Thiên 16 — Hội 1 · Phẩm 7 Giáo giới giáo thọ · phần 3

 Phần đầu, phẩm Giáo Giới Giáo Thọ (dạy bảo, răn nhắc và truyền trao cách tu), thứ bảy, đoạn ba.

 Lại nữa, Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ "Không")! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát: người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh; Ma-ha-tát: "bậc lớn", chỉ các vị Bồ-tát đã tu lâu, có công hạnh lớn), khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo, thấy rõ bản chất thật của mọi sự vật, đưa người tu từ bờ mê sang bờ giác ngộ), thì không nên quán xét Phật thập lực (mười năng lực trí tuệ chỉ Phật có trọn vẹn, như biết rõ điều gì hợp lẽ hay trái lẽ, biết rõ nghiệp và quả báo trong ba đời của chúng sinh…) là thường (còn mãi, không thay đổi) hay vô thường (luôn biến đổi, không bền lâu). Không nên quán xét tứ vô sở úy (bốn điều Phật hoàn toàn không e sợ khi thuyết pháp giữa đại chúng), tứ vô ngại giải (bốn loại hiểu biết và nói năng thông suốt không vướng mắc: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn ngữ, về biện luận), thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có, không chung với các bậc tu hành khác) là thường hay vô thường.

 Không nên quán xét Phật thập lực là vui hay khổ. Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là vui hay khổ. Không nên quán xét Phật thập lực là ngã (một cái "tôi" có thật, tồn tại độc lập, làm chủ) hay vô ngã (không có cái "tôi" như thế). Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét Phật thập lực là tịnh (trong sạch) hay bất tịnh (không trong sạch). Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là tịnh hay bất tịnh.

 Không nên quán xét Phật thập lực là không (trống rỗng, không có thực thể riêng tự tồn tại) hay bất không (không trống rỗng). Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là không hay bất không. Không nên quán xét Phật thập lực là hữu tướng (có hình tướng, dấu hiệu để nắm bắt) hay vô tướng (không có hình tướng, dấu hiệu nào để nắm bắt). Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét Phật thập lực là hữu nguyện (còn có điều mong cầu) hay vô nguyện (không còn mong cầu gì). Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là hữu nguyện hay vô nguyện.

 Không nên quán xét Phật thập lực là tịch tĩnh (lặng yên, dứt hết mọi xao động phiền não) hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét Phật thập lực là viễn ly (xa lìa, thoát khỏi mọi ràng buộc) hay không viễn ly. Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét Phật thập lực là hữu vi (do nhân duyên tạo tác mà có, nên có sinh có diệt) hay vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt). Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là hữu vi hay vô vi.

 Không nên quán xét Phật thập lực là hữu lậu (còn phiền não rò rỉ, còn bị trói trong vòng sống chết) hay vô lậu (đã sạch phiền não, ra khỏi vòng sống chết). Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là hữu lậu hay vô lậu. Không nên quán xét Phật thập lực là sinh hay diệt. Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là sinh hay diệt. Không nên quán xét Phật thập lực là thiện hay chẳng thiện. Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là thiện hay chẳng thiện. Không nên quán xét Phật thập lực là có tội hay không tội. Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là có tội hay không tội.

 Không nên quán xét Phật thập lực là có phiền não (những trạng thái làm tâm rối loạn, khổ sở như tham lam, giận dữ, si mê) hay không phiền não. Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là có phiền não hay không phiền não. Không nên quán xét Phật thập lực là thế gian hay xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian, thuộc về sự giải thoát). Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là thế gian hay xuất thế gian. Không nên quán xét Phật thập lực là tạp nhiễm (lẫn lộn ô nhiễm) hay thanh tịnh (trong sạch). Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là tạp nhiễm hay thanh tịnh.

 Không nên quán xét Phật thập lực là thuộc về sinh tử (vòng sống chết luân hồi không dứt) hay thuộc về Niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sống chết). Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là thuộc về sinh tử hay thuộc về Niết-bàn. Không nên quán xét Phật thập lực là ở bên trong, ở bên ngoài hay ở khoảng giữa hai bên. Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là ở bên trong, ở bên ngoài hay ở khoảng giữa hai bên. Không nên quán xét Phật thập lực là khả đắc (có thể nắm bắt được) hay bất khả đắc (không thể nắm bắt được). Không nên quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp là khả đắc hay bất khả đắc.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không nên quán xét đại từ (lòng thương yêu lớn, muốn ban niềm vui cho mọi chúng sinh) là thường hay vô thường. Không nên quán xét đại bi (lòng xót thương lớn, muốn cứu mọi chúng sinh khỏi khổ), đại hỉ (niềm vui lớn khi thấy chúng sinh lìa khổ được vui), đại xả (sự buông bỏ lớn, đối xử bình đẳng với mọi chúng sinh, không thiên vị thân sơ) là thường hay vô thường. Không nên quán xét đại từ là vui hay khổ. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là vui hay khổ. Không nên quán xét đại từ là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét đại từ là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là tịnh hay bất tịnh.

