giết người. Chết ngoài hạn bảo cô thì xử theo luật đánh người bị thương. Nếu từ mức gãy xương trở lên mà trong hạn được chữa lành, thì đều giảm hai bậc tội. Hết hạn mà không lành thì đều xử đủ tội theo luật." Lại theo luật Đường: "Chết trong hạn bảo cô thì xử như tội giết người; chết ngoài hạn thì xử theo luật đánh người bị thương." Lại xét thiên Hình pháp chí trong *Nguyên sử*: "Chết trong hạn bảo cô thì xử như tội giết người; chết ngoài hạn thì trượng một trăm lẻ bảy." Bởi đời Nguyên chưa từng định ra bộ luật, và trước khi triều ta định luật, đều so chiếu theo luật Đường mà xử. Cho nên luật triều ta phần nhiều theo luật Đường, điều này cũng bắt nguồn từ đó.

 Trước kia tôi (Nột) ở Nam Kinh cùng bộ Hình hội thẩm, có tên tù đánh người, người bị đánh chết ngoài hạn bảo cô. Tôi nói: "Nên xử theo luật đánh người bị thương." Có người nói: "Luật ghi 'hết hạn mà không lành thì xử đủ tội', vậy kẻ này đáng chết." Tôi nói: "Câu 'hết hạn mà không lành thì xử đủ tội' là đặt ra để nối với câu trên 'từ mức gãy xương trở lên mà trong hạn chữa lành thì giảm hai bậc'. Ý là: trong hạn tuy vết thương lành nhưng thành tàn phế hay đốc tật (bệnh tật nặng không chữa được), hoặc hết hạn mà không lành, thì xử đủ tội gây gãy xương. Nếu bảo chết ngoài hạn thì xử đủ tội chết, sao luật không ghi thẳng 'bị thương không lành mà chết thì xử giảo (thắt cổ)', mà lại đặt ra cái hạn bảo cô làm gì cho vô ích?" Sau tên tù ấy gặp ân xá được tha. Nhưng người kia rốt cuộc vẫn không cho lời tôi là phải. Gần đây đọc chuyện Tông Nguyên tính hạn bảo cô, tôi có cảm xúc, nên chép đầy đủ vào đây. Người đọc hãy xét cho kỹ.

 Đỗ Á ngờ chén rượu

 Đời Đường, Đỗ Á trấn giữ Duy Dương. Có người con nhà giàu, cha đã mất, đối xử với mẹ kế không đúng đạo. Nhân dịp chúc thọ mẹ, bà mẹ rót chén rượu đáp lại cho con. Người con ngờ trong rượu có độc, đổ xuống đất, đất liền phồng lên. Hắn bèn tố mẹ dùng rượu độc giết người. Bà mẹ nói: "Trời cao soi xét, sao lại vu oan nặng nề như thế?" Việc kiện lên phủ. Ông hỏi: "Rượu từ đâu ra?" Đáp: "Vợ con trưởng cầm chén đưa." Ông nói: "Vợ anh cầm chén, thì độc là do vợ anh mà ra, sao lại vu cho mẹ?" Rồi tách từng người ra tra hỏi. Hóa ra hai vợ chồng người con cùng mưu hại mẹ. Cả hai đều bị xử theo pháp luật.

 Trương Thăng xem giếng

 Trương thừa tướng (Trương Thăng) làm tri châu (quan đứng đầu một châu) Nhuận Châu. Có người đàn bà chồng đi xa không về. Bỗng nghe nói trong giếng ở vườn rau có người chết, chị ta liền chạy đến khóc: "Chồng tôi đấy!" rồi báo quan. Thăng sai lại (viên chức giúp việc ở nha môn) tập hợp hàng xóm đến nhận xem có phải chồng chị ta không; ai cũng nói giếng sâu không nhận ra được. Thăng nói: "Mọi người đều không nhận ra, sao riêng người đàn bà này lại biết đó là chồng mình?" Ông giao vào ngục tra hỏi, hóa ra gian phu đã giết người chồng, người đàn bà cùng mưu.

 Âu Dương Diệp bắt kẻ thuận tay trái

 Quan Đô quan (chức quan thuộc bộ Hình) Âu Dương Diệp làm tri châu Đoan Châu. Có người dân ở Quế Dương giám (giám là đơn vị hành chính đặt ra để quản lý vùng có mỏ) tranh thuyền, đánh chết người, án để lâu không xử được. Diệp cho đưa các tù nhân ra, cho ăn uống, rồi cho về ngục cả, chỉ giữ lại một người. Người bị giữ lại biến sắc mặt. Diệp nói: "Kẻ giết người chính là ngươi." Tên tù không hiểu vì sao bị phát hiện. Diệp nói: "Ta thấy mọi người ăn đều dùng tay phải, riêng ngươi dùng tay trái. Nay người chết bị thương ở sườn bên phải, đó là bằng chứng rõ ràng ngươi đã giết." Tên tù bèn nhận tội.

 Thôi quan họ Tiền tìm đứa tớ gái

 Tiền Nhược Thủy làm thôi quan (quan phụ tá chuyên xét án) ở Đồng Châu. Có nhà giàu có đứa tớ gái bỏ trốn, cha mẹ nó kiện lên quan Lục sự tham quân (quan coi văn thư và xét án ở châu). Viên Lục sự tham quân từng hỏi vay tiền nhà giàu ấy mà không được, bèn buộc tội cha con nhà giàu cùng nhau giết đứa tớ gái, ném xác xuống nước; người thì là chủ mưu, người thì là kẻ giúp sức, tội đều đáng chết. Án đã làm xong, riêng Nhược Thủy còn ngờ, giữ lại không xử. Quan lại trên dưới trong châu đều lấy làm lạ; viên Lục sự tham quân vu cho Nhược Thủy nhận hối lộ, Nhược Thủy chỉ cười, xin lỗi mà thôi. Hơn mười ngày sau, ông cho mọi người lui ra rồi nói với tri châu: "Tôi giữ án lại là để đi tìm đứa tớ gái, nay đã tìm được." Tri châu cho đưa nó vào, đẩy ra từ sau tấm rèm cho cha mẹ nó xem. Cha mẹ nó kinh ngạc nói: "Đúng là nó." Thế là cha con nhà giàu được tha. Tri châu muốn tâu công lao của ông, ông một mực từ chối. Triều đình nghe được, liền nhanh chóng cất nhắc ông.

 Tể tướng Hướng Mẫn Trung sai dò tìm kẻ cướp

 Thừa tướng Hướng Mẫn Trung khi cai quản Tây Kinh, có nhà sư đi qua một nhà trong thôn xin ngủ nhờ, chủ nhà không cho, sư bèn ngủ ngoài cổng. Nửa đêm có người dắt một người đàn bà cùng đồ đạc trèo tường ra ngoài. Nhà sư sợ sáng ra bị chủ nhà bắt, bèn bỏ đi, đến bãi cỏ hoang thì lỡ rơi xuống một cái giếng cạn. Người đàn bà trèo tường lúc nãy đã bị người ta giết, nằm sẵn trong giếng. Chủ nhà lần theo dấu vết bắt được sư, giải lên quan. Sư không chịu nổi tra khảo, đành nhận bừa. Chỉ khai rằng tang vật và con dao để bên giếng, không biết ai đã lấy đi. Án đã thành, riêng ông thấy không tìm được tang vật và hung khí nên còn ngờ, gặng hỏi mấy lần. Nhà sư nói: "Kiếp trước tôi nợ mạng người này, không còn gì để nói." Ông cố hỏi mãi, sư mới khai thật. Ông bèn ngầm sai một viên lại đi dò tìm kẻ cướp. Viên lại vào ăn ở một quán trong thôn, có bà lão nghe nói anh ta từ phủ đến, không biết là người của quan, bèn hỏi án nhà sư ra sao. Viên lại nói dối: "Hôm qua đã bị đánh chết ngoài chợ rồi." Bà lão hỏi: "Nếu bây giờ bắt được kẻ cướp thật thì sao?" Viên lại đáp: "Phủ đã xử lầm rồi, chẳng ai dám hỏi lại nữa." Bà lão bèn nói: "Kẻ cướp là gã trai trẻ tên mỗ ở thôn này." Viên lại hỏi chỗ ở của hắn, bắt được cả người lẫn tang vật. Nhà sư nhờ thế được tha.

 Trình Lâm và cái lò bếp

 Trình Tuyên huy (Trình Lâm, giữ chức Tuyên huy sứ) làm tri phủ Khai Phong. Khi ấy trong cung cấm xảy ra cháy, liền bắt các thợ may trong cung ra tra xét đến cùng. Họ đã nhận bừa, bị giải sang phủ để làm án. Lâm biện rằng họ không có tội, lại sai thợ vẽ sơ đồ những chỗ lửa cháy qua, và tâu rằng hậu cung người đông mà chỗ ở chật hẹp, lò bếp lại đặt sát vách ván, ván để lâu khô quá mà bắt lửa; đây có lẽ là tai họa trời gây ra, không thể bắt tội người. Vua vì thế khoan hồng, không ai bị xử chết.

