Bài thứ tám: Các phép dùng thuốc chung cho cả bốn mùa để phòng bệnh khi nuôi dưỡng người già
Thiên "Tứ khí điều thần luận" (thiên bàn về việc điều hòa tinh thần theo khí của bốn mùa, trong sách y học cổ "Hoàng Đế Nội Kinh – Tố Vấn") nói: Âm dương (hai mặt đối lập mà nương nhau của mọi sự vật, như lạnh – nóng, tối – sáng, tĩnh – động) và bốn mùa là chỗ bắt đầu và kết thúc của muôn vật, là gốc rễ của sống và chết. Làm trái thì tai họa sinh ra, thuận theo thì bệnh nặng không phát, như thế gọi là nắm được đạo.
Mùa xuân ấm áp để làm cho vật sinh ra, mùa hạ nóng để làm cho vật lớn lên, mùa thu mát để thu lại, mùa đông lạnh để cất giấu. Nếu khí trời trái với mùa thì sinh ra bệnh tật và bệnh dịch. Đó là lẽ thường của trời: thuận theo thì sống, làm trái thì bệnh. Kinh (ở đây là sách "Âm Phù Kinh") nói: "Xem xét đạo của trời, theo đúng sự vận hành của trời, thế là đủ cả."
Nếu người ta nắm được lẽ sinh sát của đạo trời (lẽ trời làm cho vật nảy nở rồi lại làm cho tàn lụi), theo cách vận hành của bốn mùa mà sống, thì tự nhiên bệnh tật không sinh, giữ được tuổi thọ lâu dài.
Người đã già đến mức tóc bạc ngả vàng thì khí của ngũ tạng (năm cơ quan chính trong cơ thể theo Đông y: tâm – tim, can – gan, tỳ – lá lách và bộ máy tiêu hóa, phế – phổi, thận) đều hư yếu, tinh thần hao mòn cạn kiệt. Chỉ hơi sai lệch trong việc điều độ ăn uống, sinh hoạt là liền dễ thành bệnh nguy hiểm kéo dài. Bởi người già mệt mỏi uể oải, không tự điều dưỡng được, phải nhờ người khác chăm nuôi để kéo dài tuổi thọ.
Làm con thì rất nên để ý xem cha mẹ lạnh hay ấm, xem xét kỹ thuốc men (?) cho cha mẹ. Hãy theo phương pháp nhiếp dưỡng (giữ gìn, bồi dưỡng sức khỏe) của bốn mùa, thuận theo khí hưu vượng của ngũ hành (ngũ hành là năm yếu tố mộc, hỏa, thổ, kim, thủy; mỗi hành thịnh – "vượng" – vào mùa của nó và suy – "hưu" – vào mùa khác). Phải kính cẩn phụng dưỡng cha mẹ, chớ lơ là lười nhác.
Nay xin gom các phép thuốc phòng bệnh dùng chung bốn mùa cho người già, kể đủ ở dưới. (Các phương này dùng nhiều thuốc tính hàn, tức thuốc có tính mát lạnh, vốn hợp với người phương Bắc. Ai dùng thuốc nên cân nhắc mà gia giảm.)
Các phương dùng chung bốn mùa cho cả đàn ông và đàn bà
Phương chữa người già bị phong nhiệt xông lên đầu (phong nhiệt là tà khí gió kèm nóng gây bệnh): đầu choáng váng, xây xẩm, bứt rứt, thích nằm, tim hồi hộp, đứng dậy thì muốn ngã, lưng căng, mình cứng. Dùng Toàn phúc hoa tán ("tán" là thuốc dạng bột), phụ nữ dùng được.
