Thiên 27 — Dưỡng sinh mùa thu

 Thiên thứ mười một: Nhiếp dưỡng (giữ gìn và bồi dưỡng sức khỏe) trong mùa thu

 Mùa thu thuộc hành Kim (một trong ngũ hành — năm yếu tố Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ mà y học cổ truyền dùng để phân loại và giải thích sự vận hành của trời đất và cơ thể), chủ về túc sát (khí lạnh lẽo, se thắt làm cây cỏ héo úa). Mùa thu thì phế khí (khí của tạng phổi, chủ việc hô hấp và điều hòa khí toàn thân) vượng thịnh. Phổi thuộc Kim, vị thuộc về Kim là vị cay, mà Kim thì khắc (chế ngự, làm suy yếu) Mộc. Mộc ứng với gan, gan chủ vị chua. Vào mùa thu, vị của đồ ăn thức uống nên bớt cay, thêm chua, để nuôi dưỡng can khí (khí của tạng gan). Người có phế khí quá thịnh thì điều hòa khí (?) để làm nó tiết bớt ra. Thuận theo lẽ ấy thì yên ổn; trái lại thì khí Thái âm (ở đây chỉ kinh Thủ Thái âm, đường kinh mạch thuộc phổi) không thu liễm được, phế khí khô nóng, đầy tức.

 Mùa thu, gió lạnh mưa buồn, cây cỏ úa vàng, lá rụng. Người cao tuổi, thân thể tuy già yếu nhưng lòng vẫn như thời trai tráng. Mùa thu họ hay nhớ đến bạn bè, người thân ngày trước, nên thường dễ xúc động buồn thương. Sau tháng cuối thu (tháng chín âm lịch), nước lạnh cỏ khô, bệnh cũ hay phát lại. Lúc này, phận làm con nên hết lòng phụng dưỡng, sớm tối chăm chút thấu hiểu, quan sát kỹ từng cử chỉ của cha mẹ. Nếu thấy nét mặt không vui thì phải tìm đủ cách khuyên giải, gợi chuyện, khiến tâm trí người già có việc để bận, thì họ sẽ quên nỗi buồn thu.

 Ngũ cốc mới gặt không nên cho người già ăn, vì dễ làm bệnh cũ tái phát. Nếu vốn biết người già có bệnh cũ hay phát vào cuối thu — hoặc đờm dãi, thở suyễn, ho; hoặc phong huyễn (chóng mặt, hoa mắt do phong), tý tích (đau nhức, tê bại, có khối tích tụ); hoặc táo bón, tiêu chảy, mệt mỏi rã rời; hoặc khi nóng khi lạnh lúc tăng lúc giảm — thì nên tính trước bệnh sẽ phát là bệnh gì, rồi trước khi bệnh phát, chọn thuốc tính ôn hòa, hợp với bệnh, cho uống trước để ngăn bệnh phát ra.

 Nay xin bày các bài thang dược (thuốc sắc và các loại thuốc uống) dùng trong mùa thu như sau.

 Các bài thuốc dùng trong mùa thu

 Thất bảo đan (thuốc "bảy món quý"; đan là thuốc chế thành viên): chữa mọi chứng tiêu chảy, kiết lỵ ở người già. Người bị tiêu chảy, kiết lỵ lâu ngày, dùng nhiều thuốc chữa không khỏi, uống thuốc này đều khỏi. Nếu người già bị tỳ tiết hoạt (?) (tiêu chảy do tỳ — tạng chủ tiêu hóa — hư yếu, đi ngoài trơn tuột không cầm được) thì rất nên uống thuốc này.

 Phụ tử (bào — vùi vào tro nóng hoặc sao nóng cho bớt độc), đương quy, trần quất bì (vỏ quýt để lâu năm), can khương (gừng khô) — mỗi vị trên một lạng; ngô thù du, hậu phác (tẩm nước gừng rồi nướng), nam tiêu (hạt tiêu phương nam) — ba vị trên mỗi vị nửa lạng; lưu huỳnh nhập từ tàu buôn nước ngoài — một lạng.

 Bảy vị trên thái nhỏ, sấy qua bằng lửa nhỏ, giã rồi rây thành bột, trộn đều với bột lưu huỳnh, cho chung vào một chỗ, nhào với giấm gạo đã đun (?), chia làm hai phần. Lại lấy nửa cân bột mì trắng, nhào cho vừa độ, cũng chia làm hai phần, dùng để bọc thuốc như cách làm bánh nướng, vùi nướng bằng lửa văn vũ (lửa nhỏ và lửa to xen nhau), đến khi lớp bột mì chín là được. Bỏ lớp bột mì đi, cho thuốc vào cối giã ba trăm chày, viên to bằng hạt ngô đồng. Nếu bị các chứng tiêu chảy, kiết lỵ, uống hai mươi viên với nước cơm, lúc bụng đói và lúc giữa trưa. Nếu bị đau do khí trệ và chứng lạnh lâu ngày khiến ăn không tiêu, uống hai mươi viên với nước gừng muối, lúc bụng đói và giữa trưa. Nếu bị đau do khí trệ và lạnh lâu ngày thì đều không phải kiêng gì. Bài thuốc này thần diệu như thánh, công hiệu không gì sánh bằng.

