Thiên thứ mười: Nhiếp dưỡng (giữ gìn và bồi dưỡng sức khỏe) trong mùa hạ
Mùa hạ thuộc hành Hỏa (Ngũ hành là năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ mà y học cổ dùng để xếp loại và giải thích sự vật; chúng sinh ra nhau và chế ngự nhau), chủ về sự lớn lên và nuôi dưỡng. Mùa hạ thì tâm khí (khí của tạng tim, theo y học cổ là tạng làm chủ huyết mạch và tinh thần) vượng thịnh. Tâm chủ về Hỏa, ứng với vị đắng; Hỏa có thể khắc (chế ngự, làm suy) Kim. Kim ứng với phế (phổi), phế ứng với vị cay. Vì vậy vào mùa hạ nên bớt vị đắng, thêm vị cay để nuôi phế khí (khí của phổi). Người có tâm khí quá thịnh thì điều hòa bằng phép thở hơi "ha" (phép dưỡng sinh: thở ra chậm rãi, miệng phát tiếng "ha", dùng để làm mát và thông khí của tim) cho khí được thông. Thuận theo lẽ ấy thì yên ổn. Làm trái thì Thái dương (khí dương mạnh nhất, ứng với mùa hạ) không lớn lên được, tâm khí bên trong trở nên trống rỗng.
Những tháng giữa mùa hạ là lúc khó giữ gìn sức khỏe nhất. Âm khí (khí mát lạnh, thuộc phía âm) ẩn nấp bên trong cơ thể, còn hơi độc của nắng nóng hun bốc bên ngoài. Người ta lại tùy ý ngồi chỗ gió lùa, tùy thích ăn đồ lạnh, nên nhiều người mắc chứng tiêu chảy đột ngột.
Riêng người già lại càng phải che chở giữ gìn. Những chỗ như dưới mái hiên, lối đi, khe vách hở, cửa sổ thủng đều không được ngồi hóng mát. Gió ở những chỗ ấy gọi là tặc phong (gió độc lùa lén vào người lúc không đề phòng), trúng vào người thì độc hại dữ dội. Nên ở trong nhà trống thoáng, phòng sạch sẽ, bên bờ nước, dưới bóng cây, những nơi sạch sẽ thì tự nhiên có hơi mát.
Mỗi ngày lúc sáng sớm, cho uống một liều thuốc thang hoặc thuốc tán (thang là thuốc sắc lấy nước uống; tán là thuốc tán thành bột) có tính ấm, êm dịu, giúp khí lưu thông. Đồ ăn uống phải ấm và mềm, không để ăn quá no. Vì sợ ngày hè dài, cứ thỉnh thoảng lại cho ăn thêm.
Khát thì nên uống nước cháo kê ấm, hoặc nước đậu khấu (một loại hạt thơm, tính ấm, giúp tiêu hóa) đã nấu chín. Đồ sống, đồ lạnh, đồ béo ngậy lại càng nên bớt đi. Bởi người già khí đã yếu, đến mùa hạ âm khí thu vào bên trong; lấy cái bụng âm khí yếu ớt mà nhận đồ lạnh, đồ béo thì phần nhiều sinh chứng hoạt tiết (tiêu chảy trơn tuột, không giữ được). Một khi chính khí (sức chống đỡ bệnh tật vốn có của cơ thể) đã bị tổn thương thì rất khó bồi bổ lại được, phải hết sức cẩn thận.
Nếu cần ăn dưa, trái cây thì phải xét hư thực (thể trạng đang yếu hay còn khỏe) mà cho ăn ít thôi. Bởi người già thèm món gì mà bị ngăn cản thì trong lòng không vui, cứ tùy ý mà cho. Lúc vừa ăn thì dùng lời khéo léo khuyên giải, thường họ chỉ nếm biết vị là thôi. Không làm trái ý họ thì tự nhiên chẳng có gì tổn hại.
Người già khí yếu, sau tiết Hạ chí (tiết khí giữa mùa hè, ngày dài nhất trong năm, khoảng 21–22 tháng 6 dương lịch), nên uống chừng hai ba mươi liều thuốc ấm không khô nóng, bổ nhẹ nhàng cho thận khí (khí của tạng thận, theo y học cổ là gốc của sức sống), để giúp nguyên khí (khí gốc bẩm sinh, nền tảng của sự sống). Ví dụ như Thung dung hoàn, Bát vị hoàn (hoàn là thuốc viên).
