Thiên 28 — Dưỡng sinh mùa đông

 Mục thứ mười hai: Cách giữ gìn sức khoẻ (nhiếp dưỡng — điều dưỡng thân thể cho thuận theo mùa) trong mùa đông

 Mùa đông thuộc hành Thuỷ (một trong năm hành Kim, Mộc, Thuỷ, Hoả, Thổ của thuyết ngũ hành), chủ về thu liễm, cất giấu (khí trời đất thu lại, ẩn vào trong, cũng như muôn vật thu mình ẩn náu). Mùa đông thì thận khí (khí lực của tạng thận theo Đông y, gắn với sinh lực gốc của cơ thể) vượng, thuộc hành Thuỷ, vị ứng với nó là vị mặn. Thuỷ khắc Hoả (nước chế ngự lửa), Hoả thuộc tạng tâm (tim), tâm ứng với vị đắng. Vì vậy vào mùa đông, mùi vị trong ăn uống nên bớt mặn, thêm đắng, để nuôi dưỡng tâm khí (khí lực của tạng tim). Người thận khí quá thịnh thì luyện phép "thổi khí" (khí "xuy" — một trong sáu cách thở ra kèm tiếng để điều hoà tạng phủ, tiếng "xuy" ứng với thận) để làm cho nó bình hoà lại. Thuận theo lẽ ấy thì yên ổn; trái lại thì kinh thiếu âm (đường kinh mạch ứng với tạng thận) không cất giữ được khí, nước của thận một mình chìm xuống (khí thận suy kiệt, không còn hoà hợp với các tạng khác).

 Trong ba tháng mùa đông, tốt nhất là ở trong phòng kín, chăn đệm quần áo ấm áp, điều độ việc ăn uống, giữ cho nóng lạnh vừa phải. Những ngày rét đậm, thỉnh thoảng uống một chén rượu củ mài hoặc rượu thịt để đỡ sức cho người già yếu và chống lại khí lạnh; không nên tuỳ tiện ra ngoài, xông pha gió rét. Bởi người già khí huyết hư yếu, chân dương khí (khí ấm gốc, nguồn sinh lực bẩm sinh của cơ thể) ít ỏi, nếu cảm phải hàn tà (khí lạnh độc từ bên ngoài xâm vào gây bệnh) thì liền sinh bệnh, phần nhiều là các chứng ho, nôn ọe, tê bại, choáng váng. Những món khô nóng, chiên rán, nướng lò trong mùa đông lại càng nên ăn ít.

 Tháng mùa đông, dương khí (khí ấm) ở bên trong, âm khí (khí lạnh) ở bên ngoài, nên trong ao hồ, băng cứng như đá, mặt đất nứt thành những đường ngang, cái lạnh từ dưới bốc lên; thân người cũng như thế.

 Cho nên vào giữa mùa đông, người ta hay mắc chứng khí ở hoành cách mô (vùng ngực trên bụng) đầy tức, khó thở; người già hay bị chứng trên nóng dưới lạnh. Vì mùa đông dương khí ở bên trong, hư dương (thứ khí nóng giả do cơ thể suy yếu, không giữ được nên bốc ngược lên trên) xông lên trên, nếu lại ăn đồ nướng, rang, khô nóng, thì dễ sinh các chứng ủng tắc (khí huyết bế tắc không thông), nghẹn, ho có đờm, và bệnh về mắt. Cũng không nên tắm gội. Lúc dương khí đang ủ ở bên trong mà lại bị nước nóng, hơi lửa hun đốt thì ắt đổ mồ hôi nhiều. Người cao tuổi khi dương khí bị tiết ra ngoài thì xương thịt thưa mỏng, dễ bị tổn thương, hay cảm phải bệnh từ bên ngoài; chỉ nên ngủ sớm dậy muộn để tránh cái lạnh dữ của sương giá. Buổi sáng sớm nên uống một chút rượu ngon, rồi sau mới ăn cháo. Lúc sắp đi ngủ nên uống một liều thuốc hơi mát, có tác dụng làm mát vùng ngực và tiêu đờm.

 Nay xin liệt kê các bài thuốc mùa đông như sau.

 Các bài thuốc dùng trong mùa đông

 Chữa chứng đại tràng phong táo khí bí ở người già (táo bón do ruột già bị khô, khí trệ không thông). Bài Trần quất hoàn (viên vỏ quýt lâu năm) (bài này do quan Hoắc đại sứ cùng quan Phùng thượng dược — chức quan coi việc thuốc men cho vua — cùng nhau định ra).

 Trần quất bì — vỏ quýt để lâu năm (bỏ phần cùi xơ bên trong, một lạng); hạt cau (thái nhỏ, nửa lạng); mộc hương (một phân, tức một phần tư lạng); khương hoạt (bỏ phần đầu cuống rễ, nửa lạng); phòng phong (bỏ phần đầu cuống rễ, nửa lạng); thanh bì — vỏ quýt xanh (bỏ cùi xơ, nửa lạng); chỉ xác (sao với cám lúa mì, bỏ ruột, nửa lạng); bồ kết không bị mọt (hai quả, cạo bỏ vỏ đen, tẩm váng sữa nướng cho vàng); úc lý nhân — nhân hạt cây úc lý (một lạng, bỏ vỏ và đầu nhọn, sao vàng); khiên ngưu — hạt bìm bìm (sao qua, giã nhỏ, rây lấy bột, hai lạng).

 Các vị trên tán thành bột, úc lý nhân và khiên ngưu thì nghiền chung rồi trộn đều, luyện với mật ong (mật ong đun cho đặc lại) làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống hai mươi viên, uống trước bữa ăn, chiêu với nước gừng. Nếu chưa đi ngoài được thì tăng dần lên ba mươi viên, lấy việc đi ngoài được làm mức.

 Người già có nhiệt, khí ủng tắc không thông thoáng, ruột già thường bị táo kết, các thứ nhiệt độc sinh ra mụn nhọt. Dùng bài Sưu phong thuận khí khiên ngưu hoàn (viên hạt bìm bìm trừ phong, làm thuận khí).

 Khiên ngưu — hạt bìm bìm (hai lạng, đem đồ qua trong chõ đồ xôi); mộc thông (một lạng); thanh quất — quýt xanh (một lạng, bỏ cùi xơ); tang bạch bì — vỏ rễ cây dâu (một lạng); xích thược dược — rễ thược dược đỏ (một lạng); mộc hương (nửa lạng).

 Các vị trên tán thành bột, luyện với mật ong làm viên to bằng hạt ngô đồng. Mỗi lần uống từ mười lăm đến hai mươi viên; đàn ông thì chiêu với rượu; đàn bà có bệnh về huyết khí (bệnh liên quan đến máu huyết, kinh nguyệt) thì chiêu với nước giấm.

 Bài thuốc chữa chứng nhiệt bí (táo bón do nhiệt) ở người già.

 Một củ phụ tử to, đốt tồn tính (đốt cháy thành than đen nhưng không để cháy thành tro, cốt giữ được tính thuốc), nghiền thành bột. Mỗi lần uống một đồng cân (khoảng ba bốn gam), hoà với rượu nóng mà uống.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video