 Cường Chí và những tấm màn dầu

 Cường Chí, giữ chức Từ bộ (quan thuộc bộ coi việc tế lễ), làm Thương tào tham quân (quan coi kho lương) ở phủ Khai Phong. Khi ấy trong cung chất đống ngoài trời những tấm màn tẩm dầu, một đêm bốc cháy. Những người canh giữ đều bị xử tội chết. Chí được dự nghe xét án, ngờ về nguyên nhân phát hỏa, bèn gọi thợ làm màn đến hỏi. Người thợ nói làm màn phải trộn thêm các thứ thuốc khác, xếp chồng lên nhau lâu ngày, gặp hơi ẩm thì tự bốc cháy. Phủ tâu việc ấy lên, vua Nhân Tông tỉnh ngộ nói: "Trước đây lăng của vua Chân Tông bị cháy, cũng do áo dầu, đúng như trường hợp những người canh giữ này." Bèn xử theo luật nhẹ. Xưa kho vũ khí nhà Tấn bị cháy, Trương Hoa cho là do dầu chất đống, quả đúng như vậy.

 Trình Khám và xác người trước cửa nhà kẻ thù

 Trình Khám, giữ chức Tuyên huy, làm tri châu Xử Châu. Có nhà dân thù oán với nhà khác đã lâu. Một hôm mấy người con lén bảo mẹ: "Mẹ nay đã già lại bệnh, e không sống được bao lâu nữa, xin lấy cái chết của mẹ để báo thù." Rồi giết mẹ, đem xác đặt trước cửa nhà kẻ thù và đi kiện. Kẻ thù không tự minh oan được. Khám ngờ việc ấy; có người bảo chẳng có gì đáng ngờ, Khám nói: "Giết người rồi lại tự đặt xác trước cửa nhà mình, chẳng đáng ngờ sao?" Ông bèn tự mình tra xét, thấy rõ mưu kế từ đầu.

 Trang Tuân ngờ tiếng khóc

 Trang Tuân làm thứ sử (quan đứng đầu một châu) Dương Châu, đi tuần trong vùng mình cai quản, nghe tiếng khóc có vẻ sợ hãi mà không thương xót, bèn dừng xe hỏi. Người đàn bà đáp: "Chồng tôi bị lửa thiêu chết." Tuân ngờ, sai lại canh giữ xác. Thấy ruồi bâu kín ở đầu xác, lại vạch búi tóc ra xem thì thấy một cây đinh sắt. Tra hỏi mới biết người đàn bà cùng gian phu giết chồng. Xét xử xong, chị ta phải đền tội.

 Người thiếp và viên tiểu lại đầu độc họ Tống

 Phạm Trung Tuyên (Phạm Thuần Nhân, thụy là Trung Tuyên) làm tri phủ Hà Trung. Có viên Tri lục (quan coi văn thư, sổ sách) tên Tống Đam Niên, tiếp khách xong thì báo bị bệnh, ngay đêm ấy chết đột ngột. Nguyên do là người thiếp của ông ta tư thông với một viên tiểu lại. Ông biết cái chết ấy không bình thường, giao cho quan có trách nhiệm tra xét. Khám xác thì thấy cửu khiếu (chín lỗ trên cơ thể: hai mắt, hai tai, hai lỗ mũi, miệng và hai lỗ đại tiểu tiện) đều chảy máu. Tù khai đã bỏ độc vào món thịt ba ba. Ông hỏi món ba ba ở chén thứ mấy, rồi nói: "Lẽ nào trúng độc rồi mà còn ngồi được đến hết tiệc? Chắc chắn đây không phải sự thật." Ông sai tra lại, thì ra chúng nhân lúc khách tan mới bỏ độc vào chén rượu, khiến ông ta chết.

 Ngọc Tố đầu độc Quách Chính Nhất

 Đời Đường, quan Trung thư xá nhân (quan soạn thảo chiếu lệnh ở Trung thư tỉnh) Quách Chính Nhất có người tì nữ (đầy tớ gái) tên Ngọc Tố, cực kỳ xinh đẹp. Một đêm Chính Nhất muốn ăn cháo nấu với nước gạo chua, Ngọc Tố bỏ độc vào. Tìm tì nữ và đồ vàng bạc không thấy. Vua ra sắc lệnh cho Thạch Lương, quan úy (quan coi việc trị an, bắt trộm cướp) hai huyện Trường An và Vạn Niên, đi bắt. Chủ soái của Thạch Lương là Ngụy Sưởng có mưu lược, gọi ba gia nô trẻ của Chính Nhất đến, lấy áo vải trùm kín đầu, lại trói bốn vệ sĩ, hỏi trong mười ngày qua có ai đến tìm nhà xá nhân. Vệ sĩ khai: "Có một người Cao Ly đã quy phục nước ta để lại thư, giao cho đứa nô chăn ngựa của xá nhân, nói trong phường Kim Thành có một căn nhà bỏ trống, ngoài ra không nói gì khác." Thạch Lương đến đó lục soát, thấy một căn nhà khóa niêm rất kỹ, phá cửa ra thì tì nữ và người Cao Ly ấy đang ở trong. Hóa ra người Cao Ly cùng đứa nô chăn ngựa đã giấu nàng. Theo sắc vua, cả bọn bị chém ở chợ phía đông.

 Lã Công Xước và người đàn bà bị chặt cổ tay

 Quan Thị độc (quan hầu giảng sách cho vua) Lã Công Xước làm tri phủ Khai Phong. Có vợ một người lính trong doanh, chồng đi vắng, đêm có kẻ trộm vào nhà chặt đứt cổ tay chị rồi bỏ đi. Dân kinh thành xôn xao kinh hãi. Ông cho rằng nếu không phải kẻ thù của người chồng thì không thể ra tay cho hả giận như vậy. Ông sai lính kỵ đi hỏi người chồng, quả bắt được tên Hàn Nguyên cùng doanh, hắn khai rõ chuyện gian dâm và bị xử tử.

 Viên tòng sự và cái đầu chôn trong hộp (tiếc là họ tên viên tòng sự không được truyền lại)

 Gần đây có một người đi buôn, về nhà thấy vợ bị người giết, mất cả đầu. Họ hàng nhà vợ bắt anh ta, cho là con rể giết con gái họ. Lại tra hỏi gắt gao, anh ta đành nhận bừa. Án làm xong, quan quận thủ (quan đứng đầu quận) giao cho viên tòng sự (quan phụ tá) xét. Viên tòng sự ngờ, xin hoãn án lại, rồi sai những người ngỗ tác (người lo khám nghiệm tử thi và việc chôn cất) trong hạt khai hết những nhà gần đây có chôn cất người chết, rồi hỏi từng người một. Có một người nói: "Gần đây tôi làm việc cho một nhà hào phú, họ nói là chết một bà vú nuôi. Canh năm khiêng quan tài qua đầu tường, nhẹ như không có gì, đem chôn ở chỗ kia." Bèn đào lên, chỉ thấy một cái đầu đàn bà. Đem đầu đặt khớp vào xác, bảo người chồng nhận, anh ta nói không phải vợ mình. Tiếp đó bắt nhà hào phú tra hỏi, hắn khai đã giết một bà vú nuôi, bỏ đầu vào hộp chôn đi, lấy xác bà ta thay cho người đàn bà nhà lương thiện kia, rồi giữ riêng nàng làm của mình. Tên hào phú bị xử chém giữa chợ.

 Bùi Quân tha cho người chồng

 Đời Đường, Bùi Quân trấn giữ Tương Dương. Có vợ một người trong làng ngoại tình, bèn giả mắc bệnh cốt chưng (bệnh lao, người nóng âm ỉ như từ trong xương), nói thầy thuốc bảo ăn thịt chó thì khỏi, rồi bảo chồng: "Nhà hàng xóm phía đông có con chó, thường sang trộm đồ, anh giết nó đi." Chồng nghe lời, đem thịt về cho vợ ăn; vợ ăn xong, phần thừa cất trong rương. Chồng vừa ra ngoài, chị ta liền bảo hàng xóm đi tố cáo. Việc đến tai ông. Người chồng kể lại việc vợ muốn ăn thịt chó. Ông nói: "Đây là vợ có gian tình với kẻ khác, nên hãm chồng vào tai họa." Ông sai tra xét, biết rõ sự tình, giao cả người vợ lẫn kẻ tư tình cho pháp luật xử. Người chồng được tha.

 Tào Thư minh oan cho người con dâu

 Đời Tấn, Tào Thư làm huyện lệnh (quan đứng đầu một huyện) Lâm Truy. Có một bà góa phụng dưỡng mẹ chồng rất chu đáo. Mẹ chồng thấy nàng còn trẻ, khuyên đi lấy chồng khác. Nàng giữ tiết không đổi lòng. Mẹ chồng thương nàng, lén tự sát. Họ hàng bèn vu cho người con dâu giết mẹ chồng. Nàng không chịu nổi tra khảo, đành nhận bừa. Tào Thư mới đến nhậm chức, ngờ là án oan, xét lại kỹ càng, biết rõ sự thật. Người đương thời khen ông sáng suốt.