Gồm các vị:
- toàn phúc hoa (hoa cây toàn phúc, vị thuốc trừ đờm, giáng khí): nửa lạng (lạng là đơn vị cân, thời Tống khoảng 40 gam);
- tiền hồ (rễ cây tiền hồ, trừ đờm, tán phong nhiệt): một lạng;
- mạch môn đông (củ cây mạch môn, thuốc nhuận phổi, mát tim): một lạng, bỏ lõi;
- mạn kinh tử (hạt cây mạn kinh, chữa đau đầu, choáng váng): nửa lạng;
- bạch truật (thân rễ cây bạch truật, thuốc kiện tỳ, giúp tiêu hóa): hai phân (phân là đơn vị cân trong đơn thuốc thời Tống, bằng một phần tư lạng);
- chỉ xác (quả cam chua non phơi khô, thuốc hành khí, tiêu đầy trướng): hai phân, bỏ ruột, sao với cám;
- cam cúc hoa (hoa cúc ngọt, thuốc mát đầu, sáng mắt): ba phân;
- bán hạ (củ cây bán hạ, thuốc trừ đờm, chặn nôn; vốn có độc nên phải chế): nửa lạng, nấu với nước gừng;
- phòng phong (rễ cây phòng phong, thuốc trừ phong): nửa lạng;
- đại hoàng (rễ cây đại hoàng, thuốc tả nhiệt, thông đại tiện); người hư yếu thì thay bằng thạch cao (khoáng chất, thuốc thanh nhiệt);
- độc hoạt (rễ cây độc hoạt, thuốc trừ phong thấp, chữa đau nhức): nửa lạng.
- cam thảo (rễ cây cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị thuốc): nửa lạng.
Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần uống ba tiền (tiền là đơn vị cân, bằng một phần mười lạng). Dùng một chén vừa nước, cho vào nửa phân gừng, sắc chung (đun cho thuốc ra hết chất) đến khi còn sáu phần mười, bỏ bã, uống ấm, không kể giờ giấc.
Phương giúp người già bồi bổ, làm mạnh gân xương, chữa chứng phong tẩu chú (đau nhức do tà phong chạy khắp nơi, không đau cố định một chỗ), cùng chứng phong khí xông lên trên và dồn xuống dưới. Dùng Khương hoạt hoàn ("hoàn" là thuốc viên).
Gồm các vị:
- khương hoạt (rễ cây khương hoạt, thuốc trừ phong thấp, chữa đau nhức phần trên cơ thể);
- ngưu tất (rễ cây ngưu tất, thuốc bổ gân xương, chữa đau lưng gối): tắm qua rượu, sấy khô;
- xuyên luyện tử (quả cây xoan đào vùng Tứ Xuyên, thuốc hành khí, chỉ đau);
- bạch phụ tử (củ cây bạch phụ, thuốc trừ phong đờm);
- hồi hương mua từ thuyền buôn nước ngoài (quả cây hồi, thuốc ấm bụng, chỉ đau);
- hoàng kỳ (?) (chữ bị khuyết, có lẽ là hoàng kỳ – rễ cây hoàng kỳ, thuốc bổ khí): bỏ vỏ, thái nhỏ;
- thanh diêm (muối xanh, một loại muối mỏ, đưa thuốc vào thận);
- ba kích (rễ cây ba kích, thuốc bổ thận, mạnh gân xương): bỏ lõi;
- hắc phụ tử (củ con của cây ô đầu, thuốc rất nóng, ấm dương khí, có độc phải chế): bào chế, bỏ vỏ và rốn củ;
- sa uyển bạch tật lê (hạt cây tật lê vùng Sa Uyển, thuốc bổ thận).
Các vị trên lượng bằng nhau, cùng giã và rây thành bột, lấy rượu nấu với bột mì thành hồ rồi viên thuốc to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống mười viên, lúc bụng đói và lúc sắp đi ngủ, uống với nước muối. Tùy người già hay trẻ mà thêm bớt.
Phương giúp người già điều hòa khí của tỳ vị (tỳ và vị tức lá lách và dạ dày, theo Đông y là bộ máy tiêu hóa, hấp thu), ăn uống được nhiều hơn, chặn đờm nghịch (đờm dãi trào ngược lên gây buồn nôn), chữa khí đau bụng, điều hòa trung tiêu (phần giữa cơ thể, nơi tỳ vị). Dùng Mộc hương nhân sâm tán (đàn ông, đàn bà đều dùng được).
Gồm các vị:
- mộc hương (rễ cây mộc hương, thuốc hành khí, chỉ đau bụng): nửa lạng;
- nhân sâm (rễ cây sâm, thuốc đại bổ khí): bỏ phần cuống đầu, nửa lạng;
- phục linh (nấm mọc ở rễ cây thông, thuốc kiện tỳ, lợi tiểu, an thần): bỏ vỏ đen, một phân;
- bạch truật: nửa lạng, sao qua;
- nhục đậu khấu (hạt cây nhục đậu khấu, thuốc ấm tỳ, cầm tiêu chảy): bỏ vỏ, một phân;
- tỳ bà diệp (lá cây tỳ bà, thuốc chữa ho, chặn nôn): chải bỏ lông, một phân;
- hậu phác (vỏ cây hậu phác, thuốc hành khí, tiêu đầy bụng): bỏ vỏ thô, chế với nước gừng;
- đinh hương (nụ hoa đinh hương, thuốc ấm bụng, chặn nôn nấc): nửa lạng;
- hoắc hương diệp (lá cây hoắc hương, thuốc hóa thấp, chặn nôn): một phân;
- cam thảo: nửa lạng, chích (tẩm rồi nướng).