 Không nên quán xét đại từ là không hay bất không. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là không hay bất không. Không nên quán xét đại từ là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét đại từ là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét đại từ là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét đại từ là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là viễn ly hay không viễn ly.

 Không nên quán xét đại từ là hữu vi hay vô vi. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là hữu vi hay vô vi. Không nên quán xét đại từ là hữu lậu hay vô lậu. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là hữu lậu hay vô lậu. Không nên quán xét đại từ là sinh hay diệt. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là sinh hay diệt. Không nên quán xét đại từ là thiện hay chẳng thiện. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là thiện hay chẳng thiện. Không nên quán xét đại từ là có tội hay không tội. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là có tội hay không tội.

 Không nên quán xét đại từ là có phiền não hay không phiền não. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là có phiền não hay không phiền não. Không nên quán xét đại từ là thế gian hay xuất thế gian. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là thế gian hay xuất thế gian. Không nên quán xét đại từ là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét đại từ là thuộc về sinh tử hay thuộc về Niết-bàn. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là thuộc về sinh tử hay thuộc về Niết-bàn. Không nên quán xét đại từ là ở bên trong, ở bên ngoài hay ở khoảng giữa hai bên. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là ở bên trong, ở bên ngoài hay ở khoảng giữa hai bên. Không nên quán xét đại từ là khả đắc hay bất khả đắc. Không nên quán xét đại bi, đại hỉ, đại xả là khả đắc hay bất khả đắc.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ (ba mươi hai đặc điểm thân thể tốt đẹp nổi bật của bậc đại nhân như Phật, ví dụ lòng bàn chân bằng phẳng, giữa hai mày có sợi lông trắng xoắn…) là thường hay vô thường. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo (tám mươi vẻ đẹp nhỏ hơn đi kèm theo ba mươi hai tướng ấy) là thường hay vô thường. Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là vui hay khổ. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là vui hay khổ. Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là tịnh hay bất tịnh.

 Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là không hay bất không. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là không hay bất không. Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là viễn ly hay không viễn ly.

 Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là hữu vi hay vô vi. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là hữu vi hay vô vi. Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là hữu lậu hay vô lậu. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là hữu lậu hay vô lậu. Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là sinh hay diệt. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là sinh hay diệt. Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là thiện hay chẳng thiện. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là thiện hay chẳng thiện. Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là có tội hay không tội. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là có tội hay không tội.

 Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là có phiền não hay không phiền não. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là có phiền não hay không phiền não. Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là thế gian hay xuất thế gian. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là thế gian hay xuất thế gian. Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là thuộc về sinh tử hay thuộc về Niết-bàn. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là thuộc về sinh tử hay thuộc về Niết-bàn. Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là ở bên trong, ở bên ngoài hay ở khoảng giữa hai bên. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là ở bên trong, ở bên ngoài hay ở khoảng giữa hai bên. Không nên quán xét ba mươi hai tướng đại sĩ là khả đắc hay bất khả đắc. Không nên quán xét tám mươi tùy hảo là khả đắc hay bất khả đắc.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không nên quán xét vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót, luôn ghi nhớ rõ ràng mọi điều cần làm, cần nói) là thường hay vô thường. Không nên quán xét hằng trụ xả tính (tâm thường xuyên an trú trong sự buông xả, bình thản, không dính mắc) là thường hay vô thường. Không nên quán xét vô vong thất pháp là vui hay khổ. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là vui hay khổ. Không nên quán xét vô vong thất pháp là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét vô vong thất pháp là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là tịnh hay bất tịnh.

 Không nên quán xét vô vong thất pháp là không hay bất không. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là không hay bất không. Không nên quán xét vô vong thất pháp là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét vô vong thất pháp là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét vô vong thất pháp là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét vô vong thất pháp là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là viễn ly hay không viễn ly.