 Lưu Sùng Quy cho nhận dao

 Đời Đường, Lưu Sùng Quy trấn giữ Nam Hải. Có cậu con trai nhà buôn giàu đậu thuyền bên sông. Trên bờ có một nhà cổng cao, có cô gái đẹp, chẳng hề tránh mặt người lạ. Chàng trai trẻ trêu ghẹo, nói: "Chập tối tôi sẽ đến nhà." Cô gái cũng không tỏ vẻ từ chối. Tối ấy cô quả nhiên mở cửa chờ. Chàng trai chưa đến thì có tên trộm lẻn vào định ăn cắp; cô gái không biết, liền đến gần. Tên trộm tưởng bị bắt, rút dao đâm cô, bỏ dao lại mà chạy. Chàng trai đến sau, giẫm phải máu ngã xuống, sờ thấy người chết, vội chạy ra cởi dây thuyền đi mất. Hôm sau người nhà cô gái lần theo vết máu ra đến bờ sông; chủ bến nói: "Đêm qua có thuyền của khách nọ đi thẳng rồi." Quan sai người đuổi theo bắt được, tra khảo đủ điều; chàng trai khai hết sự thật, chỉ không nhận tội giết người. Xem con dao thì là dao của nhà đồ tể (người làm nghề giết mổ). Phủ chủ (quan đứng đầu phủ) ra lệnh: "Ngày nọ có diễn võ, tất cả đầu bếp trong cõi phải tập trung ở sân cầu để giết mổ." Khi mọi người đã đến đủ, ông lại nói: "Muộn rồi, để dao lại trong bếp, mai hãy đến." Phủ chủ lấy con dao giết người đổi thế vào chỗ một con dao. Sáng hôm sau, ai nấy đến xin lại dao. Riêng một người đồ tể đợi đến sau cùng (?), không nhận con dao ấy. Hỏi thì hắn đáp: "Đây không phải dao của tôi, mà là dao của người kia." Sai đi bắt thì người kia đã trốn mất. Ông bèn lấy một tên tù đáng tội chết thay cho cậu con nhà buôn, đem giết ở chợ lúc trời tối. Kẻ bỏ trốn biết "hung thủ" đã bị giết, chẳng đầy một hai đêm đã về nhà, liền bị bắt và đền tội. Còn chàng trai trẻ vẫn bị đánh trượng vì tội ban đêm vào nhà người khác.

 Ngụy Đào làm sáng tỏ cái chết

 Quan Triều phụng (một bậc quan văn) Ngụy Đào làm tri huyện Vĩnh huyện (?) thuộc Nghi Châu. Có hai kẻ thù đánh nhau bị thương; xử xong cho về thì người bị thương chết. Đào tìm nguyên do mà chưa ra; con người chết kiện lên giám ty (cơ quan cấp trên có quyền giám sát quan địa phương). Giám ty nổi giận, buông lời nặng nề. Đào than: "Chức quan có thể bị tước, nhưng tù thì không thể giết oan." Về sau biết được sự thật: chiều tối hôm ấy người kia được cho về, cưỡi ngựa đến cổng nhà thì ngã xuống mà chết. Hàng xóm làm chứng rõ ràng, nỗi oan bị vu được giải.

 Trương Cử và tro trong miệng lợn

 Thời nước Ngô, Trương Cử làm huyện lệnh Cú Chương. Có người vợ giết chồng, rồi phóng lửa đốt nhà, giả nói chồng bị cháy chết. Họ hàng nhà chồng ngờ, lên quan tố cáo người vợ; người vợ chối không nhận. Cử bèn lấy hai con lợn, một con giết chết, một con để sống, chất củi đốt cả hai. Con đã chết trước thì trong miệng không có tro, con còn sống thì trong miệng có tro. Rồi khám miệng người chồng thì không có tro. Người vợ quả nhiên nhận tội.

 Vương Cừ và tờ giấy cũ

 Quan Tự thừa (quan phó trong một "tự", tức cơ quan chuyên trách ở triều đình) Vương Cừ từng làm huyện lệnh Trung Lư thuộc Tương Châu. Có tên cướp bị tra hỏi lâu mà không ra sự thật. Tình cờ tìm thấy trong túi hắn một tờ giấy cũ, mở ra xem thì biết đó là của một người buôn ở Phòng Lăng, bị hắn cướp giữa đường. Tên cướp bèn nhận tội.

 Lý Nam Công khám vết lá cây cử

 Thượng thư Lý Nam Công làm tri huyện Trường Sa. Có hai người đánh nhau, Giáp khỏe Ất yếu, cả hai đều có vết bầm xanh đỏ. Nam Công lấy ngón tay bóp thử rồi nói: "Vết của Ất là thật, của Giáp là giả." Tra hỏi quả nhiên đúng. Bởi ở phương Nam có cây cử liễu, lấy lá xoa lên da thì da xanh đỏ như bị đánh; lột vỏ cây đặt ngang lên da, lấy lửa hơ, thì thành vết như bị đánh gậy, rửa nước không phai. Chỉ khác là vết bị đánh thật thì máu tụ nên cứng, vết giả thì không cứng.

 Vương Trăn phân biệt cây dã cát

 Quan Gián nghị (quan chuyên can ngăn, góp ý với vua) Vương Trăn làm tri châu Phúc Châu. Người đất Mân muốn báo thù, có kẻ ăn dã cát (một loại cây cực độc, tức lá ngón) trước rồi mới đánh nhau, liền chết. Người nhà hắn bèn vu cáo kẻ kia đánh chết người. Trăn hỏi vết thương có đúng là chỗ chí mạng không. Lại đáp: "Vết thương không nặng lắm." Trăn ngờ, quay lại tra hỏi người tố cáo, liền biết được sự thật.

 Âu Dương Dĩnh biết con nhà ăn trộm

 Quan Lang trung (quan cấp trung ở các bộ) Âu Dương Dĩnh làm tri châu Hấp Châu. Có nhà giàu bị trộm mở kho, truy bắt lâu không được. Dĩnh nói: "Đừng bắt nữa." Ông chỉ gọi hai người con nhà giàu ấy đến, cùm lại giao vào ngục tra hỏi, họ liền nhận tội. Lúc đầu quan lại và dân chúng ngờ rằng họ không chịu nổi tra khảo mà nhận bừa, đến khi lấy ra được đồ bị trộm mới tin.

 Tôn Trường Khanh đoán anh giết em

 Tôn Trường Khanh làm tri châu Hòa Châu. Có người dân kiện em mình bị người ta giết; ông xét lời lẽ thấy không thật tình, bèn hỏi: "Hộ nhà ngươi xếp bậc mấy?" (dân được xếp bậc theo tài sản để định thuế và lao dịch) Đáp: "Bậc trên." Hỏi: "Nhà ngươi có mấy người?" Đáp: "Chỉ có một người em và vợ con thôi." Trường Khanh nói: "Kẻ giết em chính là anh, chẳng phải là muốn chiếm hết gia tài sao?" Tra hỏi quả nhiên nhận tội.

 Trương Quai Nhai xem trán

 Trương thượng thư (Trương Vịnh, hiệu Quai Nhai) làm tri châu Giang Ninh. Có nhà sư trình giấy tờ xin cấp bằng chứng. Ông tựa bàn xem kỹ hồi lâu, rồi phê giao cho Tư lý viện (cơ quan xét án ở châu) tra xét tên cướp giết người. Các quan trong quận không hiểu vì sao. Ông bèn gọi nhà sư hỏi xuống tóc đi tu đã mấy năm; đáp: "Bảy năm." Ông lại hỏi: "Sao trên trán còn vết khăn chít?" Hắn liền thú tội. Hóa ra hắn là một người dân cùng nhà sư đi đường, giết nhà sư, lấy độ điệp (giấy phép xuất gia do nhà nước cấp cho người đi tu) rồi tự cạo đầu làm sư.

 Hồ Chất họp hàng xóm

 Theo *Ngụy chí* (phần chép về nước Ngụy trong sách *Tam quốc chí*): Hồ Chất làm thái thú (quan đứng đầu một quận) Thường Sơn. Lư Hiển người Đông Quản bị người giết, tìm kẻ giết chưa được. Chất nói: "Người này không có thù oán với ai mà lại có vợ trẻ, cho nên mới bị giết." Ông bèn họp các trai trẻ hàng xóm lại; có tên Lý Nhược thấy Chất thì biến sắc mặt. Ông gặng hỏi đến cùng, hắn liền tự thú tội.

 Tể tướng Khổng Tuần phát hiện người chết thay cho kẻ cướp

 Thời Hậu Đường, tể tướng Khổng Tuần tạm coi việc quân phủ Di Môn. Huyện Trường Viên có bốn tên cướp lớn giàu có; đến khi bị xử thì lại là bốn người dân nghèo. Khi ấy có viên Đô ngu hầu (võ quan coi việc quân kỷ, tra xét) họ Hàn, là anh em cột chèo của Xu mật sứ (quan đứng đầu cơ quan quân sự tối cao) Quách Sùng Thao. Hắn cùng bọn lại coi ngục (?) gò ép, dựng nên lời khai; lời khai làm xong thì xử chém bêu chợ. Khi quan duyệt lại tù, họ không nói gì. Đến lúc ra pháp trường, họ cứ ngoái đầu lại mãi. Ông ngờ, gọi lại hỏi, họ mới nói: "Thật là oan." Lại nói lúc nãy bọn lại ngục nâng cao đuôi gông lên, nên không nói được. Ông liền ra lệnh chuyển sang ngục châu tra hỏi; từ viên họ Hàn trở xuống, cả thảy mấy chục người, đã nhận hối lộ khoảng bảy nghìn quan (mỗi quan là một xâu một nghìn đồng tiền). Tất cả đều bị xử theo pháp luật.

