Phụ lục sách "Đường âm tỷ sự" (sách gom các vụ xử án hay thời xưa, xếp thành từng cặp để so sánh; "Đường âm" là bóng cây cam đường, nhắc tích Thiệu Bá ngồi dưới gốc cam đường xử kiện cho dân).
Viên An phân loại người bị giam. (Lời bàn: Có cái thấy sáng suốt như thế (?), lại phải có sức gánh vác như thế thì mới làm nổi. Suy rộng ra mọi việc chính sự, đều nên như vậy.)
Trong niên hiệu Vĩnh Bình (đời Hán Minh Đế), Viên An làm thái thú (quan đứng đầu một quận) quận Sở. Lúc ấy Sở vương Lưu Anh mưu phản, lời khai lôi kéo liên lụy, số người bị giam lên đến mấy nghìn. An đến quận, chưa vào phủ mà xét lại hồ sơ án ngục trước. Những người không có bằng chứng rõ ràng, ông kê từng người tâu lên xin thả.
Phủ thừa (viên phó giúp việc thái thú) và các duyện lại (những viên chức thừa hành trong phủ) đều tranh nhau can, cho rằng làm thế là a dua che chở cho bọn phản nghịch, theo luật sẽ bị xử cùng tội. An nói: "Nếu có điều gì sai, thái thú tự chịu, không để liên lụy đến các ông." Rồi ông phân loại từng người, tâu lên đầy đủ. Minh Đế cảm động tỉnh ngộ, liền phê chuẩn, hơn bốn trăm nhà được thả ra.
Cao Nhu xét sắc mặt. (Lời bàn: Đây chính là một bằng chứng cho phép "ngũ từ" (năm cách nghe xét khi xử kiện: nghe lời nói, xem sắc mặt, nghe hơi thở, xem cách lắng nghe, nhìn ánh mắt của người bị hỏi). Chỉ cần giữ lòng không thiên lệch mà xét, thì tình thật sẽ lộ ra.)
Cao Nhu được thăng làm đình úy (quan đứng đầu việc hình án trong cả nước). Đậu Lễ, một người lính ở doanh hộ quân, ra ngoài gần đó rồi không thấy về. Doanh trại cho là bỏ trốn, dâng biểu xin bắt vợ hắn là Doanh cùng các con trai con gái làm nô tì của nhà nước (người hầu bị sung làm của công). Doanh kêu oan, tự đi kiện, tìm đến đình úy.
Nhu hỏi: "Sao ngươi biết chồng không bỏ trốn?" Doanh khóc nói: "Chồng tôi từ nhỏ côi cút, một mình nuôi một bà cụ làm mẹ, lại thương con cái, nâng niu không rời. Anh ấy không phải hạng nhẹ dạ gian xảo, không đoái hoài đến gia đình." Nhu hỏi lại: "Chồng ngươi không có kẻ thù sao?" Đáp: "Chồng tôi hiền lành, không gây thù với ai." Lại hỏi: "Chồng ngươi không có vay mượn tiền bạc với ai sao?" Đáp: "Anh ấy từng cho Tiêu Tử Văn, lính cùng doanh, vay tiền, đòi mãi không được."
Đúng lúc ấy Tử Văn phạm việc khác bị giam trong ngục. Nhu bèn gặp Tử Văn, hỏi về tội hắn phạm, giữa câu chuyện thì hỏi: "Ngươi từng vay tiền ai chưa?" Tử Văn đáp: "Tôi côi cút nghèo khó, xưa nay không dám vay đồ của ai." Nhu thấy sắc mặt Tử Văn biến đổi, liền nói: "Ngươi vừa vay tiền Đậu Lễ, sao lại nói không vay!" Tử Văn ngạc nhiên vì việc bị lộ, đối đáp không kịp. Nhu nói: "Ngươi đã giết Lễ, nên sớm nhận tội đi!"
Tử Văn liền dập đầu, khai rõ đầu đuôi. Nhu sai lính làm theo lời khai, đào được xác. Có chiếu cho mẹ con Doanh trở lại làm dân thường, còn Tử Văn bị xử đền tội.
Thôi công nhân từ khoan thứ. (Lời bàn: Phải nuôi được chí khí và độ lượng như thế, rồi mới có thể xử án lớn, gánh việc lớn.)
Đời Đường, Thôi Nhân Sư, đầu niên hiệu Trinh Quán được thăng làm điện trung thị ngự sử (quan thuộc Ngự sử đài, cơ quan giám sát và hặc tội quan lại; chức này coi việc kiểm xét trong cung điện). Bấy giờ ở Thanh Châu có người đàn ông mưu phản, quan sở tại bắt bè đảng, giam đầy cả ngục. Có chiếu sai Nhân Sư xét lại.