- can khương (gừng khô, thuốc ấm bụng): nửa lạng, bào (nướng lửa to cho phồng sém);
- trần bì (vỏ quýt để lâu năm, thuốc hành khí, hóa đờm): nửa lạng, ngâm nước nóng, bỏ lớp cùi trắng.
Mười hai vị trên, sơ chế xong thì cân đủ phân lượng, giã rây thành bột. Mỗi lần dùng hai tiền. Lấy một chén lớn nước, cho một lát gừng tươi to bằng đồng tiền và hai quả táo, sắc chung đến khi còn sáu phần mười, bỏ bã, uống ấm. Thuốc này người già nên uống thường xuyên.
Phương giúp người già điều hòa khí tỳ vị, chữa vùng ngực và hoành cách (vùng ngực ngay trên cơ hoành) bị tắc nghẽn bứt rứt, vùng tim và bụng đau như bị dùi đâm, không muốn ăn uống. Dùng Chỉ xác mộc hương tán (đàn ông, đàn bà đều dùng được).
Gồm các vị:
- mộc hương: một lạng;
- thần khúc (men thuốc làm từ bột mì trộn nhiều vị thuốc cho lên men, giúp tiêu thức ăn): giã bột, sao, bốn lạng;
- kinh tam lăng (thân rễ cây tam lăng, thuốc phá khối tích tụ): bốn lạng, bào;
- thanh quất bì (vỏ quýt xanh, thuốc phá khí uất, tiêu tích): bỏ cùi, ba lạng;
- cam thảo: ba lạng, bào.
- ích trí (quả cây ích trí, thuốc ấm tỳ thận): bỏ vỏ, ba lạng;
- bạch chỉ (rễ cây bạch chỉ, thuốc tán phong, chỉ đau): một lạng;
- quế tâm (phần lõi vỏ quế, thuốc ấm trong, chỉ đau): ba lạng;
- nga truật (thân rễ cây nghệ đen, thuốc phá khối ứ, tiêu tích): ba lạng, bào;
- bạch truật: sao qua, hai lạng;
- chỉ xác: sao với cám, bào.
Các vị thuốc trên giã rây thành bột. Mỗi lần dùng hai tiền. Lấy một chén nước, cho chút gừng tươi và chút muối, sắc chung đến khi còn bảy phần mười, uống nóng cả bã.
Phương giải chứng thương hàn của người già trong cả bốn mùa (thương hàn là bệnh do cảm phải khí lạnh từ bên ngoài, gây sốt, sợ lạnh, đau đầu, đau mình). Dùng Tứ thuận tán (đàn ông, đàn bà đều dùng được).
Gồm các vị:
- ma hoàng (thân cây ma hoàng, thuốc làm ra mồ hôi, giải cảm lạnh): bỏ đốt;
- hạnh nhân (nhân hạt mơ, thuốc chữa ho): bỏ vỏ;
- cam thảo: chích;
- kinh giới tuệ (bông cây kinh giới, thuốc giải cảm, trừ phong).
Các vị trên lượng bằng nhau.
Các vị trên giã chung thành bột. Mỗi lần dùng một tiền, chế nước muối nóng vào mà uống nóng.
Phương chữa người già bị nhiệt tích tụ ở tâm và tỳ, hoặc bị chứng lưu chú (tà khí chạy dồn vào các khớp), chân và đầu gối đau nhức. Dùng Hoàng kỳ (?) tán (đàn ông, đàn bà đều dùng được).
Gồm các vị:
- hoàng kỳ (?);
- xích thược dược (rễ cây thược dược đỏ, thuốc mát máu, tan máu ứ);
- mẫu đơn bì (vỏ rễ cây mẫu đơn, thuốc mát máu);
- hương bạch chỉ (bạch chỉ loại thơm);
- sa sâm (rễ cây sa sâm, thuốc nhuận phổi): chích;
- cam thảo: chích;
- nhục quế (vỏ quế dày, thuốc rất ấm): bỏ vỏ ngoài;
- sài hồ (rễ cây sài hồ, thuốc giải nhiệt, sơ thông khí gan): bỏ phần mầm;
- đương quy (rễ cây đương quy, thuốc bổ máu, hoạt huyết): rửa rồi chích.