 Chu Thọ Xương gặng hỏi người dân nhận tiền

 Chu Thọ Xương làm tri châu Lãng Châu. Có người thuộc dòng họ lớn tên Ung Tử Lương giết người, rồi bỏ tiền mua một người dân trong làng ra nhận tội thay, vào ngục, án đã làm xong. Thọ Xương ngờ, ngầm dò hỏi, biết được sự thật, bèn gọi tù ra hỏi. Tù vẫn khai như cũ. Ông bảo: "Ta nghe Tử Lương cho ngươi mười vạn tiền, cưới con gái ngươi làm dâu, lại hứa gả con gái hắn cho nhà ngươi, có đúng thế không?" Tên tù biến sắc mặt. Ông lại bảo: "Ngươi chết rồi, hắn viết một tờ khế giả, ép con gái ngươi làm tì nữ, coi mười vạn tiền kia là tiền thuê người làm, rồi đem con gái hắn gả cho người khác, thì ngươi làm thế nào?" Tên tù rơi nước mắt, mới khai thật. Ông bắt Tử Lương giao cho pháp luật.

 Tả sử vu cho Bùi Quang

 Đời Đường, quan Tả sử (một chức quan văn) ở Hồ Châu là Giang Sâm lấy thư của thứ sử Bùi Quang, cắt từng chữ ghép thành câu, giả làm thư cùng Từ Kính Nghiệp mưu phản để tố cáo. Triều đình sai sứ đi tra xét, lời khai nói chữ là chữ của Quang mà lời thì không phải lời của Quang; trước sau ba viên sứ đều không quyết được. Võ Tắc Thiên sai người giỏi việc là Trương Sở Kim tra xét, kết quả vẫn như lời khai trước. Sở Kim lo buồn, nằm ngửa quay về phía cửa sổ; nắng xuyên qua cửa sổ, ông giơ bức thư hướng ra nắng mà xem, thì thấy thư được ghép vá mà thành. Ông bèn sai Sâm lấy bức thư thả vào nước, từng chữ rời ra hết. Sâm dập đầu nhận tội, theo sắc vua bị chém.

 Thôi Tư Căng dùng mẹo với môn khách

 Thời Võ Tắc Thiên, có người tố phò mã Thôi Tuyên mưu phản. Vua sai ngự sử (quan giám sát, chuyên tra xét, buộc tội quan lại) Trương Hành Ngập tra xét. Kẻ tố cáo lén giấu (?) người thiếp của Tuyên đi, rồi nói người thiếp định phát giác mưu phản nên bị Tuyên giết. Hành Ngập xét mà không thấy chứng cứ. Võ Tắc Thiên nói: "Không tìm được người thiếp thì lấy gì để tự rửa oan?" Em họ của Tuyên là Tư Căng bỏ ra nhiều tiền và lụa treo thưởng tìm người. Nhà Tuyên mỗi khi bàn việc gì thì kẻ tố cáo trong ngục đều biết ngay. Tư Căng ngờ trong nhà Tuyên có kẻ cùng mưu với bọn tố cáo, bèn giả nói: "Phải thuê hiệp khách đi giết kẻ tố cáo." Nói xong, sáng sớm hôm sau ông rình bên Ngự sử đài, thì thấy một môn khách vốn được Tuyên tin cậy đến đài, đút lót cho lính gác cửa để báo tin cho kẻ tố cáo. Tư Căng bèn mắng: "Nếu ngươi hãm hại Thôi Tuyên, ta nhất định giết ngươi." Kẻ ấy bèn dẫn Tư Căng đến chỗ đồng bọn của kẻ tố cáo, lục soát tìm được người thiếp. Thôi Tuyên mới được thoát.

 Quan họ Giang phân biệt mặt trong mặt ngoài tờ giấy

 Ở huyện Nhân Thọ, Lăng Châu có viên lý tư (chức dịch trong làng, lo thu thuế, sai dịch) họ Hồng, tham ruộng của hàng xóm, bèn lừa rằng: "Ta nộp thuế thay cho anh, miễn lao dịch cho anh." Người hàng xóm mừng rỡ, gạch tên mình, chuyển phần thuế ruộng sang cho hắn. Hơn hai mươi năm sau, hắn làm một tờ khế giả, lấy nước chè nhuộm giấy cho giống giấy lâu năm, rồi kiện lên huyện. Huyện lệnh là quan Lang trung họ Giang cầm cuộn giấy mở ra xem, nói: "Nếu là giấy lâu năm thì phía trong phải còn trắng. Nay trong ngoài một màu, là đồ giả." Tra hỏi quả nhiên nhận tội.

 Chương Tần phân biệt mực và son

 Thị ngự sử (một bậc ngự sử) Chương Tần khi làm tri huyện Cửu Lũng thuộc Bành Châu, có người họ lớn ở Mi Châu tên Tôn Diên Thế làm khế giả để chiếm ruộng của người trong họ, lâu không phân xử được. Chuyển vận sứ (quan coi việc tài chính, vận chuyển lương thuế, kiêm giám sát quan lại trong một lộ) giao cho Tần tra xét. Tần nói: "Mực trên tờ khế nằm đè lên dấu son, chắc chắn là lén đóng ấn trước rồi mới viết." Diên Thế đã nhận tội, án chưa trình lên thì người nhà hắn lại kiện lên Chuyển vận sứ; quan đổi giao cho tri huyện Hoa Dương là Hoàng Mộng Tùng xét lại, cũng không có gì khác. Chương Tần nhờ việc ấy được triệu về làm ngự sử.

 Lý Nam Công bịt mũi

 Thượng thư Lý Nam Công khi làm Đề hình (quan coi việc hình án, xét lại các vụ án trong một lộ) lộ Hà Bắc, có một viên ban hành (võ quan bậc thấp) phạm tội bị tống ngục, tra mà không chịu nhận, ngậm miệng nhịn ăn hơn một trăm ngày. Lại coi ngục không dám tra khảo. Nam Công nói: "Ta có thể khiến hắn ăn ngay." Ông dẫn hắn ra hỏi: "Ta lấy một vật bịt mũi ngươi lại, ngươi còn có thể nhịn ăn mãi được không?" Người ấy sợ, liền ăn. Bởi hắn giỏi phép phục khí (phép luyện hơi thở để nhịn ăn của Đạo gia); bịt mũi lại thì hơi thở tắc không thông. Vì thế hắn tự nhận.

 Bao Chửng và vụ cắt lưỡi bò

 Phó xu mật sứ (phó quan đứng đầu cơ quan quân sự tối cao) Bao Chửng khi mới làm tri huyện Thiên Trường thuộc Dương Châu, có người kiện bị trộm cắt lưỡi bò. Chửng ngầm bảo người ấy về giết bò đem bán. Ít lâu sau có người đến tố người ấy tự ý giết bò (thời ấy cấm giết trâu bò cày). Chửng gặng hỏi kẻ tố: "Sao ngươi cắt lưỡi bò nhà người ta rồi lại còn đi tố cáo?" Kẻ ấy kinh hãi nhận tội.

 Tưởng Thường rình bà lão

 Đời Đường, chủ quán trọ ở Bản Kiều là Trương Địch có vợ về thăm nhà cha mẹ. Có bọn Vương Vệ, Dương Chính vào trọ, canh năm dậy đi sớm. Đêm ấy có người lấy dao của Vương Vệ giết Địch, rồi lại tra dao vào vỏ, bọn Chính không hay biết. Sáng ra, người trong quán bắt bọn Chính, rút dao ra thì máu bê bết, bèn giải đi tra hỏi, họ đành nhận bừa. Vua ngờ, sai Tưởng Thường đi xét lại. Đến nơi, Thường đòi hết những người trong quán từ mười lăm tuổi trở lên; khi đến đủ, ông nói số người còn thiếu, tạm cho về, chỉ giữ lại một bà lão. Chiều tối mới cho bà về, rồi sai người coi ngục ngầm rình, dặn: "Có ai đến nói chuyện với bà thì ghi lại." Hôm sau lại làm như thế. Như vậy ba ngày liền, đều cùng một người đến nói chuyện. Thường bèn đòi tập hợp hơn ba trăm người cả nam lẫn nữ, gọi người đã nói chuyện với bà lão ra hỏi, hắn nhận hết. Hóa ra hắn tư thông với vợ Địch nên giết Địch.

 Trương Lộ đi theo đường hầm

 Thời Thạch Tấn (nhà Hậu Tấn do họ Thạch lập), chùa ở thôn Hoa, huyện Quan Thị, Ngụy Châu, có một pho tượng Phật bằng sắt cao hơn một trượng (khoảng ba mét), trong ruột rỗng. Một hôm có tin đồn Phật biết nói, dân chúng kéo đến đông như mây, của cúng dâng chất đầy. Huyện báo lên châu phủ. Khi ấy Cao Tổ đang trấn giữ đất Nghiệp, sai nha tướng (võ quan thân tín dưới trướng) Thượng Khiêm mang hương đến dâng cúng, đồng thời xét xem thực hư. Có Trương Lộ, người đỗ khoa Tam truyện (khoa thi về ba sách truyện giải kinh Xuân Thu), xin đi theo. Họ dẫn người vây chùa, bắt hết các nhà sư ra đạo tràng (nơi làm lễ). Lộ lén mở phòng sư, thấy có đường hầm, bèn chui vào đi đến dưới tòa Phật sắt, rồi chui lên trong thân tượng rỗng, lớn tiếng kể tội các sư, bắt mấy tên đầu sỏ. Việc tâu lên, vua cho giết chúng ngay tại đó. Nhân đó cho Lộ làm chủ bạ (quan coi sổ sách giấy tờ) huyện Trường Hà.