Nên đưa người già đến những chùa chiền sạch sẽ, thanh nhã, chọn chỗ rộng rãi thoáng mát, lấy những thứ họ ưa thích để làm họ vui. Nếu họ muốn ngủ nghỉ thì cứ theo ý họ, nhưng không được để ngủ lâu.
Chỉ cho nghỉ từng lúc, vì ngủ lâu thì tinh thần mê mệt. Nên mời những người cao tuổi hợp tính đến, ngày ngày ngồi cùng chuyện phiếm, bàn chuyện ngày xưa, tự nhiên họ vui vẻ mà quên cái nóng độc. Thỉnh thoảng mời uống nước thang ngon và trà danh tiếng. Đợi chiều mát mới về.
Xin kính cẩn chọn các thang thuốc dùng trong mùa hạ như dưới đây.
Các phương thuốc dùng trong mùa hạ
Chữa cho người già mùa hạ hay bị lãnh khí (hơi lạnh trong người) phát động, khí ngưng trệ ở vùng ngực và cơ hoành, nghẹn tắc, tì vị (lá lách và dạ dày, theo y học cổ là bộ phận chủ về tiêu hóa) không hòa, không muốn ăn uống: Đậu khấu tán.
Thảo đậu khấu (loại đậu khấu quả to, tính ấm) 4 lạng (lạng: đơn vị cân thời xưa, thời Tống khoảng gần 40 gam), dùng 4 lạng gừng cùng sao đến khi thơm, dùng cả gừng; đại mạch bá tử (?) (có lẽ là mầm lúa mạch, tức mạch nha, giúp tiêu thức ăn) 10 lạng, sao vàng; thần khúc (một loại men làm từ bột mì trộn thảo dược, giúp tiêu hóa) 4 lạng, sao vàng; hạnh nhân (nhân hạt mơ) 4 lạng, bỏ đầu nhọn, sao chín; cam thảo 4 lạng, chích (tẩm rồi nướng hoặc sao cho vàng); can khương (gừng khô) 2 lạng, bào chế (sơ chế theo phép làm thuốc, ở đây là nướng cho xém).
Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần dùng một tiền (tiền: đơn vị cân bằng một phần mười lạng), pha như pha trà (chế nước sôi vào bột rồi khuấy), uống không kể giờ giấc.
Chữa cho người già, nên uống vào mùa hạ, bổ nhẹ hạ nguyên (nguyên khí ở phần dưới cơ thể, tức thận), làm sáng mắt: Thung dung hoàn.
Nhục thung dung (một loại cây thuốc ký sinh, bổ thận) 4 lạng; ba kích (rễ một loại dây leo, bổ thận) 2 lạng; cúc hoa (hoa cúc) 2 lạng; câu kỷ tử (quả kỷ tử) 2 lạng.
Các vị trên tán thành bột, dùng mật ong luyện (đun cho cô đặc) để vo viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống 20 viên với nước muối.
Chữa đau bụng và tiêu chảy phát đột ngột trong mùa hạ: Mộc hương hoàn.
Toàn yết khô (con bọ cạp nguyên con phơi khô), chọn loại nhẹ và tốt, 20 con, mỗi con bẻ làm hai ba đoạn, sao trên lửa nhỏ cho vàng chín; hồ tiêu chọn kỹ, 300 hạt, để sống; mộc hương (rễ một loại cây thơm, giúp khí lưu thông, chữa đau bụng) 1 phân (đơn vị cân nhỏ, khoảng một phần tư lạng).
Các vị trên giã chung thành bột, bọc giấy ướt rồi nướng, lấy cơm kê làm viên to bằng hạt đậu xanh. Nếu đau bụng thì mỗi lần uống 15 viên với nước sắc đăng tâm (ruột cây bấc), trần quất bì (vỏ quýt để lâu năm) và gừng sống. Nếu đại tiện không đều và tiêu chảy thì mỗi lần uống 15 viên với nước sắc trần quất bì.
Chữa cho người già mùa hạ, tì vị bỗng sinh lãnh khí, vùng tim và bụng chướng đầy, đau tức, tiêu chảy không ngừng: Kha tử tán.
Vỏ quả kha tử (một loại quả vị chát, giúp cầm tiêu chảy) 5 quả; đại phúc (quả cau) 5 quả, bỏ vỏ; cam thảo nửa lạng, chích; bạch truật (rễ củ một loại cây, kiện tì, giúp tiêu hóa) nửa lạng, sao sơ; thảo đậu khấu 14 quả, bọc bột mì đem nướng đến khi bột chín vàng, bỏ bột và vỏ mà dùng; nhân sâm nửa lạng, bỏ lô đầu (phần cổ rễ sâm).
Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần dùng 2 tiền, một chén nước, cho thêm chút gừng sống và 2 quả táo, cùng sắc đến khi còn sáu phần mười, bỏ bã, uống lúc còn ấm.
Chữa cho người già mùa hạ vì ăn đồ lạnh mà khí tích tụ ngưng trệ, hoặc đau vùng tim và bụng, v.v. Nên uống thường xuyên.
Kinh tam lăng (củ một loại cây, giúp tan chỗ tích tụ) 3 lạng, bọc giấy ướt vùi trong tro nóng nướng chín kỹ, giã riêng; bồng nga truật (nghệ đen) 2 lạng, chế như trên; thai ô dược (rễ cây ô dược vùng Thai châu, giúp khí lưu thông, ấm bụng) 2 lạng; ích trí (hạt ích trí nhân, tính ấm) 2 lạng, bỏ vỏ;
cam thảo 3 lạng, chích; trần quất bì 2 lạng, dùng hậu phác (vỏ cây hậu phác, giúp khí lưu thông, tiêu đầy bụng) thay cũng được.
Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần một tiền, cho muối vào rồi pha như pha trà, uống không kể giờ giấc.
Chữa cho người già, nên uống vào mùa hạ: Tam thánh hoàn. Xua đuổi phong lãnh khí (gió độc và hơi lạnh xâm vào người), giúp ăn được, hòa dạ dày, trừ đờm ngưng trệ, chữa lưng và gối lạnh đau.
Uy linh tiên (rễ một loại dây leo, trừ phong thấp, giảm đau nhức), rửa sạch, bỏ đất, chọn lọc, sấy khô rồi cân, 5 lạng; can khương 2 lạng, bào chế; ô đầu (củ cái của cây phụ tử, rất độc, phải chế kỹ) 2 lạng, bào chế, bỏ vỏ và núm rồi mới cân.
Các vị trên tán thành bột, lấy thịt quả táo nấu chín làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống 15 đến 20 viên với nước gừng ấm.
Chữa cho người già, nên uống vào mùa hạ: phương Bình bổ chử thực hoàn (bình bổ là bổ nhẹ nhàng, êm dịu). Giữ được nét mặt trẻ, làm mạnh gân xương, bồi bổ nguyên tạng (tạng gốc, tức thận), chữa chứng lạnh tích lâu ngày, cơ thể hư yếu mệt mỏi, cùng mọi bệnh thuộc về khí.
Làm ấm dạ dày, ăn uống và uống rượu được. Uống lâu thì người nhẹ nhõm khỏe mạnh. Đây là phương thuốc hiệu nghiệm như thần.
Chử thực (quả cây dó giấy) nửa cân (cân: đơn vị cân bằng 16 lạng), giã nhẹ, bỏ phần trắng và màng, chọn cho sạch, sao thật nhẹ; lộc nhung (sừng non của hươu) 4 lạng, loại nhung hình quả cà là tốt nhất, loại kém hơn cũng được, đặt lên ngói sạch nướng cho vàng, nếu không có thì thay bằng vụn sừng hươu cũng rất tốt; đại phụ tử (củ con cây phụ tử loại to, tính rất nóng) 4 lạng, nướng, bỏ vỏ và núm, khử hỏa độc (hơi nóng độc còn sót lại sau khi nướng);
ngưu tất (rễ cỏ xước) đất Hoài châu 4 lạng, bỏ lô đầu, ngâm rửa rượu hai đêm, sấy khô; tử ba kích (ba kích loại ruột tím) 4 lạng, rửa sạch, bỏ lõi; kim thoa thạch hộc (một loại lan thân như chiếc thoa vàng, bổ âm, sinh tân dịch) 4 lạng, bỏ rễ, chọn sạch, thái thật nhỏ; can khương đất Tứ Xuyên 2 lạng, bào chế, nhúng nhanh qua nước mới múc cho sạch; nhục quế (vỏ quế) 2 lạng, bỏ lớp vỏ thô bên ngoài.
Tám vị trên tán thành bột. Riêng một vị chử thực thì nghiền riêng trong chậu sành hai ngày cho thật nát mịn, sau đó cho bột các vị kia vào cùng nghiền, trộn cho mịn đều; rồi cho thịt táo nấu chín vào cùng nghiền trộn cho vừa độ, mới đưa vào cối sắt giã hai nghìn chày, vo viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống 30 viên với rượu ấm. Kiêng thịt bò và nước đậu xị (đậu đen lên men).