Các vị trên lượng bằng nhau, giã rây thành bột. Mỗi lần dùng hai tiền. Lấy một chén nước, ba lát gừng, sắc đến khi còn năm phần mười, mỗi ngày uống hai lần. Mùa xuân, mỗi lần sắc thì cho thêm nửa thìa cao qua lâu (quả cây qua lâu, thuốc thanh nhiệt, hóa đờm) đã chưng với mật. Kiêng đồ ăn dính và các thứ nướng, rang.
Quất bì chử tán (thuốc bột vỏ quýt sắc uống): bổ nguyên khí (khí gốc, sức sống căn bản của cơ thể), điều hòa tỳ vị, chữa thương hàn. Thuốc này còn gọi là "Bất hoán kim tán" (thuốc quý đến mức không đổi lấy vàng), phàm các bệnh ở vùng tim và bụng đều dùng chữa được (đàn ông, đàn bà đều dùng được).
Gồm các vị:
- quất bì (vỏ quýt): một lạng, bỏ cùi rồi mới cân;
- nhân sâm, phục linh, bạch truật: mỗi thứ một lạng;
- mộc hương: một phân;
- can khương: bào;
- quan quế (loại quế tốt dùng làm hàng cống): nửa lạng, bỏ vỏ rồi cân;
- binh lang (hạt cau, thuốc tiêu tích, hạ khí, trừ giun): một lạng, dùng loại hình tim gà;
- thảo đậu khấu (hạt cây thảo đậu khấu, thuốc ấm tỳ vị, trừ thấp): hai quả, bỏ vỏ;
- bán hạ: một phân, sao với cám;
- hậu phác: nửa lạng, cho thêm một phân gừng, giã nát chung rồi sao khô;
- chỉ xác: nửa lạng, bỏ ruột, sao với cám;
- ha lê lặc (quả kha tử, thuốc cầm tiêu chảy, chữa ho lâu ngày): năm quả, vùi tro nóng nướng chín, bỏ hạt;
- cam thảo: nửa lạng.
Các vị trên giã rây thành bột. Mỗi lần dùng một tiền đầy. Lấy một chén nước, cho gừng và táo, sắc chung đến khi còn bảy phần mười, uống nóng. Không kể trước hay sau bữa ăn đều uống được; kiêng cữ như thường lệ.
Phương chữa người già có tạng phủ (các cơ quan bên trong cơ thể) lúc lạnh lúc nóng không điều hòa, bị chứng lý cấp hậu trọng (bụng quặn thắt muốn đi ngoài gấp, mà hậu môn nặng tức, đi mãi không hết – triệu chứng của bệnh kiết lỵ), lan môn (chỗ nối ruột non với ruột già) không thông hòa. Dùng Hương bạch chỉ tán (đàn ông, đàn bà đều dùng được).
Gồm các vị:
- đương quy: ba tiền, rửa sạch;
- hương bạch chỉ: ba tiền, rửa sạch;
- phục linh: ba tiền, bỏ vỏ;
- chỉ xác: ba tiền, sao với cám;
- mộc hương: một tiền.
Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần dùng một tiền. Lấy nửa chén nước, chút gừng tươi, sắc chung đến khi còn bốn phần mười, uống ấm.
Phương chữa người già bí cả đại tiện lẫn tiểu tiện. Dùng Quân khí tán (thuốc làm khí lưu thông đều), ai cũng dùng được.
Gồm các vị:
- gừng tươi: nửa lạng;
- hành: một cọng, dùng cả rễ, lá và đất bám;
- muối: một nhúm;
- đậu xị (đậu đen ủ lên men): ba mươi hạt.
Bốn vị trên giã nát, đắp vào giữa rốn. Một lúc lâu thì đại tiểu tiện thông.
Phương chữa người già bí tiểu tiện. Dùng Địa long cao (cao giun đất).
Gồm các vị:
- giun đất cổ trắng;
- hồi hương.
Lúc dùng thì tùy lượng nhiều ít.
Các vị trên giã lấy nước, đổ vào rốn, tự nhiên tiểu tiện thông.
Phương chữa người già chân và đầu gối đau nhức, không bước đi được. Dùng Thất thánh tán (thuốc bảy vị thần hiệu).
