Thiên thứ chín: Giữ gìn, nuôi dưỡng sức khỏe vào mùa xuân
Mùa xuân thuộc hành Mộc (một trong năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ mà người xưa dùng để xếp loại mọi vật; Mộc ứng với cây cỏ, với sự sinh sôi), chủ về sự nảy nở, sinh trưởng. Mùa này nên kiêng sát sinh, ra sức làm ơn làm phúc, để thuận theo sinh khí (khí sống, sức sinh sôi của trời đất trong mùa xuân). Mùa xuân thì can khí (khí của tạng gan theo Đông y) vượng. Gan thuộc Mộc, vị của nó là chua; Mộc khắc được Thổ. Thổ thuộc tỳ (tạng lá lách, theo Đông y chủ về tiêu hóa), chủ về vị ngọt. Vì vậy vào mùa xuân, đồ ăn thức uống nên bớt vị chua, thêm vị ngọt để nuôi tỳ khí (khí của tạng tỳ). Người can khí quá thịnh thì nên luyện phép thở "hư" (một trong sáu cách thở ra kèm phát âm để chữa bệnh; âm "hư" ứng với gan) để làm thông lợi. Thuận theo điều ấy thì yên ổn; trái lại thì khí Thiếu dương (khí dương còn non, mới bắt đầu nảy lên vào mùa xuân, ứng với gan mật) không sinh ra được, can khí bị biến loạn bên trong.
Mùa xuân, khí dương mới bắt đầu bốc lên, muôn vật nảy mầm. Trong khoảng tháng giêng, tháng hai, trời chợt lạnh chợt nóng. Người tuổi cao phần nhiều có bệnh cũ dai dẳng, bị khí xuân tác động thì tinh thần mê mệt, bệnh cũ tái phát. Lại thêm suốt mùa đông đã qua, ôm lò sưởi, hơ chăn nệm, ăn đồ nướng, uống đồ nóng, đến mùa xuân dồn tích lại thành bệnh, phần nhiều phát tiết ra ngoài, khiến người nóng, đầu choáng váng, ngực bị bít tắc, nhiều đờm dãi, ho, tay chân mỏi mệt, lưng chân yếu không đỡ nổi thân. Đó đều là bệnh tích từ mùa đông mà phát ra, nên thường xuyên theo dõi kỹ tình trạng cơ thể.
Nếu cho dùng thuốc xổ, dù chỉ hơi mạnh, e làm tổn thương tạng phủ. Nên dùng riêng loại thuốc điều hòa khí, làm mát vùng ngực, tiêu đờm để làm tan bệnh. Hoặc chỉ chọn trong các phương "thực trị" (chữa bệnh bằng thức ăn) những món có tính hơi mát, giúp ăn uống dễ dàng, điều chỉnh liều lượng mà cho ăn, tự nhiên sẽ thông suốt.
Nếu không có triệu chứng bệnh gì khác thì không cần uống thuốc. Thường chọn những ngày ấm áp, ôn hòa, đưa cha mẹ đến những nơi rộng rãi thoáng đãng như vườn, đình, lầu gác, để các cụ thoải mái lên cao ngắm cảnh, giải tỏa nỗi lòng uất ức, cho sinh khí được thông suốt; thỉnh thoảng tìm nơi có hoa cỏ cây cối để dạo chơi ngắm cảnh cho lòng vui vẻ. Đừng để các cụ ngồi một mình, ngủ một mình mà tự sinh buồn bực. Mùa xuân, nếu bạn bè, người thân mời mọc mà người già muốn đi vui chơi, thì cứ để các cụ tự do dạo chơi, nhưng luôn cho con cháu ruột thịt đi theo hầu, chỉ có rượu là không được uống quá độ. Mùa xuân, các nhà thường làm nhiều món ăn nguội, món làm bằng gạo; đừng cho người già ăn. Những thứ như bánh trôi nước, bánh ú, là đồ dẻo dính, nguội lạnh, béo ngậy, khác thường, phần nhiều làm hại tỳ vị (lá lách và dạ dày, tức bộ máy tiêu hóa), khó tiêu hóa, rất không có lợi cho người già, nhất thiết phải trông nom cẩn thận. Mùa xuân, khí trời ấm áp, không được đột ngột cởi bớt áo bông. Vì người già khí yếu, xương thưa, sợ gió lạnh, dễ bị tổn thương thân thể. Chỉ nên mặc nhiều lớp áo kép, lúc quá ấm thì cởi dần từng lớp một, như thế sẽ không bị tổn hại bất ngờ! Nay kê đủ các thang thuốc dùng cho mùa xuân như dưới đây.