 Tiết Hướng bắt người lái buôn

 Xu mật Tiết Hướng khi mới làm Hộ tào (quan coi hộ tịch, thuế khóa) ở Kinh Triệu, kiêm coi việc thu thuế buôn bán. Có người lái buôn Hồ (người nước ngoài ở phía tây) đi qua sở thuế, đưa ra hai rương bạc, trên đề chữ: "Quan Mật sứ gửi tặng quan Đô giám (võ quan coi việc binh) Kính Nguyên." Hướng nói: "Đây chắc chắn là giả. Làm gì có bậc đại thần tặng quà người khác mà lại nhờ lái buôn Hồ đưa đi?" Ông bắt giải lên phủ xét, hắn quả nhiên nhận là lừa dối.

 Quan Dương Châu đánh roi bà đồng

 Đời Hậu Ngụy, Lý Sùng làm thứ sử Dương Châu. Có người dân lưu tán từ Định Châu tên Giải Tư An trốn lao dịch bỏ về. Anh hắn là Khánh Tân định xóa tên em khỏi sổ hộ tịch, bèn nhận một xác chết ngoài thành, giả nói là em mình, bị Tô Hiển Phủ và Lý Cái giết. Có bà đồng họ Dương giả làm hồn ma nhập vào, kể nỗi khổ Tư An bị hại. Bọn Lý Cái không chịu nổi tra tấn, đều nhận tội. Sùng ngờ, bèn sai hai người giả làm khách từ xa đến gặp Khánh Tân, nhắn tin của em hắn. Khánh Tân sững sờ biến sắc. Sùng bắt hắn đến hỏi, hắn liền nhận. Mấy hôm sau, Tư An cũng bị người ta trói giải đến. Sùng đánh bà đồng một trăm roi, rồi tha bọn Lý Cái.

 Lang Giản đối chiếu tờ khế

 Thị lang Lang Giản làm tri châu Đậu Châu. Có viên duyện lại (lại viên giúp việc ở nha môn) chết, con còn nhỏ, người con rể ở rể làm khế giả để chiếm ruộng. Sau người con lớn lên, kiện nhiều lần mà không được xử đúng, bèn kiện lên triều đình, triều đình giao xuống. Giản tra xét, đưa văn thư cũ ra cho người con rể xem, hỏi: "Đây có phải chữ của cha vợ ngươi không?" Đáp: "Phải." Lại đưa tờ khế giả ra so, thì chẳng giống chút nào. Người con rể bèn nhận tội.

 Trương Văn Thành che chữ

 Đời Đường, Trương Trạc (tự Văn Thành) làm úy huyện Hà Dương. Có tên Lã Nguyên giả mạo thư của quan Thương đốc (quan coi kho) Phùng Thầm để lấy trộm thóc kho đem bán. Thầm không nhận đã viết thư, còn Nguyên cứ khăng khăng. Trương bèn lấy tờ đơn kiện của Nguyên, dán che hai đầu, chỉ để lộ hai chữ, hỏi: "Đây có phải chữ ngươi viết không?" Nguyên đáp: "Không phải." Bóc giấy che ra thì chính là đơn của Nguyên. Ông cho đánh trước năm mươi roi. Rồi lại dán che bức thư giả mạo Phùng Thầm, để lộ hai chữ mà hỏi, Nguyên nói: "Phải." Bóc ra thì là bức thư giả. Nguyên bèn nhận tội.

 Ngự sử giả vờ đánh mất đơn

 Đời Đường, Lý Tĩnh làm thứ sử Kỳ Châu, có người tố ông mưu phản. Vua Cao Tổ sai một ngự sử đi tra xét. Ngự sử biết là vu cáo, xin cho kẻ tố cáo đi cùng. Đi qua mấy trạm, ngự sử giả nói đánh mất lá đơn gốc, tỏ ra kinh sợ khác thường, rồi nhờ kẻ tố cáo viết lại một lá đơn khác. Đem so thì khác hẳn với đơn gốc. Ngự sử liền quay về tâu lên. Cao Tổ rất kinh ngạc; kẻ tố cáo bị xử tử.

 Vương Tuân phân biệt dấu ấn

 Thiếu sư Vương Tuân làm tri châu Chiêu Châu. Có người bị vu cáo làm giả văn thư mang dấu ấn của châu. Án để lâu không xử được, vì lại cho rằng chữ trên dấu ấn không giống. Tuân đòi văn thư cũ thời Cảnh Đức (niên hiệu vua Tống Chân Tông) ra xem chữ trên dấu ấn, thì không khác chút nào. Kẻ vu cáo bèn nhận tội. Bởi văn thư ấy vốn là văn thư từ thời Cảnh Đức.

 Phương Giai bắt kê tên người chết

 Đại khanh (quan đứng đầu một "tự" ở triều đình) Phương Giai khi làm Thôi trực quan (quan chuyên tra xét án) ở Ngự sử đài, có tên lính đào ngũ ở Lễ Châu thù một nhà giàu, vu rằng mỗi năm nhà ấy giết mười hai người để tế thần Ma Đà. Án để lâu không xử được, vua xuống chiếu sai Giai đến tra hỏi. Giai bắt kẻ tố cáo kê ra tên tuổi những người bị giết, rồi tìm hỏi xét nghiệm, thì phần nhiều vẫn sống khỏe mạnh. Việc ấy bèn sáng tỏ.

 Lý Chí Viễn nhớ họ người dự tuyển

 Đời Đường, Lý Chí Viễn coi việc tuyển chọn quan lại, ghét bọn lệnh sử (thư lại lo giấy tờ) nhận hối lộ, nên phần nhiều cho thải hoặc đổi đi; bọn lại cũng chùn tay. Có Vương Trung bị đánh trượt, viên lại bèn cố ý viết họ hắn thành chữ "Sĩ", định chờ khi duyệt xong sẽ thêm một nét cho thành chữ "Vương" (chữ "Sĩ" thêm một nét ngang thì thành chữ "Vương"). Chí Viễn nói: "Người dự tuyển có ba vạn, không có ai họ Sĩ, đây chắc chắn là Vương Trung." Viên lại nhận tội.

 Tô Thái xin cho tội đưa quan tài mẹ về chôn chung với cha

 Tô Thái khi làm Tường đoán quan (quan xét duyệt kỹ các bản án) ở Đại lý tự, có người cha chết, mẹ đi lấy chồng khác; về sau nghe tin mẹ chết đã chôn, người ấy bèn lén lấy trộm quan tài mẹ đem về chôn chung với cha. Theo luật thì phải tội chết. Riêng Thái nói: "Con lấy trộm quan tài mẹ đặt vào mộ cha, sao có thể so với kẻ đào mả lấy của được?" Ông tâu xin, người ấy được giảm tội chết.

 Giả Ảm bắt bỏ quan kẻ để tang muộn

 Thị độc Giả Ảm khi coi Lưu nội thuyên (cơ quan tuyển chọn, bổ nhiệm quan lại bậc thấp), có quan thôi quan Ích Châu là Thừa Trạch ở đất Thục ba năm mà không biết cha đã chết. Đến khi có người thay về, lại ở Lưu nội thuyên không cho vào danh sách tuyển bổ, hắn mới đi phát tang. Mãn tang xong, hắn lại xin ma khám (xét công trạng và thâm niên để thăng chức). Ảm nói: "Trạch với cha ba năm không thăm hỏi, cho dù không phải cố giấu tang, như thế há gọi là hiếu sao?" Rốt cuộc bắt hắn bỏ quan về làng làm ruộng.

 Chủ bạ họ Trình và tiền cũ

 Trình Bá Thuần (Trình Hạo), giữ chức Sát viện, khi mới làm chủ bạ huyện Hộ thuộc Kinh Triệu, có người dân mượn nhà của anh mình để ở, đào đất được tiền chôn. Con trai người anh kiện: "Tiền ấy cha tôi chôn." Huyện lệnh nói: "Không có người làm chứng, lấy gì mà xử?" Bá Thuần nói: "Việc này dễ phân biệt thôi." Ông hỏi con trai người anh: "Cha anh chôn tiền ấy được mấy năm rồi?" Đáp: "Bốn mươi năm." Hỏi: "Người kia mượn nhà ở được bao lâu?" Đáp: "Hai mươi năm rồi." Ông liền sai lại lấy mười nghìn đồng tiền ấy ra xem, rồi bảo người mượn nhà: "Nay xem tiền mới đúc chẳng quá năm sáu năm là đã lưu hành khắp thiên hạ; số tiền này đều đúc trước khi ngươi đến ở mượn, là vì sao?" Người ấy bèn nhận.

 Tôn Phủ cho giã thóc

 Đãi chế Tôn Phủ khi làm thôi quan ở Hoa Châu, thóc trong kho châu bị hư, viên lại coi kho bị bắt phải bồi mấy trăm vạn tiền. Chuyển vận sứ Lý Hoằng giao viên lại cho Phủ xét. Phủ sai lấy một đấu thóc đem giã, phần phải bỏ đi chỉ chừng một hai phần mười. Thử lại lần nữa cũng vậy. Nhờ thế viên lại được nới giam, tiền phải bồi chỉ còn mấy chục vạn. Lý Hoằng nhân đó tiến cử Phủ được thăng chức.