Vừa đến, ông tháo hết gông cùm cho tù, cho ăn uống tử tế, rồi lấy tình người mà hỏi han. Cuối cùng chỉ kết tội hơn mười tên đầu sỏ hung ác, số còn lại đều tha. Đại lý thiếu khanh (viên phó của Đại lý tự, cơ quan xét xử án hình cao nhất) Tôn Phục Già nói với ông: "Người được tha oan nhiều như thế, kẻ phải chết ai chịu cam lòng? Đến lúc đem xử mà sinh biến thì làm sao?"
Nhân Sư nói: "Xử án phải lấy nhân từ khoan thứ làm gốc. Lẽ nào biết người ta oan mà không giải oan, chỉ lo tính cho thân mình? Đem một thân nhỏ mọn của tôi đổi lấy mạng mười người tù, vốn là điều tôi mong." Đến khi sứ giả mang sắc vua đến xét lại, các tù nhân đều dập đầu nói: "Thôi công nhân từ khoan thứ, không ai bị oan cả." Tất cả không ai nói khác, từ đó ông nổi tiếng.
Lý Kiệu kê rõ nỗi oan. (Lời bàn: Tấm lòng như thế cũng không thể không nuôi dưỡng từ trước.)
Lý Kiệu, đời Cao Tông làm cấp sự trung (quan ở Môn hạ tỉnh, có quyền xem xét và bác lại chiếu lệnh, án xử). Gặp lúc Lai Tuấn Thần dựng án vu hãm bọn Địch Nhân Kiệt, Lý Tự Chân, Bùi Tuyên Lễ, sắp đem xử tử. Vua sắc cho Kiệu cùng đại lý thiếu khanh Trương Đức Dụ, thị ngự sử Lưu Hiến xét lại. Đức Dụ và những người kia trong lòng biết là oan nhưng không dám nói khác. Kiệu nói: "Biết oan mà không giải oan, đó là thấy việc nghĩa mà không làm." Cuối cùng ông kê rõ từng điều oan ức.
Đường Lâm không để ai bị oan. (Lời bàn: Xử án như thế, quả là bậc ngang hàng với Quý Lộ (tức Tử Lộ, học trò Khổng Tử, được thầy khen chỉ nghe một bên lời cũng xử xong vụ kiện, vì ai cũng tin ông). Thật đáng làm khuôn mẫu.)
Đường Lâm, đời Cao Tông đi xét án ở Giao Châu, thả ra ba nghìn người bị giam oan, được thăng làm đại lý khanh (quan đứng đầu Đại lý tự). Có lần vua đích thân lục tù (xét lại các tù nhân đang bị giam), Lâm trả lời ngay tức khắc, không điều gì không tường tận.
Vua mừng nói: "Điều cốt yếu của việc nước là ở chỗ dùng pháp luật. Khắc nghiệt thì dân bị tàn hại, khoan dễ quá thì bỏ sót kẻ có tội. Chỉ có giữ mức vừa phải như khanh mới hợp ý trẫm." Hôm khác vua lại xét hỏi tù, những người do các quan khác xử đều nhao nhao kêu không phục, riêng những người do Lâm xét thì không ai nói một lời.
Vua hỏi duyên cớ, họ đáp: "Quan Đường xử tù không oan, nên chúng tôi không còn ý kêu ca nữa." Vua than: "Người xử án vốn nên như vậy." Bèn tự tay viết lời khảo xét công trạng cho ông rằng: "Dáng như tro nguội, lòng như sắt đá."
Chân Khanh cảm động được mưa. (Lời bàn: Mưa hay không vốn do trời, nhưng xét qua việc này thì cách ông xét án ắt công bằng thỏa đáng. Nên học cách xét án của ông, không cần phải mong có mưa.)
Nhan Chân Khanh, đời Huyền Tông, sau hai lần thăng chức thì làm giám sát ngự sử (quan đi tuần xét các địa phương, hặc tội quan lại). Khi ông đi sứ vùng Hà Lũng, ở Ngũ Nguyên có một án oan lâu ngày không xử xong, trời lại đang hạn hán. Chân Khanh xét rõ án ấy thì trời đổ mưa. Người trong quận gọi là "mưa ngự sử".
Thôi Kiệt làm tạnh mưa dầm. (Lời bàn: Việc làm tạnh mưa dầm cũng giống việc làm cho mưa; sự sáng suốt của Thôi công tự nhiên đáng được truyền lại.)
Thôi Kiệt làm Hà Nam doãn (quan đứng đầu phủ Hà Nam). Trong ấp có lái buôn lớn là Vương Khả Cửu, đi buôn khắp vùng sông hồ, gặp loạn Bàng Huân, mất sạch vốn liếng, không về được. Vợ hắn đến thầy bói Dương Can Phu hỏi chồng còn sống hay đã chết. Can Phu ham sắc đẹp của nàng, lại tham của cải, bèn (?) giả vờ kinh hãi nói: "Chồng bà e là không về nữa đâu." Rồi ngầm đưa trăm lạng vàng cho bà mối dụ dỗ hỏi cưới. Người vợ bèn lấy Can Phu, hắn nhờ thế trở nên giàu có.