Các phương thuốc dùng trong mùa xuân
Chữa người già mùa xuân hay mê mệt: Tế tân tán (thuốc bột có vị tế tân làm chủ; "tán" là thuốc dạng bột). Làm sáng mắt, điều hòa tỳ vị, trừ phong khí (khí độc do "gió" gây bệnh theo Đông y), tiêu đờm dãi (nam nữ đều dùng được).
Tế tân (một vị thuốc là rễ cây cùng tên, tính ấm, cay; một lạng, bỏ đất), Xuyên khung (thân rễ một loại cây thuốc, chữa đau đầu, hoạt huyết; hai lạng), Cam thảo (rễ cam thảo, vị ngọt, điều hòa các vị thuốc; nửa lạng, chích — tức sao hoặc nướng qua).
Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần uống một "đại tiền" (một thìa đầy, khoảng một đồng cân, tức một phần mười lạng). Dùng một chén nước, sắc còn sáu phần mười, uống từng ngụm lúc còn nóng. Có thể uống thường xuyên.
Chữa người già mùa xuân bị nhiệt độc (chất độc nóng tích trong người), phong tà xông lên cổ gáy, đau đầu, mặt sưng, cùng phong độc làm mắt khô rít: Cúc hoa tán.
Cúc hoa (hoa cúc), Tiền hồ (rễ cây tiền hồ, tiêu đờm, trừ phong nhiệt), Toàn phúc hoa (hoa cây toàn phúc, giáng khí, tiêu đờm), Thược dược (rễ cây thược dược), Nguyên sâm (tức huyền sâm, rễ làm mát máu), Khổ sâm (rễ cây khổ sâm, vị đắng, thanh nhiệt), Phòng phong (rễ cây phòng phong, trừ phong) — mỗi vị lượng bằng nhau.
Các vị trên tán thành bột. Uống sau bữa ăn, lúc sắp đi ngủ, dùng rượu ấm hòa ba tiền (đồng cân) mà uống. Người không uống rượu thì dùng nước cơm hòa uống cũng được.
Chữa người già mùa xuân đầu và mắt không thông thoáng, mơ màng như say, sốt cao, đau đầu, giống như bệnh thương hàn (bệnh sốt do cảm phải khí lạnh từ bên ngoài): Tinh tinh hoàn (viên thuốc làm cho tỉnh táo; "hoàn" là thuốc viên; ai cũng dùng được).
Cát cánh (rễ cây cát cánh, tiêu đờm, lợi họng), Tế tân, Nhân sâm, Cam thảo, Phục linh (một loại nấm mọc ở rễ thông, bổ tỳ, lợi tiểu), Quát lâu căn (rễ cây qua lâu, còn gọi thiên hoa phấn, làm mát, sinh tân dịch), Bạch truật (thân rễ cây bạch truật, bổ tỳ) — mỗi vị một lạng.
Các vị trên tán thành bột, luyện với mật ong làm viên to bằng viên đạn bắn ná. Mỗi lần uống một viên, hòa tan trong nước ấm. Chữa đau đầu, đau lưng; thuốc vào miệng là lập tức tỉnh táo.
Chữa người già mùa xuân hay đau đầu, đau một bên hay cả đầu: Phương thuốc thần hiệu (ai cũng dùng được).
Toàn phúc hoa (một lạng, sấy khô), Bạch cương tàm (con tằm chết cứng do nấm, dùng làm thuốc trừ phong; một lạng, sao), Thạch cao (một loại khoáng chất, tính lạnh, thanh nhiệt; một phân — đơn vị cân nhỏ, trong phương thuốc xưa thường bằng một phần tư lạng; tán thật nhỏ).