 Nhiếp tỳ hoàn (viên thuốc giữ gìn tạng tỳ; hoàn là thuốc viên): chữa người già vào mùa thu, các tạng phủ (các cơ quan nội tạng) hư lạnh, đi ngoài phân lỏng trơn tuột không dứt.

 Mộc hương, kha tử (bào, bỏ hạt), hậu phác (tẩm nước gừng tươi rồi nướng), ngũ bội tử, bạch truật — mỗi vị lượng bằng nhau.

 Các vị trên tán bột, dùng cơm kê nấu chín nhào làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống mười viên, chiêu với nước cơm.

 Uy linh tiên hoàn: chữa người già vào mùa thu phổi bị ủng trệ (khí bị bế tắc, không thông), lúc lúc lại ho có đờm dãi, đờm đọng ở vị quản (vùng thượng vị, khoảng chấn thủy dưới ức), bức bối tức nghẹn, khó chịu.

 Bạc hà khô (lấy bột, một lạng); tạo giác (quả bồ kết, một cân, chọn quả mập, không bị mọt; ngâm rửa bằng nước sông, bỏ vỏ đen, cho vào đồ đựng bằng bạc hoặc bằng đá, dùng nước sông bóp cho mềm, bỏ bã, lọc qua lụa cho hết cặn thô, nấu thành cao); uy linh tiên (rửa, nhặt sạch đất, sấy khô tán bột, bốn lạng).

 Cho các bột trên vào chỗ cao đã nấu trước, nhào làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống ba mươi viên, lúc sắp đi ngủ, nuốt với nước gừng tươi.

 Thần thụ cao thanh hoàn (viên thuốc "cao thanh" do thần truyền cho): chữa người già tạng tỳ yếu sinh tiêu chảy, khí ở vùng giữa bụng không điều hòa, tinh thần mệt mỏi uể oải, không muốn ăn uống.

 Cao lương khương (củ riềng), thanh mộc hương — mỗi vị một lạng.

 Hai vị trên tán bột, nấu thịt quả táo tàu nhào làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống mười lăm đến hai mươi viên với nước gừng khô.

 Bảo cứu đan: chữa người già sau mùa thu hay phát ho, mọi chứng ho lâu năm, cùng chứng lao thấu (ho do cơ thể hư nhược, suy kiệt lâu ngày) có đờm ủng tắc.

 Cáp giới (con tắc kè, một con; nếu người bệnh là đàn ông thì lấy con đực, dùng khúc phía trước lưng; người bệnh là đàn bà thì lấy con cái, dùng khúc phía sau lưng); tạo giác không bị mọt (hai quả, phết tô — mỡ sữa, bơ — rồi nướng, bỏ vỏ đen và hạt); can địa hoàng (một phân — tức một phần tư lạng; hấp chín nhừ như mạch nha); ngũ vị tử (một phân); hạnh nhân (một phân, bỏ vỏ và đầu nhọn, ngâm nước tiểu bé trai một ngày một đêm, cho mật ong vào, sao đến màu vàng); bán hạ (một phân, nấu nước hai mươi mốt lượt); đinh hương (một ít).

 Các vị trên tán bột, dùng mật ong đã luyện (đun cho bớt nước, đặc lại) làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi ngày uống một lần trước bữa ăn, năm viên, chiêu với nước gừng.

 Sinh khương thang (nước gừng tươi): chữa người già bị cách trệ (vùng ngực, cơ hoành bị ngăn tắc, đầy tức), bệnh phổi, ho có đờm.

 Hạnh nhân (bốn lạng, bỏ vỏ và đầu nhọn), gừng tươi (sáu lạng, bỏ vỏ, thái ngang thật mỏng), cam thảo (ba phân), đào nhân (nhân hạt đào, nửa lạng, bỏ vỏ và đầu nhọn), hoa muối (muối tinh kết thành hạt, ba lạng).

 Lấy hạnh nhân, đào nhân, gừng gói chung bằng giấy ướt rồi vùi nướng, sau đó nghiền thật nhuyễn trong chậu sành, cho cam thảo và muối vào nghiền tiếp, cất vào đồ đựng sạch. Khi dùng thì pha với nước sôi mà uống.

 Kiện tỳ tán (thuốc bột làm mạnh tạng tỳ; tán là thuốc dạng bột): chữa các chứng tiêu chảy không cầm, và người cao tuổi tiêu chảy lâu ngày.

 Xuyên ô đầu (bào, bỏ vỏ và phần rốn, ba phân), hậu phác (bỏ vỏ, chế với nước gừng, một lạng), cam thảo (nướng), can khương (bào) — mỗi vị một lạng.

 Các vị trên tán bột. Mỗi lần dùng một tiền (một phần mười lạng), với ba hợp nước (hợp là đơn vị đo dung tích, bằng một phần mười thăng) và hai lát gừng tươi, sắc còn hai hợp, uống nóng. Uống liền hai lần thì khỏi ngay.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video