 Tôn Đăng so viên đạn

 Theo *Ngô chí* (phần chép về nước Ngô trong sách *Tam quốc chí*): con trưởng của Tôn Quyền là Tôn Đăng có lần đi ra ngoài, có viên đạn ná bay vụt qua, ông sai người hầu đi tìm kẻ bắn. Thấy một người cầm ná, đeo túi đạn, ai cũng cho là hắn. Người ấy cãi không nhận; người theo hầu xin đánh cho khai. Đăng không cho, sai tìm viên đạn bay qua lúc nãy đem so với đạn của hắn, thấy không giống, bèn tha cho hắn.

 Phó huyện lệnh quất cuộn tơ

 Phó Quý Khuê làm huyện lệnh Sơn Âm. Có người bán kẹo và người bán kim tranh nhau một cuộn tơ, kiện lên huyện. Ông sai treo cuộn tơ lên vách rồi lấy roi quất, thấy rơi ra ít mạt sắt. Ông bèn phạt người bán kẹo.

 Tôn Lượng xét hũ mật

 Vua nước Ngô là Tôn Lượng nhân ăn quả mơ, sai hoàng môn (hoạn quan hầu trong cung) đi lấy mật ong. Tên hoàng môn vốn ghét viên lại coi kho, bèn bỏ cứt chuột vào mật, rồi tâu rằng viên lại coi kho không cẩn thận. Lượng liền gọi viên lại vào; viên lại mang bình mật vào. Lượng hỏi: "Đã đậy nắp lại còn bọc giấy dầu, không có lẽ nào lọt thứ này vào được. Tên hoàng môn hẳn đã từng xin xỏ gì ngươi chăng?" Viên lại dập đầu nói: "Hắn từng hỏi vay mà thần không cho." Lượng nói: "Chắc chắn là vì thế." Rồi sai bẻ cứt chuột ra; Lượng cười nói: "Nếu cứt chuột có sẵn trong mật từ trước thì phải ướt cả trong lẫn ngoài. Nay bên trong lại khô, rõ là vu oan." Tên hoàng môn bèn nhận tội.

 Quan Tư không xem tờ di chúc

 Đời Hán, ở quận Bái có nhà dân gia tài hơn hai mươi vạn. Có một con trai mới mấy tuổi đã mất mẹ, lại có một con gái không hiền. Người cha bệnh nặng, gọi người trong họ đến viết di chúc, giao hết của cải cho con gái, chỉ để lại một thanh kiếm, dặn khi con trai mười lăm tuổi thì trao cho nó. Về sau người con gái lại không chịu trao, đứa con trai bèn kiện lên thái thú. Quan Tư không (một trong ba chức quan cao nhất triều đình) Hà Vũ xem tờ di chúc, quay sang bảo các duyện lại: "Người con gái tính ngang ngạnh, chồng nó lại tham lam bỉ ổi, người cha sợ chúng hại đứa con trai, nên tạm giao cho con gái, thực ra là gửi giữ hộ mà thôi. Thanh kiếm là vật dùng để quyết đoán. Hẹn đến mười lăm tuổi là liệu khi ấy con đã đủ trí khôn sức lực để tự lập, hoặc có thể kiện lên châu huyện để được phân xử. Ông ấy lo xa sâu sắc đến thế." Bèn lấy hết của cải trả lại cho người con trai.

 Thương Trọng Kham tha kẻ giả mặc tang

 Đời Tấn, Thương Trọng Kham (tức Ân Trọng Kham) làm châu mục (quan đứng đầu một châu) Kinh Châu. Có người Quế Dương tên Vương Khâm Sinh, cha mẹ mất đã lâu, lại giả mặc áo tang sô gai, nói là đi đón linh cữu cha. Các quan trong phủ định theo luật xử chém bêu chợ. Thương nói: "Xét gốc của điều luật này, là vì cha mẹ còn sống mà nói càn là đã chết, việc ấy trái đạo nghịch lý, nên đáng chém. Nay cha mẹ Khâm Sinh đã mất thật, hắn chỉ là bịa chuyện mà thôi." Bèn tha tội chết cho hắn.

 Đậu Tham không cho chờ mãn tang

 Đời Đường, Đậu Tham khi mới làm úy huyện Phụng Nguyên, có anh em Tào Phân thuộc quân đóng ở đó, say rượu làm nhục em gái. Cha can không được, uất giận nhảy xuống giếng chết. Tham xử anh em hắn tội nặng; mọi người xin đợi họ để tang cha xong. Tham nói: "Cha vì con mà chết, nếu lấy cớ để tang mà hoãn lại, thì thành ra giết cha mà không phải chịu tội." Rồi giết cả.

 Vũ Văn Thứ Vũ cho mỗi nhà lùa đàn bò

 Đời Bắc Chu, Vũ Văn Trọng Văn (?), tự là Thứ Vũ, làm thuộc quan của Triệu vương ở An Cố. Có hai nhà họ Nhậm và họ Đỗ đều mất bò; sau tìm được một con bò, hai nhà tranh nhau, quan châu quận không xử được. Trưởng sử (quan phụ tá đứng đầu các thuộc quan) Ích Châu là Hàn Bá Tuấn nói: "Vũ Văn Thứ Vũ tuổi trẻ mà thông minh sáng suốt, có thể giao cho cậu ấy xử." Trọng Văn sai hai nhà mỗi nhà lùa đàn bò của mình đến, rồi thả con bò kia ra, nó liền đi vào đàn của họ Nhậm. Ông lại sai người khẽ làm con bò bị thương, họ Nhậm than xót, còn họ Đỗ thì thản nhiên. Họ Đỗ bèn nhận tội.

 Tiết Tuyên và tấm lụa tranh nhau

 Đời Hán, có người mang tấm lụa kiêm (loại lụa dệt mịn) vào chợ, gặp mưa bèn giở lụa ra trùm che. Sau có một người đến xin che nhờ, người kia bèn cho che một đầu lụa. Mưa tạnh, lúc chia tay thì hai người tranh nhau tấm lụa. Thái thú Tiết Tuyên sai cắt đôi tấm lụa, mỗi người một nửa, rồi sai lính kỵ đi theo nghe ngóng. Một người nói đội ơn thái thú, một người thì kêu oan mãi không thôi. Bắt lại hỏi thì kẻ kia nhận tội.

 Phó Quý Khuê và con gà ăn đậu

 Phó Quý Khuê làm huyện lệnh Sơn Âm, có hai người tranh nhau con gà. Quý Khuê hỏi: "Sáng nay gà ăn gì?" Một người nói ăn đậu, một người nói ăn kê. Ông sai giết gà mổ diều ra, thấy có đậu. Ông bèn phạt người nói ăn kê.

 Hứa Tông Duệ và cuộn lụa

 Thời nước Thục, Hứa Tông Duệ coi Kiếm Châu. Có người nhận ra tên cướp dưới ánh đèn, sáng ra báo lại bắt. Tang vật thu được chỉ có những cuộn lụa dệt từ tơ ươm. Người bị bắt không chịu nổi tra khảo, đành nhận bừa, bị giải lên châu giam. Tên tù nói đồ ấy vốn là của nhà mình, tranh cãi với người bị mất. Ông liền sai đem guồng ươm tơ của cả hai nhà đến, lại hỏi cuộn lụa của mỗi bên dùng vật gì làm lõi; một người nói hạt hạnh, một người nói mảnh ngói. Mở ra xem thì thấy lõi là hạt hạnh, đúng lời người tù. Ông lại đem sợi tơ lắp vào guồng, đo cỡ to nhỏ, cũng đúng là đồ nhà người tù. Người bị cướp phải chịu lỗi nhận bừa, lính tuần bị tra khảo, xử tội. Nỗi oan được rửa sạch.

 Mộ Dung Ngạn Siêu báo mất trộm giả

 Thời Ngũ Đại, Mộ Dung Ngạn Siêu giỏi bắt trộm. Khi ông làm chủ soái Vận Châu, có hiệu cầm đồ trong châu, có người đem hai thỏi bạc giả đến cầm lấy mười vạn tiền. Ngạn Siêu biết chuyện, sai chủ hiệu dán bảng giả nói hiệu bị trộm, mất các thỏi bạc người ta cầm cùng nhiều đồ khác, treo thưởng tìm kẻ trộm. Chẳng mấy ngày quả có người đến xin chuộc bạc, bị bắt và nhận tội.

 Cao Đạo Nhượng dùng tù giả

 Đời Hậu Ngụy, Cao Khiêm Chi, tự Đạo Nhượng, làm huyện lệnh Hà Âm. Có kẻ bỏ ngói đá vào túi giả làm vàng để lừa mua ngựa, rồi bỏ trốn. Vua xuống chiếu sai truy bắt. Khiêm Chi bèn đóng gông một tên tù cho đứng giữa chợ ngựa, rao lên rằng đây là tên lừa mua ngựa, sắp đem hành hình. Ông ngầm sai người dò xét những kẻ bàn tán riêng trong chợ. Có một người mừng rỡ nói: "Thế là hết lo rồi." Liền bắt người ấy tra hỏi, bắt được cả bọn.