Gồm các vị:
- đỗ trọng (vỏ cây đỗ trọng, thuốc bổ thận, mạnh gân xương);
- tục đoạn (rễ cây tục đoạn, thuốc bổ gân xương, nối liền chỗ tổn thương);
- tỳ giải (?) (chữ bị khuyết; tỳ giải là thân rễ cây tỳ giải, thuốc trừ phong thấp);
- phòng phong;
- độc hoạt.
Các vị trên mỗi thứ một lạng.
- ngưu tất: một lạng, ngâm rượu một đêm;
- cam thảo: một lạng.
Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần dùng hai tiền, hòa với rượu mà uống.
Phương chữa mọi bệnh tỳ vị của người già. Dùng Ôn bạch hoàn. Thuốc còn chữa chứng tỳ không nhận được thức ăn, nôn mửa, tiêu chảy, kiết lỵ, cùng chứng thức ăn cũ đọng lại không tiêu (đàn ông, đàn bà đều dùng được).
Gồm các vị:
- bán hạ: hai lạng, rửa nước nóng, ngâm nước gừng;
- bạch truật: một lạng, bào;
- đinh hương: một phân.
Các vị trên tán thành bột. Lấy nước cốt gừng tươi trộn với bột mì xay thật mịn làm hồ, rồi giã trộn với bột thuốc trên mà viên to bằng hạt ngô đồng. Sắc nước gừng tươi thật đặc, uống mười viên lúc bụng đói. Nếu đau bụng kèm nôn thì uống sau bữa ăn.
Cảo bản tán (?) (chữ đầu tên thuốc bị khuyết, có lẽ là "cảo bản" – thân rễ cây cảo bản, thuốc trừ phong, chỉ đau đầu): chữa bệnh huyết khí (bệnh do khí và máu không điều hòa) của phụ nữ, chứng phong ở gân xương của đàn ông, tay chân mềm yếu, cùng chứng trúng phong cấp (đột ngột bị trúng gió: ngã ra, cấm khẩu, méo miệng, liệt người), và bệnh sán dây; chỉ cần uống lâu dài thì đều chữa được. Nếu muốn làm ra mồ hôi để giải thương hàn thì nước để uống kèm thuốc theo như dưới đây. (Phương này do Mạnh tướng công từng dâng lên.)
Gồm các vị:
- cảo bản (?);
- ngưu tất: ngâm rượu một đêm, sấy khô;
- đương quy;
- ma hoàng: bỏ đốt.
Các vị trên mỗi thứ một lạng.
- khương hoạt;
- độc hoạt;
- phòng phong;
- nhục quế: bỏ vỏ thô rồi cân;
- thược dược;
- cúc hoa;
- tục đoạn;
- ngũ gia bì (vỏ rễ cây ngũ gia, thuốc trừ phong thấp, mạnh gân xương);
- xuyên khung (?) (chữ bị khuyết một phần; thân rễ cây khung cùng, thuốc hoạt huyết, chỉ đau đầu);
- cam thảo;
- xích tiễn (tức thiên ma – củ cây thiên ma, thuốc trừ phong, chữa choáng váng, co giật);
- chỉ xác: sao với cám, bỏ ruột.
Các vị trên mỗi thứ nửa lạng.
- hắc phụ tử: một củ loại to, bào chế, bỏ vỏ và rốn củ;
- tế tân (rễ cây tế tân, thuốc tán hàn, chỉ đau): một phân, bỏ lá rồi cân.
Mười tám vị thuốc trên đều phải là loại tốt, đúng vùng đất sản xuất. Rửa qua nước, thái nhỏ, sấy khô, giã rây thành bột. Lúc bụng đói, uống hai tiền với rượu ấm. Nếu không uống được rượu thì uống với nước sắc bạc hà. Muốn phát hãn (làm cho ra mồ hôi) để giải nóng sốt do thương hàn thì uống hai tiền với rượu nấu hành trắng; uống liền ba đến năm lần là tốt.
Phương chữa người già bị phong lạnh, giúp gân xương co duỗi được dễ dàng. Dùng Tục đoạn tán.
Gồm các vị:
- tục đoạn: một lạng;
- ngưu tất: hai lạng;
- xuyên khung: một lạng;
- mộc qua (quả cây mộc qua, thuốc thư giãn gân, trừ thấp): hai lạng.
Các vị trên tán thành bột mịn. Lúc bụng đói, hòa một tiền đầy với rượu ấm mà uống.