Đến khi Từ Châu được dẹp yên, Khả Cửu khốn khổ cùng cực, đi xin ăn xin mặc mà về làng, đến gặp vợ. Can Phu giận lắm, chửi mắng đuổi đi. Khả Cửu đến quan tự trình bày (?), Can Phu đút lót hậu hĩnh, Khả Cửu trái lại bị kết tội; kiện lần nữa lại bị khép tội vu cáo. Khả Cửu uất hận than khóc đến mù cả mắt.
Thôi Kiệt đến nhậm chức, Khả Cửu trình bày nỗi oan. Kiệt nắm được tình thật, liền sai lính bất ngờ bắt Can Phu cùng viên lại xử án trước kia, phơi bày hết chuyện ăn hối lộ gian dối, giết chúng đi, trả vợ lại cho Khả Cửu. Lúc ấy đang mưa dầm, án vừa xử xong thì trời tạnh.
Trần Tương cho sờ chuông. (Lời bàn: Việc này ai cũng truyền nhau. Tuy không thể dùng làm phép thường, nhưng nếu phỏng theo đó mà suy ra những trường hợp tương tự để dụng tâm, thì cũng là một cách giúp tra xét kẻ gian.)
Trần Tương được điều làm chủ bạ (viên phụ tá coi sổ sách giấy tờ ở huyện) huyện Phố Thành, tạm giữ việc của huyện lệnh (quan đứng đầu huyện). Có người dân mất đồ, viên tặc tào (viên lại coi việc bắt trộm cướp) bắt mấy kẻ trộm vặt đến. Tương nói với chúng: "Quả chuông ở miếu nọ phân biệt được kẻ trộm. Kẻ phạm tội sờ vào thì chuông kêu, người khác sờ thì không."
Ông sai lính dẫn chúng đi trước, còn mình dẫn các đồng liêu đến chỗ chuông (chỗ này nguyên văn khuyết chữ), lén bôi mực lên chuông rồi lấy màn che lại, sai bọn trộm lần lượt vào sờ. Một lúc sau gọi ra, chỉ có một người tay không dính mực; tra hỏi thì đúng là kẻ trộm.
Lưu Sưởng xét ra án oan. (Lời bàn: Phân biệt được ở chỗ tưởng như đúng mà không đúng, nếu không sáng suốt đến cùng cực thì ai làm nổi.)
Lưu Sưởng làm tri huyện Thiên Trường thuộc Dương Châu, xét vụ Vương Giáp giết người. Án đã thành, Sưởng xem lại thì nhận ra là oan. Giáp sợ bọn lại nên không dám tự minh oan. Sưởng giao việc cho viên thi tào (?) (viên lại coi việc khám nghiệm xác và hồ sơ án mạng) là Đỗ Dụ; Dụ không giải được oan, lại còn gán ghép tội trạng càng chặt hơn.
Sắp đem xử tù, Sưởng nói: "Oan đấy." Ông tự mình xét hỏi. Giáp biết Sưởng muốn giúp mình, mới dám khai thật. Hóa ra kẻ giết người là nhà giàu họ Trần. Người ta truyền nhau, cho ông là sáng suốt như thần.
Lữ Đào khiến người nhận tội. (Lời bàn: Lẽ trời trong lòng người vốn chưa từng mất đi. Nhưng hẳn Lữ công đã lấy lòng thành mà phân giải, nên người ta tự nhiên cảm động.)
Lữ Đào được điều làm huyện lệnh Đồng Lương. Trong dân có ba chị em gái họ Bàng chiếm giấu ruộng của người em trai nhỏ. Em lớn lên, kiện lên quan mà không được xử cho công bằng, nghèo đến nỗi phải đi ở đợ cho người ta; đến lúc ấy lại kiện nữa. Đào chỉ hỏi một lần, ba người liền nhận tội. Người em khóc lạy, xin đem một nửa số ruộng làm việc Phật để báo ơn.
Đào giảng giải: "Ba người chị đều là ruột thịt cùng một huyết khí với ngươi. Lúc ngươi còn nhỏ, chính họ đã trông coi giùm ngươi đấy thôi; nếu không thì cũng bị người ngoài lừa mất. Cùng là bỏ ra một nửa, cúng cho Phật sao bằng để lại cho các chị, lại làm anh chị em hòa thuận với nhau, chẳng phải tốt đẹp sao?" Người em lại lạy và vâng lời.
Liêm Khê làm kẻ tàn khốc tỉnh ngộ. (Lời bàn: Việc này đã chép trong các sách sử, ai cũng biết. Nay chép thêm vào, thật vì ngưỡng mộ tấm lòng ngay thẳng của ông, khó ai theo kịp.)
Chu Liêm Khê (tức Chu Đôn Di, nhà nho lớn đời Tống) làm chủ bạ huyện Phân Ninh. Huyện có một án lâu ngày không xử xong; Liêm Khê đến, hỏi một lần đã rõ ngay. Người trong huyện kinh ngạc nói: "Các viên lại lâu năm cũng không bằng." Quan giám sát của lộ tiến cử ông, ông được điều làm tư lý tham quân (quan coi việc xét xử án hình) ở quân Nam An (quân: một đơn vị hành chính đời Tống).