Chữa trăm bệnh của người già. Uống thường xuyên: Tứ thuận thang.
Thần khúc 4 lạng, cho 4 lạng gừng sống đã bỏ vỏ vào, làm chung thành bánh nhỏ, sấy khô; cam thảo 1 lạng rưỡi, chích cho vàng; thảo đậu khấu 1 lạng rưỡi, nướng chín trước, bỏ vỏ, băm nhỏ mà dùng; đại mạch bá tử 2 lạng, sao thơm chín.
Các vị trên tán thành bột. Mỗi lần một tiền, pha với muối mà uống.
Phụ nữ tuổi già, mùa hạ dùng để bổ nhẹ huyết hải (nghĩa đen là "biển máu", chỉ mạch Xung, nơi chứa và điều hòa huyết của cơ thể, liên quan đến kinh nguyệt ở phụ nữ), làm máu lưu thông, trừ phong (gió độc gây bệnh): Ngũ bội hoàn.
Ngũ bội tử (tổ sâu trên cây muối, vị chát) 2 lạng; xuyên khung (thân rễ một loại cây thơm vùng Tứ Xuyên, giúp máu lưu thông) 2 lạng, băm nhỏ; cúc hoa 2 lạng; kinh giới tuệ (bông cây kinh giới) 2 lạng; toàn phúc hoa (hoa một loại cây họ cúc, giáng khí, tiêu đờm) 2 lạng.
Các vị trên tán thành bột, dùng mật ong làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi ngày uống lúc bụng đói vào canh năm (khoảng 3 đến 5 giờ sáng) và sau bữa tối, mỗi lần 15 viên với nước muối hoặc rượu. Uống được nửa tháng thì thấy dần dần yên ổn, tay chân có sức, mắt sáng tỏ, ăn uống được, huyết hải rất vượng. Nên mỗi ngày uống ba lần; nếu thấy đã khỏe hẳn thì mỗi ngày chỉ uống một lần, càng tốt.
Chữa cho người già tì vị yếu, không muốn ăn uống, nôn mửa, tiêu chảy, hoắc loạn (bệnh vừa nôn vừa tả dữ dội, bụng quặn đau): Lý trung hoàn.
Nhân sâm, cam thảo, can khương, bạch truật, mỗi vị lượng bằng nhau.
Các vị trên tán thành bột, dùng mật ong luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống 15 viên, uống trước bữa ăn.
Mùa hạ dùng để tiêu thức ăn, điều hòa khí: Quất hồng tán.
Trần quất bì 1 cân rưỡi, ngâm nước nóng rửa năm đến bảy lần, lấy khăn sạch lau khô; rồi lấy 5 lạng gừng sống ép lấy nước cốt, trộn đều với vỏ quýt, ủ một đêm, sấy khô, cân lấy 1 cân; nhục đậu khấu (hạt nhục đậu khấu, tính ấm, giúp cầm tiêu chảy) nửa lạng; cam thảo 5 lạng.
Trước hết cắt cam thảo thành từng đoạn dài một tấc, cùng 5 lạng muối trắng sao chung, đợi đến khi muối ngả màu đỏ, cam thảo màu đỏ sẫm là được, rồi cùng tán thành bột với các vị kia. Pha như pha trà mà uống.
Mùa hạ dùng để bình vị (làm dạ dày êm hòa), bổ nguyên tạng hư yếu của người già, chữa phủ khí (khí của các phủ như dạ dày, ruột) không thuận, làm mạnh gân xương, làm tươi nét mặt, giữ vững tinh tủy (tinh khí và tủy, gốc của sức sống): Bát tiên hoàn.
Trạch tả (củ một loại cây mọc dưới nước, lợi tiểu) 3 lạng; phục linh (một loại nấm mọc ở rễ thông) 2 lạng, bỏ vỏ thô; mẫu đơn (vỏ rễ cây mẫu đơn) 3 lạng; quan quế (quế loại tốt) 2 lạng; phụ tử 3 lạng, nướng, bỏ vỏ và núm; sinh can địa hoàng (củ sinh địa phơi khô) 8 lạng, rửa sạch, giã lúc khô; sơn thù du (quả cây sơn thù, vị chua, bổ thận) 4 lạng; can thự dược (củ hoài sơn phơi khô) 4 lạng, sao nhẹ, nướng.
Các vị trên sau khi sơ chế xong (?) thì sấy khô, riêng quế không sấy, tán thành bột, dùng mật ong luyện làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi ngày lúc bụng đói uống 30 viên với rượu ấm hoặc nước muối.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video