 Bùi Tử Vân bắt khai ngay

 Đời Đường, Bùi Tử Vân làm huyện lệnh Tân Hương. Có người dân trong hạt tên Vương Cung đi lính giữ biên giới, gửi sáu con bò cái ở nhà cậu là Lý Tấn. Năm năm sau bò đẻ được ba mươi con bê. Cung về đòi bò. Lý Tấn nói hai con đã chết, chỉ trả lại bốn con bò cái già. Cung đi kiện. Tử Vân sai giam Cung vào ngục, rồi sai đi bắt "kẻ trộm bò" Lý Tấn. Tấn đến, Tử Vân quát: "Tên cướp đã khai ngươi cùng hắn trộm ba mươi con bò, để ở trang trại nhà ngươi." Rồi gọi "tên cướp" ra đối chất: ông lấy áo vải trùm kín đầu Cung, cho đứng dưới bức tường phía nam, rồi bắt Tấn khai ngay. Tấn nói: "Ba mươi con bò ấy đều do bò cái của đứa cháu đẻ ra, thật không phải trộm." Tử Vân bỏ áo trùm đầu Cung ra, bắt Tấn trả hết bò, rồi lấy năm con trả công khó nhọc cho Tấn.

 Liễu Khánh dán bảng

 Liễu Khánh đời Bắc Chu: có nhà họ Hồ bị cướp, không biết bọn cướp ở đâu, hàng xóm bị bắt giam rất nhiều. Khánh cho rằng có thể dùng mẹo để tìm ra. Ông bèn viết thư nặc danh, dán nhiều ở cổng các nha môn, nói: "Bọn ta cùng nhau cướp nhà họ Hồ, đồng bọn lẫn lộn, cuối cùng e bị lộ. Nay muốn ra thú tội, lại sợ không khỏi bị giết. Nếu cho người ra thú trước được miễn tội thì sẽ đến tố cáo." Khánh lại cho dán bảng hứa miễn tội. Hai ngày sau, đứa gia nô nhà Quảng Lăng vương Hân tự trói mình đến dưới bảng xin thú, nhờ đó bắt được rất nhiều đồng bọn.

 Trương Trạc tìm yên lừa

 Đời Đường, Trương Trạc làm úy huyện Hà Dương. Có người khách bị đứt dây cương, mất con lừa cùng bộ yên. Quan truy bắt gắt quá, kẻ trộm bèn ban đêm thả lừa ra, còn yên thì giấu đi. Ông bảo người khách đừng cho lừa ăn, đêm đến thả nó ra. Con lừa liền tìm về chỗ đã từng được cho ăn. Ông bèn sai lục soát nhà ấy, tìm thấy bộ yên trong đống cỏ. Người ta phục trí khôn của ông.

 Diêm Tế Mỹ móc rương bạc

 Đời Đường, Diêm Tế Mỹ trấn giữ Giang Nam. Có người lái thuyền chở hàng cho khách; khách lén giấu mười thỏi bạc trong đống hàng. Người lái thuyền lén nhìn thấy, bèn lấy trộm đem dìm xuống nước ở chỗ đậu thuyền. Thuyền đi đêm đến nơi, khách kiểm hàng không thấy bạc, bèn bắt người lái thuyền đi kiện. Ông nói: "Chở người mà trộm đồ, đại để đều làm như thế." Rồi hỏi đêm qua đậu thuyền ở đâu; đáp: "Ở trong một con lạch cách đây trăm dặm." Ông liền sai võ sĩ cùng đến đó, móc dưới nước, quả nhiên được rương bạc, niêm phong vẫn còn nguyên. Người lái thuyền nhận tội.

 Thôi Ảm lục soát của cất giấu

 Đời Đường, Thôi Ảm trấn giữ Hồ Nam. Có một gã trai hư hỏng không được làng xóm dung nạp, bèn tự cạo đầu, đeo vòng sắt nương nhờ cửa Phật, giả vờ đốt hương tu hành để mê hoặc, dụ dỗ người ngu, góp được của cải hàng vạn. Ông mới đến nhậm chức, hắn sợ việc bị lộ, bèn nộp đơn xin tháo vòng sắt hoàn tục. Ông hỏi: "Ngươi đi giáo hóa ba năm, thu được bao nhiêu?" Đáp: "Được đồng nào tiêu đồng ấy." Ông hỏi: "Chi tiêu xây cất hết bao nhiêu?" Đáp: "Hơn ba nghìn quan." Ông nói: "Tiền chi ra thì biết rõ, tiền thu vào lại không nhớ, ắt có giấu giếm gian dối." Bèn lục soát của cất giữ của hắn, thấy vợ con ở chật nhà. Ông bèn buộc tội hắn giả mạo lừa dối, đem của cải chia cho người nghèo.

 Dương Tân tìm lại lụa

 Thời Chu, Dương Tân làm thứ sử Kỳ Châu. Có người huyện Vũ Công mang ba trăm tấm lụa, cách thành mười dặm thì bị cướp. Lúc ấy có một viên sứ giả cưỡi ngựa chạy đến, người bị cướp kể lại với ông ta. Sứ giả đến châu trình lại sự việc. Tân bèn ra thông cáo: "Có một người mặc áo màu như thế, cưỡi ngựa màu như thế, bị giết ở cách phía đông thành mười dặm. Nếu có người nhà thì mau đến báo." Có một bà lão vừa đi vừa khóc đến, nói đó là con mình. Ông bèn cho bắt, thu được cả tên cướp lẫn lụa.

 Viên Tư cho đúc vàng

 Đời Đường, Lý Khiên công (Lý Miễn, được phong tước Khiên quốc công) trấn giữ Phượng Tường. Ở một ấp thuộc quyền, có người dân cày ruộng đào được một vò vàng móng ngựa (vàng đúc thành thỏi hình móng ngựa), đem nộp lên huyện. Sắp đưa lên châu, quan đứng đầu ấp sợ kho công giữ không cẩn thận, bèn cất vào kho riêng. Qua hai đêm mở ra xem thì toàn là cục đất. Ông trình việc lên phủ, người bàn bạc đều ngờ ông ta đã đánh tráo. Phủ sai duyện lại đến xét; quan ấp không tự minh oan được, đành nhận bừa là đã đổi vàng. Truy hỏi giấu vàng ở đâu, khi thì nói vứt vào đống phân đất, khi thì nói ném xuống nước. Khiên công rất giận. Một lần ông dự tiệc, kể lại việc ấy; lúc đó tướng quốc Viên Tư đang làm mạc liêu (quan giúp việc trong phủ của quan trấn thủ), riêng ông cúi đầu không nói. Khiên công hỏi, Tư nói: "Tôi rất ngờ việc này có oan." Khiên công bèn cho chuyển án về quận, sai Viên xét. Viên cho kiểm lại trong vò, được hơn hai trăm năm mươi cục đất, rồi đến các hàng phố tìm vàng, nấu đúc thành hình những cục đất ấy; mới đúc được một nửa số cục mà đã nặng ba trăm cân. Hỏi lại lúc đầu thì được biết hai người nông phu dùng một đòn tre lớn khiêng vò đến. Tính khối lượng như thế thì hai người dùng đòn tre không thể khiêng nổi; liệu rằng vàng đã bị biến thành đất ngay từ trên đường đi. Mọi người đều vỡ lẽ, quan ấp được minh oan.

 Tôn Bảo cân bánh

 Đời Hán, Tôn Bảo làm Kinh Triệu doãn (quan đứng đầu vùng kinh đô). Có người bán bánh vòng chiên (tức bánh vòng ngày nay) ở chợ kinh đô, va phải một người nhà quê, bánh rơi vỡ cả. Người nhà quê nhận đền năm mươi chiếc, người bán khăng khăng là ba trăm chiếc, cãi nhau mà không có gì làm chứng. Ông sai mua riêng một chiếc đem cân, rồi cân chung toàn bộ chỗ bánh vỡ, quy theo cân lạng ra số chiếc. Người bán bèn chịu.

 Vi Cao tra xét tài sản

 Đời Đường, Vi Cao trấn giữ Kiếm Nam. Có chủ quán trọ có lái buôn lớn đến trọ, nhân khách bị bệnh mà đầu độc chết, rồi giấu chiếm của cải. Ông biết chuyện. Lại có người khách phương Bắc là Tô Diên bị bệnh chết, ông sai khám sổ sách thì thấy đã bị chủ quán sửa đổi. Ông bèn truy xét những nơi người khách đã đi qua, ngầm hỏi trong làng, lời khai phần nhiều không khớp nhau, bèn tra hỏi những người cùng ở quán. Chủ quán thú nhận đã giấu chiếm mấy nghìn quan, chia cho hơn hai mươi viên lại; tất cả đều bị xử tội. Từ đó ở Kiếm Nam không còn khách trọ chết oan.

 Lã Nguyên Ưng bắt đám xe tang

 Đời Đường, Lã Nguyên Ưng trấn giữ Nhạc Dương. Một lần đi chơi, ông thấy một chiếc xe tang dừng bên đường, có năm người đàn ông mặc áo tang đi theo. Ông nói: "Chôn ở xa thì đám tang to tát, chôn gần thì giản tiện. Đám này chắc chắn là gian kế." Ông sai lục soát, thì trong quan tài toàn là binh khí. Chúng khai: "Định qua sông cướp của, giả làm đám tang để người chở đò không nghi." Ông sai tra hỏi, thì còn có mấy chục tên đồng bọn đã hẹn tụ ở bờ bên kia; ông bắt hết, giao cho pháp luật.