Phương làm hạ đờm, tiêu dãi, điều hòa tỳ vị. Dùng Nhân sâm bán hạ hoàn.
Gồm các vị:
- bán hạ: một lạng. Lấy bốn lạng gừng tươi ép lấy nước. Trước hết rửa bán hạ bằng nước nóng bảy lần, ngâm [nước gừng] ba ngày, rồi trong ngày đem nấu cho cạn khô (?), cắt thành bánh nhỏ, sấy khô;
- bạch phàn (phèn chua, thuốc trừ đờm): một lạng;
- nhân sâm: một lạng;
- phục linh: một lạng, bỏ vỏ.
Các vị trên tán thành bột. Lấy bánh hấp ngâm nước, rồi gói giấy vùi tro nướng chín, dùng làm chất kết dính mà viên thuốc to bằng hạt đậu xanh. Mỗi ngày lúc bụng đói và lúc đêm đi ngủ, uống năm mươi viên với nước gừng nhạt. Muốn ăn ngon miệng thì uống với nước sắc gừng và táo. Nếu bị phong diên (đờm dãi ứ lên do phong) thì dùng một quả bồ kết, ba lát gừng, ba lát củ cải, sắc nước mà uống thuốc.
Thuốc làm ấm bụng, giúp tiêu thức ăn cho người già. Dùng Đinh hương hoàn. Đây là phương tiêu thức ăn, chữa mọi chứng khí uất làm bứt rứt, chặn ợ chua, đầy bụng, làm thông thoáng vùng ngực, đuổi các thứ tích trệ (thức ăn ứ đọng lâu ngày không tiêu) (đàn ông, đàn bà đều dùng được).
Gồm các vị:
- ô mai to (quả mơ hun khói đen, thuốc sinh tân dịch, cầm tiêu chảy): một quả, phải là quả có "váy" (?) (chữ bị khuyết, nghĩa không rõ);
- ba đậu (hạt cây ba đậu, thuốc tẩy xổ rất mạnh, có độc): một hạt, loại mới và mẩy, dùng cả vỏ;
- hương mặc (thỏi mực thơm, dùng làm thuốc cầm máu): tán bột, sao, nửa tiền; sao trước rồi mới tán bột;
- quế hoa (hoa quế): tán bột, sao, nửa tiền;
- hương mặc: tán bột, sao, nửa tiền (?) (vị này lặp lại, có lẽ chép nhầm từ can tất);
- hương mặc, can tất (sơn ta để khô, thuốc phá máu ứ, tiêu tích), quế hoa: ba vị này tán bột, nghiền rồi trộn vào (?);
- đinh hương chọn lọc: năm nụ, phải dùng loại mới;
- hồ tiêu: năm hạt, phải là loại đen.
Các vị trên tán thành bột, rây qua rây lông đuôi ngựa, dùng giấm và hồ bột mì nhào thành khối, cho vào cối giã cho đều, viên to bằng hạt đậu xanh. Uống năm đến bảy viên với rượu ấm; uống với nước chè cũng được. Hoặc cho thêm ba tiền bột lạp trà (một loại chè bánh thượng hạng thời Tống) thì càng tốt.
Hương thảo tán: chữa phụ nữ khí yếu, người gầy, ruột lạnh, đi ngoài ra chất trắng, ăn uống tổn thương sinh tích trệ, khí lạnh kết ở ruột làm phân không thành khuôn (?). Thuốc làm ấm tỳ và phế, làm lưu thông dinh huyết (máu và chất bổ dưỡng chạy trong mạch) để mọc da non, lành thịt, giúp ăn được, bổ hai mạch Xung và Nhâm (hai đường kinh mạch lớn trong Đông y, chủ về kinh nguyệt và thai sản của phụ nữ).
Gồm các vị:
- lư như (rễ cây lư như, thuốc trừ thịt thối, tiêu ung nhọt);
- cát cánh (rễ cây cát cánh, thuốc chữa ho, trừ đờm, tiêu mủ);
- bạch chỉ;
- đương quy;
- địa du (rễ cây địa du, thuốc mát máu, cầm máu);
- thược dược;
- binh lang;
- bạch đậu khấu (quả cây bạch đậu khấu, thuốc ấm bụng, hành khí).
Các vị trên mỗi thứ nửa lạng.
- xạ hương (chất thơm lấy từ túi xạ của hươu xạ, thuốc thông khiếu, hoạt huyết): cân một tiền.
Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần dùng hai tiền. Lấy một chén nước, cho gừng và táo, sắc chung sôi vài dạo, để vừa ấm miệng thì uống trước bữa ăn, mỗi ngày ba lần.
Hương chỉ thang ("thang" là thuốc sắc hoặc pha nước uống): chữa người già bị táo bón, đại tràng khô rít. Thuốc điều hòa phong, làm thuận khí (đàn ông, đàn bà đều dùng được).
Gồm các vị:
- chỉ xác: bỏ ruột, sao với cám;
- phòng phong.
Hai vị trên mỗi thứ một lạng.
- cam thảo: nửa lạng, chích.
Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần dùng hai tiền, chế nước sôi kỹ vào mà uống. Lúc bụng đói và trước bữa ăn, mỗi lúc uống một lần.
Phương chữa phụ nữ và đàn ông hư suy do bệnh tích tụ lâu ngày. Thuốc làm mạnh nguyên khí, bổ máu, khỏe dạ dày, ấm tỳ, chặn đờm nghịch, giúp tiêu thức ăn. Dùng Bắc đình hoàn.
Gồm các vị:
- bắc đình (tức bắc đình sa hay nồng sa, một loại khoáng chất muối, thuốc phá khối tích tụ, có độc): hai lạng, bỏ sạn đá;
- a ngùy (nhựa cây a ngùy, mùi hôi, thuốc tiêu thức ăn ứ đọng, trừ giun): nửa lạng, nghiền mịn cùng [nồng] sa, hòa giấm cho tan, bỏ sạn đá;
- đương quy vùng Tứ Xuyên: rửa sạch, bỏ mầm, dùng phần rễ nhỏ (?), bốn lạng;
- hậu phác: bỏ vỏ, tẩm nước gừng nướng cho vàng, bốn lạng;
- trần quất bì: bỏ cùi trắng, dùng phần vỏ đỏ, bốn lạng;
- quan quế: bỏ vỏ rồi cân bốn lạng;
- can khương: bào;
- cam thảo: chích;
- xuyên khung;
- hồ tiêu: chọn loại tốt;
- súc sa (hạt sa nhân, thuốc hành khí, ấm bụng): bỏ vỏ rồi dùng;
- phụ tử to: bào, bỏ vỏ và rốn củ.
Các vị từ can khương đến đây mỗi thứ cân bốn lạng.
- phục linh: hai lạng;
- thanh diêm: hai lạng, nghiền với giấm cùng [nồng] sa và a ngùy, bỏ sạn đất;
- bạch truật: ngâm nước vo gạo một đêm, thái lát, sấy khô;
- ngũ vị tử (quả cây ngũ vị, thuốc liễm phổi, bổ thận): một lạng rưỡi, bỏ sạn đất.
Các vị trên sơ chế đúng phép rồi tán bột. Lấy [nồng] sa, a ngùy và giấm cho vào bột mì, tùy lượng nhiều ít mà nấu chung thành hồ loãng, rồi cho bột thuốc vào; lại luyện mật ong tốt, nhào trộn cho đều, rồi cho vào cối giã hơn nghìn nhát, viên to bằng quả táo chua. Mỗi lần uống một viên lúc bụng đói, nhai vỡ ra, uống với nước muối, nước chè hay rượu tùy ý. Phụ nữ mắc mọi bệnh đều nên uống thuốc này.
Phương chữa mọi chứng phong của người già. Dùng Ô tê hoàn.
Gồm các vị:
- thiên ma: hai lạng;
- địa du: một lạng;
- nguyên sâm (rễ cây huyền sâm, thuốc mát máu, thanh nhiệt): một lạng;
- xuyên ô đầu (củ mẹ cây ô đầu vùng Tứ Xuyên, thuốc trừ phong hàn, chỉ đau, rất độc phải chế): một lạng, bào chế, bỏ vỏ;
- long não bạc hà (một loại bạc hà thơm mát như long não): bốn lạng;
- hoắc hương diệp: một lạng.
- tạo giác (quả bồ kết, thuốc trừ đờm, thông khiếu): ba quả, chọn loại không bị mọt, đốt đỏ rồi nhúng ngâm vào nước;
- long não (tinh thể chiết từ cây long não, thuốc thông khiếu, tỉnh thần): một ít;
- xạ hương: một ít.