 Không nên quán xét vô vong thất pháp là hữu vi hay vô vi. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là hữu vi hay vô vi. Không nên quán xét vô vong thất pháp là hữu lậu hay vô lậu. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là hữu lậu hay vô lậu. Không nên quán xét vô vong thất pháp là sinh hay diệt. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là sinh hay diệt. Không nên quán xét vô vong thất pháp là thiện hay chẳng thiện. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là thiện hay chẳng thiện. Không nên quán xét vô vong thất pháp là có tội hay không tội. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là có tội hay không tội.

 Không nên quán xét vô vong thất pháp là có phiền não hay không phiền não. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là có phiền não hay không phiền não. Không nên quán xét vô vong thất pháp là thế gian hay xuất thế gian. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là thế gian hay xuất thế gian. Không nên quán xét vô vong thất pháp là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét vô vong thất pháp là thuộc về sinh tử hay thuộc về Niết-bàn. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là thuộc về sinh tử hay thuộc về Niết-bàn. Không nên quán xét vô vong thất pháp là ở bên trong, ở bên ngoài hay ở khoảng giữa hai bên. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là ở bên trong, ở bên ngoài hay ở khoảng giữa hai bên. Không nên quán xét vô vong thất pháp là khả đắc hay bất khả đắc. Không nên quán xét hằng trụ xả tính là khả đắc hay bất khả đắc.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không nên quán xét nhất thiết trí (trí biết toàn bộ các pháp ở mặt chung, tức thấy mọi pháp đều trống rỗng, không thực thể) là thường hay vô thường. Không nên quán xét đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu tập khác nhau để dẫn dắt chúng sinh), nhất thiết tướng trí (trí biết rõ mọi pháp cả ở mặt chung lẫn từng nét riêng biệt, là trí trọn vẹn của Phật) là thường hay vô thường. Không nên quán xét nhất thiết trí là vui hay khổ. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là vui hay khổ. Không nên quán xét nhất thiết trí là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét nhất thiết trí là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là tịnh hay bất tịnh.

 Không nên quán xét nhất thiết trí là không hay bất không. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không hay bất không. Không nên quán xét nhất thiết trí là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét nhất thiết trí là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét nhất thiết trí là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét nhất thiết trí là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là viễn ly hay không viễn ly.

 Không nên quán xét nhất thiết trí là hữu vi hay vô vi. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là hữu vi hay vô vi. Không nên quán xét nhất thiết trí là hữu lậu hay vô lậu. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là hữu lậu hay vô lậu. Không nên quán xét nhất thiết trí là sinh hay diệt. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là sinh hay diệt. Không nên quán xét nhất thiết trí là thiện hay chẳng thiện. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là thiện hay chẳng thiện. Không nên quán xét nhất thiết trí là có tội hay không tội. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là có tội hay không tội.

 Không nên quán xét nhất thiết trí là có phiền não hay không phiền não. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là có phiền não hay không phiền não. Không nên quán xét nhất thiết trí là thế gian hay xuất thế gian. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là thế gian hay xuất thế gian. Không nên quán xét nhất thiết trí là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét nhất thiết trí là thuộc về sinh tử hay thuộc về Niết-bàn. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là thuộc về sinh tử hay thuộc về Niết-bàn. Không nên quán xét nhất thiết trí là ở bên trong, ở bên ngoài hay ở khoảng giữa hai bên. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là ở bên trong, ở bên ngoài hay ở khoảng giữa hai bên. Không nên quán xét nhất thiết trí là khả đắc hay bất khả đắc. Không nên quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là khả đắc hay bất khả đắc.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không nên quán xét quả Dự lưu (quả vị thánh đầu tiên của người tu theo lời Phật dạy để tự giải thoát, nghĩa là "đã dự vào dòng thánh") là thường hay vô thường. Không nên quán xét quả Nhất lai (quả vị thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần nữa), quả Bất hoàn (quả vị thánh thứ ba, không còn trở lại cõi Dục, tức cõi còn ham muốn như cõi người), quả A-la-hán (quả vị thánh cao nhất của người tu tự giải thoát, đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh), Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc tự mình ngộ đạo nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không có thầy dạy) là thường hay vô thường. Không nên quán xét quả Dự lưu là vui hay khổ. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là vui hay khổ. Không nên quán xét quả Dự lưu là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét quả Dự lưu là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là tịnh hay bất tịnh.

 Không nên quán xét quả Dự lưu là không hay bất không. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là không hay bất không. Không nên quán xét quả Dự lưu là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét quả Dự lưu là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét quả Dự lưu là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét quả Dự lưu là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là viễn ly hay không viễn ly.