Có một tù nhân theo luật không đáng chết, nhưng chuyển vận sứ (quan coi việc thuế khóa, vận chuyển của một lộ, kiêm giám sát quan lại) Vương Quỳ muốn xử thật nặng. Quỳ là viên quan tàn khốc hung hãn, không ai dám cãi. Riêng Liêm Khê tranh luận với ông ta, nhưng không được nghe. Ông bèn trả lại thủ bản (tấm hốt bằng gỗ, quan cầm khi ra mắt cấp trên) rồi về, định bỏ quan mà đi, nói: "Như thế mà còn làm quan được sao? Giết người để lấy lòng người, ta không làm." Quỳ tỉnh ngộ, tù nhân được tha chết.
Trương Hiệp khiến kẻ trộm chịu phục. (Lời bàn: Những việc như thế vốn là điều mình muốn học mà không theo kịp. Lấy lòng thành mà cảm động người, Trương công cũng gần làm được vậy.)
Trương Hiệp, năm Gia Định thứ nhất, đổi làm tư lý tham quân Viên Châu. Có một tù nhân phạm trọng tội, tra hỏi thì nhận, rồi chẳng bao lâu lại đổi lời, lại có thế lực lay chuyển được quan lại, nên nhiều năm không xử xong, mà người bị bắt giam liên lụy rất đông. Hiệp trình lên đề điểm hình ngục (quan coi việc hình án và giám sát ngục tù của một lộ), giết hắn.
Lại có một tên trộm rất xảo quyệt, lời lẽ không sao bẻ được. Gặp lúc trong ngục có hai anh em tranh nhau của cải, Hiệp khuyên họ: "Kiện tụng lên quan chỉ làm chỗ kiếm chác cho bọn nha lại, lại còn liều phạm pháp để cầu thắng; sao bằng mỗi người giữ phận mình, để giữ trọn tình ruột thịt như tay với chân?" Lời lẽ khẩn thiết, người đi kiện cảm động tỉnh ngộ. Tên trộm nghe được cũng tự nhận tội.
Cáp Nhã tha người con hiếu thảo. (Lời bàn: Việc này cũng thường có, thử như vậy cũng dễ, nhưng việc ấy có thể khuyến khích đạo làm con.)
Đời Nguyên, Bố Lỗ Cáp Nhã, đời Thái Tông được phong làm liêm phỏng sứ (quan giám sát, xét hỏi quan lại và việc hình án ở các lộ) các lộ Yên Nam; chẳng bao lâu được trao thêm chức đoán sự quan (quan xử kiện của triều Nguyên), chức liêm phỏng sứ vẫn giữ như cũ. Có người dân lỡ tay đánh chết người, viên lại xử theo luật nặng. Con người ấy khóc lóc xin chết thay cha.
Bố Lỗ Cáp Nhã dặn viên lại đem người con ra chợ như sắp xử chém, nếu sợ hãi thì giết. Thấy anh ta không hề sợ, ông bèn nói: "Lỡ tay đánh chết người, tình có thể tha. Làm con mà biết hiếu nghĩa thì không thể giết." Rồi tha cả hai cha con, bắt bỏ bạc ra giúp việc chôn cất, lại gọi nhà người chết đến giảng giải; nhà ấy vui lòng nghe theo.
Đức Huy xét ra án oan. (Lời bàn: Việc như thế trên đời cũng có, chỉ xem người coi hình án dụng tâm thế nào thôi.)
Lý Đức Huy, đời Thế Tổ làm thượng thư Hữu tam bộ (cơ quan đời Nguyên gộp ba bộ Binh, Hình, Công), đi lục tù ở Sơn Tây. Ở huyện Hoài Nhân vùng Hà Đông có người dân họ Ngụy đào được một tượng gỗ, đem tố cáo vợ dùng tà thuật làm phép yểm (dùng bùa, hình nhân để trù ếm người), mưu hại mình. Vụ án chuyển qua mấy ngục, lời khai đều đã đủ.
Đức Huy xét thấy là oan. Biết người chồng có ái thiếp, ông ngờ chính người thiếp làm ra chuyện ấy để vu hãm người vợ. Ông gọi người thiếp đến tra hỏi, chưa hết một lúc ả đã nhận. Bèn đánh trượng (đánh bằng gậy) người chồng, còn người thiếp bị xử tội chết.
Điền Tư tìm được bản nháp. (Lời bàn: Việc này tuy không thể dùng làm phép thường, nhưng thấy được sự dụng tâm của Điền công. Người coi hình án nếu luôn giữ lòng ấy thì gần với công bằng vậy.)
Điền Tư làm liêm phỏng sứ Chiết Tây. Có huyện doãn (quan đứng đầu huyện) là Trương Hoặc bị vu ăn hối lộ. Án đã thành, Tư xét lại, nhưng Hoặc chỉ cúi đầu khóc mà không nói. Tư lấy làm nghi. Hôm sau ông trai giới tắm gội (ăn chay, tắm rửa cho thân mình trong sạch) rồi đến đền Thành hoàng (thần giữ thành), khấn: "Trương Hoặc mắc việc mà có oan, cúi xin thần làm sáng tỏ nỗi bị vu."