Các vị trên tán thành bột, luyện mật làm cao, viên to bằng hạt bồ kết. Mỗi lần một viên, nhai mà nuốt. Trẻ nhỏ dùng từ nửa viên trở xuống. Hòa với nước bạc hà, nước chè hoặc rượu mà uống.
Trấn tâm hoàn: phương nuôi dưỡng tâm khí (sức hoạt động của tim và tinh thần) người già, làm cho không hay quên, tai thính, mắt sáng.
Gồm các vị:
- thần sa (chu sa đất Thần Châu, khoáng chất màu đỏ, thuốc an thần): một lạng;
- quế: một lạng;
- viễn chí (rễ cây viễn chí, thuốc an thần, giúp nhớ lâu): bỏ lõi;
- nhân sâm.
Các vị trên mỗi thứ một lạng.
- phục linh: hai lạng;
- mạch môn đông: bỏ lõi;
- thạch xương bồ (thân rễ cây thạch xương bồ, thuốc khai thông tâm trí, giúp tỉnh táo);
- can địa hoàng (củ sinh địa phơi khô, thuốc mát máu, bổ âm).
Ba vị sau mỗi thứ một lạng rưỡi. Các vị trên, trừ thần sa, đều tán bột rồi trộn đều.
Các vị trên luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Lúc bụng đói, nuốt mười đến mười lăm viên với rượu bạc hà. Để lại một ít chu sa lăn làm áo bọc ngoài viên. Thuốc bổ tâm khí, dưỡng tinh thần, nên uống thường xuyên.
Phương chữa người già bị khách nhiệt (nhiệt tà từ ngoài xâm vào) ở tỳ và phế, đờm ứ đọng ở thượng tiêu (phần trên thân mình, vùng ngực nơi có tim và phổi). Thuốc làm mát tim, nhuận phổi, tiêu chỗ ủng tắc. Dùng Tỳ bà diệp tán (do Vương (?) dâng lên; tên người bị khuyết một chữ. Phương dùng chung cho đàn ông, đàn bà).
Gồm các vị:
- tỳ bà diệp: chích, chải bỏ lông;
- nhân sâm;
- phục linh;
- bạch truật;
- khương hoạt;
- hoàng kỳ (?).
Các vị trên mỗi thứ một lạng.
- cam thảo: chích;
- bán hạ: rửa nước nóng cho hết nhớt, bổ ra, sấy khô.
Hai vị này mỗi thứ nửa lạng.
Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần dùng hai tiền; lấy một chén nước, cho gừng tươi và bạc hà, sắc đến khi còn bảy phần mười, uống ấm sau bữa ăn và lúc sắp đi ngủ.
Khương hoạt tán: chữa người già tai điếc, mắt mờ, đỉnh đầu, lưng và eo đau nhức, khắp mình mọc mụn lở, hắc lào. Đó là do phong tà xâm vào thận gây ra.
Gồm các vị:
- khương hoạt;
- chỉ xác: sao với cám, bỏ ruột;
- bán hạ: ngâm nước nóng bảy lần;
- cam thảo: chích;
- đại phúc tử (hạt cau loại quả to, thuốc hạ khí, tiêu đầy trướng): rửa sạch;
- phòng phong;
- tang bạch bì (vỏ rễ cây dâu, thuốc tả nhiệt ở phổi, lợi tiểu).
Các vị trên lượng bằng nhau.
Các vị trên tán thành bột thô. Mỗi lần dùng hai tiền; lấy một chén nước, cho gừng tươi, sắc đến khi còn bảy phần mười, uống ấm. Sáng sớm, giữa trưa và lúc sắp đi ngủ, mỗi lúc uống một lần.
Phương lùng đuổi tà phong, làm thuận khí, chữa trăm bệnh của người già. Dùng Thất thánh hoàn (đàn ông, đàn bà đều dùng được).
Gồm các vị:
- binh lang;
- mộc hương;
- xuyên khung;
- khương hoạt;
- quế tâm.
Các vị trên mỗi thứ một lạng.
- úc lý nhân (nhân hạt cây úc lý, thuốc nhuận tràng, thông đại tiện): một lạng, bỏ vỏ và đầu nhọn, sao cho vàng;
- đại hoàng: một lạng một phân, sao.
Các vị trên tán thành bột, luyện mật làm viên to bằng hạt ngô đồng. Không kể giờ giấc, uống bảy viên với rượu ấm. Muốn đi ngoài được thì uống thêm bảy viên. Uống với nước gừng nhạt cũng được.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video