 Không nên quán xét quả Dự lưu là hữu vi hay vô vi. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là hữu vi hay vô vi. Không nên quán xét quả Dự lưu là hữu lậu hay vô lậu. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là hữu lậu hay vô lậu. Không nên quán xét quả Dự lưu là sinh hay diệt. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là sinh hay diệt. Không nên quán xét quả Dự lưu là thiện hay chẳng thiện. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là thiện hay chẳng thiện. Không nên quán xét quả Dự lưu là có tội hay không tội. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là có tội hay không tội.

 Không nên quán xét quả Dự lưu là có phiền não hay không phiền não. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là có phiền não hay không phiền não. Không nên quán xét quả Dự lưu là thế gian hay xuất thế gian. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là thế gian hay xuất thế gian. Không nên quán xét quả Dự lưu là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét quả Dự lưu là thuộc về sinh tử hay thuộc về Niết-bàn. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là thuộc về sinh tử hay thuộc về Niết-bàn. Không nên quán xét quả Dự lưu là ở bên trong, ở bên ngoài hay ở khoảng giữa hai bên. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là ở bên trong, ở bên ngoài hay ở khoảng giữa hai bên. Không nên quán xét quả Dự lưu là khả đắc hay bất khả đắc. Không nên quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề là khả đắc hay bất khả đắc.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là thường hay vô thường. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột không gì hơn, chân chính và trọn vẹn, tức sự giác ngộ thành Phật) của chư Phật là thường hay vô thường. Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là vui hay khổ. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là vui hay khổ. Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là ngã hay vô ngã. Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là tịnh hay bất tịnh. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là tịnh hay bất tịnh.

 Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là không hay bất không. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là không hay bất không. Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là hữu tướng hay vô tướng. Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là hữu nguyện hay vô nguyện. Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh. Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là viễn ly hay không viễn ly. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là viễn ly hay không viễn ly.

 Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là hữu vi hay vô vi. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là hữu vi hay vô vi. Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là hữu lậu hay vô lậu. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là hữu lậu hay vô lậu. Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là sinh hay diệt. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là sinh hay diệt. Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là thiện hay chẳng thiện. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là thiện hay chẳng thiện. Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là có tội hay không tội. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là có tội hay không tội.

 Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là có phiền não hay không phiền não. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là có phiền não hay không phiền não. Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là thế gian hay xuất thế gian. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là thế gian hay xuất thế gian. Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là tạp nhiễm hay thanh tịnh. Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là thuộc về sinh tử hay thuộc về Niết-bàn. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là thuộc về sinh tử hay thuộc về Niết-bàn. Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là ở bên trong, ở bên ngoài hay ở khoảng giữa hai bên. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là ở bên trong, ở bên ngoài hay ở khoảng giữa hai bên. Không nên quán xét mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát là khả đắc hay bất khả đắc. Không nên quán xét Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là khả đắc hay bất khả đắc.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì dù là Bồ-tát Ma-ha-tát, dù là Bát-nhã ba-la-mật-đa, dù là hai cái tên ấy, đều không thấy nằm trong cõi hữu vi, cũng không thấy nằm trong cõi vô vi. Vì sao vậy? Thiện Hiện! Vì các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì đối với mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) không khởi lên sự phân biệt, cũng không có sự phân biệt nào khác.

 Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với mọi pháp đều an trú trong sự không phân biệt, nên có thể tu bố thí ba-la-mật-đa (sự cho tặng hoàn hảo: đem của cải, giáo pháp, sự che chở ban cho người khác mà không dính mắc), cũng có thể tu tịnh giới ba-la-mật-đa (giữ giới luật trong sạch một cách hoàn hảo), an nhẫn ba-la-mật-đa (nhẫn nhịn, chịu đựng một cách hoàn hảo), tinh tiến ba-la-mật-đa (siêng năng không lười biếng một cách hoàn hảo), tĩnh lự ba-la-mật-đa (thiền định, giữ tâm lắng yên một cách hoàn hảo), Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Có thể an trú nơi nội không (các giác quan bên trong như mắt, tai… đều trống rỗng, không có thực thể), cũng có thể an trú nơi ngoại không (các đối tượng bên ngoài như hình sắc, âm thanh… đều trống rỗng), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều trống rỗng), không không (ngay cái "không" ấy cũng trống rỗng, không nên bám vào), đại không (mười phương rộng lớn cũng trống rỗng), thắng nghĩa không (ngay chân lý tối cao, kể cả Niết-bàn, cũng trống rỗng), hữu vi không (các pháp do tạo tác mà có đều trống rỗng), vô vi không (các pháp không do tạo tác cũng trống rỗng), tất cánh không (rốt ráo trống rỗng, hoàn toàn không có gì để nắm), vô tế không (không có điểm khởi đầu hay kết thúc nào có thật), tán không (các pháp vốn là những phần hợp lại rồi tan rã, nên trống rỗng), vô biến dị không (cái tưởng là không biến đổi cũng trống rỗng), bản tính không (bản tính của các pháp vốn trống rỗng), tự tướng không (đặc điểm riêng của từng pháp cũng trống rỗng), cộng tướng không (đặc điểm chung của các pháp cũng trống rỗng), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều trống rỗng), bất khả đắc không (mọi pháp đều không thể nắm bắt, nên trống rỗng), vô tính không (cái "không có thực tính" cũng trống rỗng), tự tính không (cái gọi là thực tính tự có cũng trống rỗng), vô tính tự tính không (cả cái không có thực tính lẫn cái có thực tính đều trống rỗng).