Đạo sĩ giữ miếu tiến lên nói: "Trước đây có năm người là bọn Vương Thành, cùng cầm tờ thề đến đền đốt mà khấn, lửa chưa cháy hết thì bỏ đi. Trong tro tôi nhặt được bản nháp còn sót, nay cất trong vách, phải chăng là những người ấy?" Xem thì quả đúng.
Hôm sau ông đến hiến ti (cơ quan giám sát và hình án) tra hỏi bọn Thành, chúng không chịu nhận. Ông bèn đưa tờ thề nhặt từ trong lửa ra cho xem, chúng đều kinh hãi nhận tội. Trương Hoặc được tha.
Trạch Dân xét hỏi vụ nhà sư. (Lời bàn: Việc này không phải người dụng tâm hết mực thì không làm được. Người quân tử làm quan sao có thể coi thường.)
Uông Trạch Dân làm đồng tri (quan phó, giúp việc tri châu) châu Nhạc. Trong châu có nhà họ Lý giàu nhất vùng. Người em chết, vợ thề không lấy chồng khác. Người anh tham của, xui người trong họ vu cho nàng tội gian dâm. Án đã thành thì Trạch Dân đến, xét biết là oan, minh oan cho nàng.
Đến khi làm thôi quan (quan coi việc xét xử án hình ở phủ) phủ Bình Giang, có nhà sư Tịnh Quảng hiềm khích với một nhà sư khác, lâu nay không qua lại. Một hôm, nhà sư kia mời Quảng uống rượu. Đệ tử của Quảng nóng lòng muốn chiếm của cải của thầy, lại khổ vì hay bị thầy đánh đòn, bèn lén đến chỗ nhà sư kia giết thầy. Hôm sau hắn kiện lên quan; nhà sư kia không chịu nổi tra tấn, nhận bừa tội.
Ba lần xét lại, lời khai vẫn không khác, đã kết án chờ xử. Trạch Dân lấy con dao dùng để giết người ra xem, thấy trên dao có khắc tên họ thợ rèn. Gọi thợ đến hỏi, thì ra là dao của người đệ tử. Hỏi một lần, hắn khai thật. Ông liền cho gông hắn lại và tha tội cho nhà sư kia.
Thanh Hiến xét cho thấu tình. (Lời bàn: Lý và pháp vốn ở ngay trước mắt, Triệu công biết làm sáng tỏ ra.)
Triệu Thanh Hiến công tên là Biện (Triệu Biện, Thanh Hiến là tên thụy, tức tên đặt sau khi mất để tôn vinh), trong niên hiệu Cảnh Hựu làm thôi quan Vũ An. Có kẻ làm giả ấn, viên lại cho là đáng tội chết. Riêng ông nói: "Làm ra trước khi có lệnh ân xá, đem dùng sau khi ân xá. Trước ân xá thì chưa dùng, sau ân xá thì không làm, theo luật đều không phải tội chết." Ông bèn trình lên như một án còn ngờ, cuối cùng kẻ ấy được miễn chết.
Thừa nghị giữ công bằng. (Lời bàn: Việc này của Trịnh công tưởng như dễ theo, nhưng không có tấm lòng chí công thì không làm được.)
Trong niên hiệu Thiệu Hưng, Trịnh thừa nghị (thừa nghị lang: một bậc quan hàm văn đời Tống) làm huyện thừa (viên phó của huyện) huyện Tiêu Sơn. Có viên thống chế (chức võ quan chỉ huy một đạo quân) họ Chu chăn ngựa ở huyện, lấn sang cắt cỏ ở trường muối Tây Hưng. Diêm ti (cơ quan coi việc muối) xin triều đình ban bảng, cho phép người ta chống cự và bắt lính của hắn, nhưng lính vẫn cắt cỏ như cũ. Có bốn người lính bị các hộ nấu muối giết và đánh bị thương.
Viên thống chế bàn rằng: "Nếu không có cỏ Tây Hưng thì không chăn ngựa được." Bèn góp tiền, dặn viên lại coi hồ sơ khép tám hộ nấu muối vào tội đánh nhau giết người, đều phải đền mạng. Án làm xong, tri huyện đã ký, lần lượt đến lượt thừa nghị. Ông nói: "Bảng vàng của triều đình cho phép người ta chống bắt; nay nếu khép tội đánh nhau giết người, thì chính huyện này tự chống lại bảng lệnh trước. Không được ghi tên tôi."
Viên lại hoảng sợ tạ tội, sửa lại thành tội chống bắt. Khi kết án, tám hộ nấu muối chỉ bị đánh trượng. Ngày được thả về, họ lạy trời nói: "Mong con cháu Trịnh công càng hưng thịnh." Về sau hai con của ông đều được tiến cử và thi đỗ.