Các vị trên tán thành bột, lấy hành lùi chín, giã cả rễ trộn với thuốc làm viên to bằng hạt ngô đồng. Khi đau dữ dội, uống hai viên với nước hành và nước trà. Đau âm ỉ thì không quá hai lần uống là khỏi.
Chữa người già mùa xuân vùng ngực không thông, có lúc đầy tức: Trụy đàm ẩm tử (thuốc uống làm hạ đờm).
Bán hạ (củ cây bán hạ, chuyên tiêu đờm, vốn có độc nên phải chế; không kể nhiều ít, rửa bằng nước nóng mười lần, tán thành bột), Sinh khương (gừng tươi; một miếng to), Táo (táo tàu; bảy quả).
Hai vị trên (gừng và táo) dùng hai chén nước, cho hai tiền (đồng cân) bột thuốc vào, sắc lửa nhỏ còn bảy phần mười; lúc sắp ngủ, bỏ gừng ra, uống nhiều lần.
Người già mùa xuân nên ăn Diên niên thảo (món kéo dài tuổi thọ). Giúp ăn ngon, làm thuận khí (Ngự dược viện — cơ quan bào chế thuốc cho nhà vua — thường làm để dâng lên; ai cũng dùng được).
Thanh quất bì (vỏ quýt xanh; bốn lạng, ngâm rửa, bỏ phần cùi trắng bên trong), Cam thảo (hai lạng, tán thành bột mịn), Muối (hai lạng rưỡi, rang).
Ba vị trên: trước hết rửa và ngâm vỏ quýt cho hết nước đắng, sấy qua, cho cam thảo vào, cùng sấy khô, sau đó cho muối vào. Mỗi buổi sáng nhai hai ba miếng. Làm thông khí bị ứ trệ, rất tốt.
Chữa người già mùa xuân các loại bệnh mắt phát ra: Hoàng [kỳ](?) tán. Kiêm chữa miệng, mũi lở loét.
Hoàng [kỳ](?) (rễ cây hoàng kỳ, bổ khí), Xuyên khung, Phòng phong, Cam thảo, Bạch tật lê (quả cây tật lê có gai, chữa bệnh mắt; sao qua, giã bỏ gai, để nguội cho hết hỏa độc — tức hơi nóng độc còn lại sau khi sao), các vị trên mỗi vị một lạng; Cam cúc hoa (hoa cúc ngọt; ba phân, không được dùng cúc mới hái).
Các vị trên rửa sạch, phơi khô, không được để gần lửa nữa, giã thành bột. Mỗi lần uống hai tiền (đồng cân). Buổi sáng lúc bụng đói, giữa trưa và lúc sắp ngủ, mỗi lúc uống một lần, nuốt khô hoặc hòa nước cơm mà uống. Nếu mắt bỗng đỏ do phong độc, chảy nước mắt, mờ, khô rít, đau, ngứa…, chỉ cần uống ba lần, trong hai ba ngày là khỏi hẳn. Còn nội chướng, ngoại chướng (mắt có màng che ở bên trong hoặc bên ngoài, làm mờ dần) thì phải uống lâu mới lui. Kiêng chuyện vợ chồng, đồ ăn có độc, đồ nướng trên lửa. Phàm người bị bệnh mắt, nhất thiết không được châm kim, đốt lửa trên đầu cho ra máu, hoặc uống những thuốc như bồ kết, khiên ngưu (hạt bìm bìm, thuốc xổ mạnh) để được dễ chịu nhất thời, vì đều làm hại mắt nặng nề.
Chữa người già mùa xuân vùng ngực không thông, đờm ứ khí nghẹn, cùng các bệnh ở cổ họng: Phương Thử niêm thang ("thang" là thuốc nước).
Thử niêm tử (tức hạt ngưu bàng, lợi họng, tiêu sưng; ba lạng, sao cho thơm chín), Cam thảo (nửa lạng, chích).
Các vị trên tán thành bột, giã rồi rây lấy bột mịn. Mỗi lần dùng một tiền (đồng cân). Sau bữa ăn và lúc sắp ngủ, pha với nước sôi mà uống như pha trà thường ngày.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video