 Tể tướng Lưu Hãng lấy hàng xóm làm chứng

 Thừa tướng Lưu Hãng làm tri châu Hành Châu. Có người họ lớn là họ Doãn muốn mua ruộng của hàng xóm mà không được; hàng xóm thì già mà con còn nhỏ, họ Doãn bèn làm khế giả. Đến khi người hàng xóm chết, họ Doãn liền đuổi đứa con đi. Người con kiện hai mươi năm mà không được xử đúng. Hãng đến nhậm chức, người con lại đến kiện. Họ Doãn đưa ra biên lai nộp thuế của hộ mình qua nhiều năm làm chứng. Hãng nói: "Nếu ruộng có trăm khoảnh (một khoảnh là một trăm mẫu) thì thuế nộp há chỉ bấy nhiêu thôi sao? Lúc làm khế có hỏi ý hàng xóm không? Những người ấy phần nhiều còn sống, có thể gọi đến làm chứng." Họ Doãn không trả lời được, bèn nhận tội.

 Tham chính Hàn Ức gọi bà đỡ

 Tham chính (chức phó tể tướng) Hàn Ức khi làm tri châu Dương Châu, có tên thổ hào (kẻ giàu có, thế lực ở địa phương) Lý Giáp, anh chết thì ép chị dâu đi lấy chồng khác, lại vu cho đứa con của anh là con người khác họ, để chiếm trọn gia tài. Người chị dâu kiện khắp các quan, Giáp đều đút lót cho lại, sai tra khảo bắt chị phải chịu. Ức xem hồ sơ cũ thấy chưa từng gọi bà đỡ (người đỡ đẻ đứa bé năm xưa) ra làm chứng. Một hôm ông gọi hết bọn chúng đến, cho bà đỡ ra nhận mặt, cả bọn không còn lời nào để cãi. Nỗi oan được sáng tỏ.

 Liễu Hồn minh oan cho đứa nô câm

 Đời Đường, Liễu Hồn làm Sát phán (phán quan giúp việc cho quan Quan sát sứ) ở Giang Tây. Có nhà sư đêm uống rượu làm cháy nhà, lại đổ tội cho đứa nô câm. Viên Quân hầu (võ quan coi việc tuần tra, bắt bớ) nhận tiền, không xét hỏi gì mà làm xong án. Hồn cùng đồng liêu là Thôi Hựu Phủ trình nỗi oan của đứa nô lên Quan sát sứ (quan giám sát, cai quản một vùng gồm nhiều châu) Ngụy Thiếu Du, giục tra hỏi nhà sư. Nhà sư bèn nhận tội.

 Vương Hãn hỏi bà lão điên

 Quan Đại lý Vương Hãn khi làm tri châu Vận Châu, có một bà lão điên nhiều lần chặn đường đòi kêu kiện, nói năng không đầu không đuôi. Lính theo hầu xua đuổi bà đi; Hãn sai dẫn bà về công đường, cho đến tận thềm rồi thong thả hỏi. Bà tuy nói năng lộn xộn, nhưng thỉnh thoảng có câu nghe được. Hóa ra bà là vợ cả của một người, không có con, còn người thiếp thì có con; chồng chết, bà bị người thiếp đuổi đi, kiện nhiều lần không được xử đúng, uất ức mà hóa điên. Hãn xét lại cho bà, đem hết gia tài trao cho bà.

 Người Kiền Châu bắt chước sách Đặng Tư Hiền

 Thẩm Quát trong sách *Bút đàm* kể: Người Giang Nam thích kiện tụng. Có một cuốn sách tên là *Đặng Tư Hiền*, dạy cách làm đơn kiện gian dối. Đầu tiên dạy cách xuyên tạc câu chữ; xuyên tạc không được thì lừa dối vu khống để đạt mục đích; lừa dối không được thì bới tìm tội lỗi của người ta để buộc tội. Đặng Tư Hiền là tên một người, kẻ đầu tiên truyền ngón này, nên lấy tên ấy đặt cho sách. Các trường học trong làng thường đem dạy cho học trò. Hàn Cư làm Thông phán (quan cùng tri châu coi việc trong châu, có quyền giám sát) Kiền Châu, có người dân làm đơn kêu oan giả, kêu gào bi phẫn, trông như có thể tin được. Cư tạm thay coi việc quận, tìm hiểu phong tục, xét rõ ngay gian, không ai lừa được ông. Dân đều cho là ông xử không oan cho ai (?). Cư là anh của Ngụy công (Hàn Kỳ), làm đến chức Chuyển vận sứ thì mất.

 Xét: Kiền Châu nay là phủ Cám Châu. Thẩm Quát giữ chức Tri chế cáo (quan soạn thảo chiếu chỉ của vua) vào thời Hy Ninh (niên hiệu vua Tống Thần Tông), cách nay đã bốn trăm năm. Đạo đời ngày một suy bạc. Dân điêu ngoa làm đơn kêu oan giả để hãm hại người thì chỗ nào cũng có. Người nghèo yếu có oan mà không có chỗ kêu, cũng không đâu là không có. Kẻ nhận tiền của người để bịa đặt lời lẽ kêu oan kể khổ như Đặng Tư Hiền, cũng có. Lời Thoán (lời giải thích ý nghĩa của một quẻ) của quẻ Tụng (quẻ trong *Kinh Dịch* bàn về chuyện kiện tụng, tranh chấp) trong *Kinh Dịch* nói: "Lợi kiến đại nhân" (có lợi khi được gặp bậc đại nhân). Ý nói người đi kiện mong được phân rõ phải trái, nên có lợi khi gặp bậc đại nhân cứng cỏi, sáng suốt, ngay thẳng, công bằng để phân xử việc mình kiện. Thiên *Khang cáo* (một thiên trong *Kinh Thư*) nói: "Như bảo xích tử" (giữ gìn dân như giữ gìn con đỏ). Ý nói đứa trẻ mới sinh chưa biết nói, người làm cha mẹ thành tâm tìm hiểu thì biết được điều trong lòng nó mong muốn. Nay người làm quan chăn dân, dân gọi là cha mẹ; người ở địa vị cao sang, người ta gọi là đại nhân. Há có thể không nghĩ đến việc hết lòng cho xứng với danh xưng ấy, để trên không phụ sự giao phó của thánh thiên tử, dưới không phụ lòng trông mong của muôn dân sao!

 Bao Hiếu Túc đánh viên lại

 Bao Chửng (thụy là Hiếu Túc) làm tri phủ Khai Phong. Có người phạm tội phải chịu tích trượng (đánh gậy vào lưng) và đồ; một viên lại nhận tiền của hắn, hẹn rằng: "Lát nữa ra gặp quan doãn, ông ấy ắt sẽ giao cho ta lập biên bản. Ngươi cứ kêu gào tự biện bạch, ta sẽ cùng ngươi chia tội, mỗi người chịu một trận đòn." Rồi khi đưa ra xét, tên tù làm đúng như lời viên lại, biện bạch mãi không thôi. Viên lại lớn tiếng quát: "Cứ chịu đòn gậy vào lưng rồi đi ra!" Chửng cho rằng hắn lộng quyền, sai túm lấy viên lại mà đánh, lại đặc biệt khoan tội cho tên tù, cũng chỉ cho chịu đòn gậy thôi. Ông tưởng làm vậy để bẻ gãy thế lực của bọn lại, mà không biết chính mình đã bị chúng giở trò lừa gạt.

 Xét: Hứa Văn Chính công (Hứa Hành), hiệu Lỗ Trai, đời Nguyên, khi trình bày với vua Nguyên Thế Tổ những điều cốt yếu để đề phòng bị lừa dối, đã chép đầy đủ việc này, và nói: "Bao Hiếu Túc cứng rắn, nghiêm khắc, ngay thẳng, mà rốt cuộc vẫn bị lại lừa. Bởi người ở trên khó biết hết kẻ dưới, muốn không bị lừa thật là khó." Nay xét Hiếu Túc từ khi đỗ tiến sĩ được bổ làm Đại lý bình sự (quan xét án ở Đại lý tự), ra làm tri huyện hai huyện Kiến Xương và Thiên Trường, được phong Giám sát ngự sử, trải qua chức Tam ty phán quan (phán quan ở Tam ty, cơ quan coi tài chính cả nước), đổi làm Công bộ viên ngoại lang, Trực Tập hiền viện, ra làm tri châu năm châu Đoan, Doanh, Dương, Lư, Trì, bốn lần làm Chuyển vận sứ các lộ Kinh Đông, Thiểm Tây, Hà Bắc, thăng Tam ty phó sứ, Thiên chương các đãi chế, Tri gián viện, lên Long đồ các trực học sĩ, tri phủ Giang Ninh, rồi từ Giang Ninh được triệu về làm Kinh doãn (quan đứng đầu phủ kinh đô). Từng trải không phải là không sâu, danh vọng không phải là không lớn, tư chất không phải là không cao, vậy mà còn bị bọn lại lừa đến thế. Huống chi những người mới học đạo xưa, mới bước vào làm quan thì sao? Họ Quế chép chuyện này vào trong sách, còn tôi đặc biệt lấy nó để kết thúc cuốn sách, là muốn người đọc biết mà tự răn mình. Ôi!

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video