Đề cử xét rõ án. (Lời bàn: Sáng suốt cẩn trọng như Dương công, sao có thể không noi theo?)
Đời Tống, đề cử (chức quan coi một việc chuyên môn ở cấp lộ) họ Dương, khi làm lục sự tham quân (quan coi giấy tờ và xét án ở châu) Việt Châu. Viên quan đứng đầu châu trị trộm rất nghiêm: hễ trong một bảo (đơn vị dân cư theo phép bảo giáp, các nhà ghép thành nhóm để cùng canh phòng) mà bắt trộm không được, thì bắt bảo trưởng (người đứng đầu bảo) đền đồ bị mất.
Có một nhà bị trộm, chủ nhà cầm gậy đuổi đánh tên trộm ngã xuống đất, bắt nộp cho bảo trưởng. Bảo trưởng sợ bị liên lụy khổ sở, liền gông trói giải lên quan; giữa đường tên trộm chết. Quận bèn xử bảo trưởng, án tử vì tội trói buộc làm chết người đã thành.
Sau đó ông xem hồ sơ, thấy ghi dưới sườn trái có một vết thương chí mạng, dài một tấc hai phân, giữa có một đường trắng; ắt là bị đuổi đánh từ phía sau, vậy cái chết không phải do bảo trưởng trói buộc. Ngục lại cãi rằng án đã thành, ông không nghe. Ông liền gọi người bắt trộm ban đầu đến tra hỏi, quả biết được tình thật. Lấy cây gậy đến xem thì đầu gậy có vết nứt, chứng cứ càng rõ. Bèn dẫn luật, chỉ xử bảo trưởng tội đánh trượng, miễn tội chết.
Trần Mục bị quả báo vì tàn khốc. (Lời bàn: Việc của Mục chưa thể nói là không có thật; chép lại để răn những quan lại tàn khốc.)
Đời Tống, Trần Mục từng làm đề điểm hình ngục vùng Lưỡng Chiết. Gặp lúc ở Hàng Châu có người dân có người thiếp tên là Trầm Hương, đang giặt áo bên giếng thì con trai của vợ cả rơi xuống giếng chết. Người vợ cả kiện lên châu, cho rằng ắt Trầm Hương đã đẩy. Ba lần đổi người xét án mà kết quả không khớp, Mục giận, đuổi viên lại phụ trách, rồi xử giết Trầm Hương.
Thơ Đông Pha (tức Tô Thức) có câu: "Giết người không chứng cứ, rốt cuộc lòng chẳng yên; mối hận này e cả đời khó dứt." Ấy là có cảm khái về việc này mà nói. Mục về kinh lâu ngày không được bổ chức, đến miếu cầu khấn cũng không ứng nghiệm. Sau đó ông lờ mờ nghe có người nói: "Làm sao với Trầm Hương đây!" Mục kinh hãi toát mồ hôi, bỏ ăn, mấy ngày sau thì chết.
An Lễ sáng như thần. (Lời bàn: Vương công vốn sáng suốt nhanh nhạy, nhưng nếu không dụng tâm thì sao làm được như thế.)
Vương An Lễ coi phủ Khai Phong. Lính tuần bắt được một lá thư nặc danh tố cáo có người mưu làm phản, vua sai ông xét xử. Ông xem xét những người bị thư chỉ tên, hỏi qua loa; sau đó thêm hai người nữa, trong đó có một người họ Tiết. An Lễ nói: "Tìm ra rồi." Ông gọi người họ Tiết đến hỏi: "Ngươi có thù oán với ai không?" Đáp: "Có một người bán bút, tôi một mực từ chối không mua, hắn hậm hực bỏ đi." Ông liền sai bắt người bán bút tra hỏi, quả là hắn viết thư. Hắn bị chém bêu đầu. Người ta khen ông như thần.
Văn Nguyên xử án mà mưa xuống giữa lúc hạn hán. (Lời bàn: Đặng công hẳn là người sáng suốt thông đạt; phân tích tinh tường như thế, có thể làm khuôn phép.)
Đặng Văn Nguyên làm thiêm sự (quan phụ tá) Liêm phỏng ti Chiết Tây. Có người dân Ngô Hưng đi đêm về, bị lính tuần bắt, trói dưới đình. Người ấy trốn đi, có kẻ đuổi kịp, đâm vào sườn khiến ngã xuống. Sáng hôm sau người nhà tìm thấy, đưa về. Lúc sắp chết, người anh hỏi: "Kẻ giết em là ai?" Đáp: "Kẻ mặc áo bào trắng, áo xanh, người cao."
Người anh kiện lên quan. Quan hỏi người trực canh một đêm ấy, người ấy nói: "Trương Phúc Nhi đã bắt anh ta." Quan bắt Phúc Nhi phải nhận tội, gông giam ba năm. Văn Nguyên xét lại, nói: "Phúc Nhi cao chưa đến sáu thước, không thể gọi là cao. Vết dao ở sườn phải, mà Phúc Nhi vốn dùng tay phải, thì vết thương lẽ ra phải ở bên trái, sao lại ở bên phải?" Tra xét lại, quả tìm ra kẻ giết người thật, bèn tha Phúc Nhi.
Nhà Đái Nhữ Duy ở Đồng Lư bị trộm; quan bắt được trộm, án làm xong giải lên quận. Đêm ấy có kẻ đốt nhà họ Đái, mà không ai biết Nhữ Duy đi đâu. Văn Nguyên nói: "Việc này ắt có duyên cớ." Bèn tra ra chuyện vợ hắn là Diệp thị cùng em trai mình mưu giết Nhữ Duy, và tìm được xác dưới gốc cây bên bờ nước, cùng với chiếc rìu dính máu. Người ta cho ông là thần.
Đến khi chuyển sang đạo Giang Đông, ở Huy Châu có người đầy tớ họ Uông của nhà Tạ Lan chết. Cháu của Lan là Hồi đút lót người họ Uông, vu cho Lan giết. Lan bị ép nhận bừa. Văn Nguyên xét lại, biết được tình thật, tha Lan mà xử tội Hồi. Lúc ấy trời hạn đã lâu, án vừa xử xong thì mưa xuống.
Sư Thái xử án. (Lời bàn: Cống công cũng giỏi tra xét, lời kể tuy rườm nhưng việc đáng lấy làm gương, xin chép cả vào.)
Cống Sư Thái làm thôi quan lộ Thiệu Hưng. Ở cảng Bạch Dương huyện Sơn Âm có chiếc thuyền lớn trôi dạt vào gần bờ. Bọn Sử Giáp hai mươi người đang lấy nước muối ở bờ biển, thấy thuyền không có chủ, bèn lấy sào và chèo; trong thuyền lại có hai người chết. Có người tên Từ Ất lấy làm lạ vì thuyền không có hàng mà có người chết, cho là bọn Sử cướp, bèn tố cáo lên quan. Bọn Sử đều bị ép nhận bừa (?).
Sư Thái kín đáo dò hỏi, thì ra là Thẩm Đinh trong làng chở hàng đến Hàng Châu rồi trở về, giữa đường thấy người đánh cá giăng lưới ngoài biển thì trộm cá trong lưới, bị người đánh cá giết. Nỗi oan của mọi người đều được giải.
Lại có viên du kích (viên lại coi việc tuần tra, bắt trộm ở làng xã) là Từ Dụ, mượn danh đi tuần bắt muối lậu, tha hồ cướp bóc trong thôn xóm. Một hôm gặp một lái buôn người Chư Kỵ, hắn cướp tiền, đánh chết rồi ném xác xuống nước, chạy đến báo với huyện: "Tôi bắt được kẻ buôn muối lậu, hắn sợ tội nhảy xuống nước chết rồi." Quan khám xác, thấy có vết thương nên nghi, nhưng rồi lại coi là án còn ngờ mà tha. Sư Thái truy hỏi, xét lại, biết rõ đầu đuôi việc Dụ giết người.
Lại có Tôn Quốc Tân ở Dư Diêu bắt được Diêu Giáp làm tiền giấy giả, nhận hối lộ rồi thả ra, lại bắt Cao Ất và Lỗ Bính giải đến quan, vu là cùng làm tiền giả. Cao từng tiêu tiền giả giúp Diêu, nhưng thật không tự làm ra; còn Lỗ có hiềm khích với Tôn nên bị lôi vào luôn. Sư Thái ngờ lời khai về việc làm tiền giả của bọn Cao không khớp, bèn đem Tôn ra tra hỏi; Tôn đuối lý, tình thật lộ ra. Ông liền tha Lỗ, còn Cao thì xử đúng tội của hắn. Diêu bị xử tử, Tôn cũng bị trị theo pháp luật.
Dịch Quý nhận ra giấy.
Đời bản triều (tức nhà Minh), Dịch Quý trong niên hiệu Thành Hóa làm tri phủ Thần Châu. Có người nghèo gánh giấy, đặt gánh nghỉ bên đường, mệt quá ngủ say, bị trộm lấy mất. Người ấy kiện lên Quý. Ông liền sai người khiêng hòn đá ở chỗ mất giấy về đặt dưới thềm phủ, rồi đánh trượng hòn đá. Người ta ùa vào xem đông như họp chợ. Ông cho đóng cổng lại, phạt những người xem mỗi người một ít, lấy tiền giúp người nghèo.
Ông lại hỏi: "Giấy của ngươi có dấu hiệu gì không?" Đáp: "Có." Ông bèn cho người ấy ở bên ngoài chờ. Vài ngày sau, ông ra công văn mua giấy khắp các nhà buôn, khi họ đem giấy đến thì bảo mỗi người ghi tên mình lên trên. Rồi gọi người nghèo đến nhận, quả tìm được giấy của mình. Nhân đó truy ra kẻ trộm giấy, hắn nhận tội.
Bành Tường đòi lại của cải.
Quách Bành Tường, trong niên hiệu Hoằng Trị làm tri châu Mi Châu, xét án sáng suốt quả quyết. Ở châu Hợp lân cận có hai anh em: người anh làm quan ở tỉnh khác, của cải thường nhờ em mang về, mua ruộng nhà, giấy tờ khế ước đều do em giữ. Người anh chết khi đang làm quan, chị dâu đưa quan tài về, người em không đưa cho chị chút gì, lại không có sổ sách nào để tra.
Chị dâu kiện lên châu, tra hỏi mà em không chịu, chị bèn vượt sang địa phận khác kiện lên Quách. Quách liền giấu người đi kiện đi, rồi bảo một tên trộm trong ngục khai rằng người em là đồng bọn, gửi công văn sang châu kia, gông giải người em đến, hỏi: "Ngươi cùng tên kia đi ăn trộm mà giàu lên."
Người em khóc nói: "Đó là của cải anh tôi làm quan mà có, tôi chưa từng ăn trộm." Ông cố gặng hỏi, người em khai rất tường tận, ông cho ghi chép từng điều một, rồi gọi gấp chị dâu đến nói cho biết. Người em bèn chịu, trả lại của cải ruộng nhà.
Quan coi phủ Quân tha người bị vu.
Cuối niên hiệu Hoằng Trị, tôi đi kiểm xét kho tàng các quận vùng ven sông, đến phủ Quân. Tri phủ Quân là Chu Tân và viên phó là Vương Phách đang dốc chí trị trộm cướp. Có người nghĩa dân là Liêu Hiển Lục vốn ra sức giúp việc tuần bắt. Tên đại cướp Cam Can Bát đến trả thù, đốt phá cướp bóc, Liêu giết được hắn; hai ông càng ra sức truy xét bắt bớ bè đảng.
Có một gã trai trẻ hư hỏng thản nhiên tự vào ngục, khai: "Tôi cùng bọn người nọ người kia ở thôn nọ theo Cam làm điều hung ác." Mọi người sắp tin, tôi nói: "Chỗ chết là điều ai cũng sợ, hắn lại cam lòng tìm đến, e không phải tình thật. Nên chờ ít lâu; nếu bắt được bọn thật mà tra hỏi, rồi đối chất xét xử cũng chưa muộn."
Hai tháng sau có tin báo gấp: "Lời ông nói đúng. Trước kia gã trai ấy từng đi ăn trộm, nhiều lần bị mấy người kia làm cho khốn đốn nhục nhã, nên liều thân khai vu họ. Nay đã bắt được trộm thật, đã minh oan và tha họ rồi." Xem đó thì biết, người xử kiện có thể đem lòng nóng vội mà xử được chăng?
Vợ Vương Mai giết chồng.
Có Vương Mai thích rượu, vợ hắn không đoan chính, mưu trừ Mai để thỏa tình với kẻ tư thông. Mai với người chú họ là Khải vốn thù nhau, cắt đứt qua lại. Năm ấy người làng làm lễ tế xã (lễ tế thần đất của làng), tụ họp ở nhà Mai, say rồi tan. Đến đêm, Mai bỗng chết giữa đống mảnh vò vỡ. Khải vừa nghe tin, động lòng thương, đến xem.
Khải vội về, người vợ sợ Khải có thể tố giác, bèn bàn với kẻ tư thông, vu cho Khải vì thù oán mà nhân lúc Mai say ngã chưa chết đến giết. Quan bắt đến tra hỏi; hễ dùng hình cụ tra tấn vợ Mai thì hình cụ liền hỏng, dùng với Khải thì không hỏng. Quan ngờ người vợ bị oan, càng tra tấn Khải, Khải không chịu nổi bèn nhận bừa.
Sau đó quan trên xét lại, đổi thành đày Khải ra biên ải. Mỗi lần gặp mưa sấm, Khải lại thắp hương kêu trời. Về sau cổ vợ Mai mọc ba cái nhọt độc, rên la đau đớn mà chết. Kẻ tư thông cũng mắc tội nặng vì việc khác.
Thì ra người vợ cố ý đập vỡ vò, xô Mai ngã lên trên, dùng dao cắt cổ ba nhát, định giả nói là say ngã đập vào vò mà chết. Vừa lúc Khải đến xem, ả nghĩ đem chuyện thù oán mà vu cho Khải thì dễ được tin, lại trừ được người mình e ngại. Còn hình cụ thì kẻ tư thông đã đút lót lính lại: sắt của kẹp và các thứ khác nhau cũ mới, dây trói thì khác nhau giữa dây gai và dây cỏ, bền dai với mục giòn cách xa nhau, nhằm đánh lừa quan xử án.
Ôi! Tình thật giả ẩn khuất, biến hóa nghìn trạng; kẻ gian ác như thế chẳng đáng lấy làm lạ. Sự sáng suốt cẩn trọng sao có thể coi nhẹ được; còn như mối quan hệ giữa trời và người thì cũng nghiêm ngặt lắm thay.
◄ Trước
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video