 Có thể an trú nơi chân như (bản tính chân thật, như nó vốn là, của mọi pháp), cũng có thể an trú nơi pháp giới (thể tính chung làm nền cho mọi pháp), pháp tính (tính chất chân thật của các pháp), bất hư vọng tính (tính không giả dối), bất biến dị tính (tính không đổi khác), bình đẳng tính (tính bình đẳng như nhau của mọi pháp), ly sinh tính (tính lìa khỏi sự sinh ra, tức không thật có sinh), pháp định (sự an định không lay chuyển của pháp), pháp trụ (sự trường tồn của pháp tính), thực tế (bờ mé chân thật, chỗ tận cùng của sự thật), hư không giới (cảnh giới rộng không bờ như hư không), bất tư nghị giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn).

 Có thể tu tứ niệm trụ (bốn phép chú tâm quán xét: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp), cũng có thể tu tứ chính đoạn (bốn sự nỗ lực chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều thiện chưa sinh được sinh, làm cho điều thiện đã sinh được tăng trưởng), tứ thần túc (bốn nền tảng giúp đạt định lực và thần thông: ý muốn, sự siêng năng, sự chuyên tâm, sự quán xét), ngũ căn (năm gốc rễ của sự tu: lòng tin, siêng năng, chánh niệm, thiền định, trí tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm gốc rễ ấy lớn mạnh mà thành), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng).

 Có thể an trú nơi khổ thánh đế (chân lý cao quý về sự khổ), cũng có thể an trú nơi tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân gây ra khổ), diệt thánh đế (chân lý về sự dứt hết khổ), đạo thánh đế (chân lý về con đường đưa đến dứt khổ). Có thể tu tứ tĩnh lự (bốn bậc thiền định từ thấp đến cao), cũng có thể tu tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ, bi, hỉ, xả) và tứ vô sắc định (bốn bậc định vượt khỏi mọi hình sắc, vật chất). Có thể tu bát giải thoát (tám pháp thiền định giúp thoát khỏi sự trói buộc vào hình sắc và cảm thọ), cũng có thể tu bát thắng xứ (tám phép quán giúp làm chủ, vượt lên các đối tượng quán), cửu thứ đệ định (chín bậc định nối tiếp nhau theo thứ lự, không xen tạp), thập biến xứ (mười phép quán một đối tượng trùm khắp mọi nơi: đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, hư không, thức).

 Có thể tu không giải thoát môn (cửa giải thoát bằng cách quán thấy mọi pháp đều trống rỗng), cũng có thể tu vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát bằng cách quán thấy mọi pháp không có hình tướng để bám vào), vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát bằng cách không còn mong cầu gì). Có thể tu mọi pháp môn đà-la-ni (pháp môn "tổng trì": nắm giữ, ghi nhớ trọn vẹn mọi giáo pháp không để quên mất), cũng có thể tu mọi pháp môn tam-ma-địa (các loại thiền định, giữ tâm chuyên chú một chỗ).

 Có thể tu Cực hỉ địa (bậc thứ nhất trong mười bậc tu của Bồ-tát, tâm vui mừng tột độ vì lần đầu thấy được chân lý), cũng có thể tu Ly cấu địa (bậc thứ hai, lìa sạch nhơ bẩn của sự phạm giới), Phát quang địa (bậc thứ ba, trí tuệ phát ra ánh sáng), Diệm tuệ địa (bậc thứ tư, trí tuệ rực cháy như lửa đốt sạch phiền não), Cực nan thắng địa (bậc thứ năm, đạt được điều rất khó vượt qua), Hiện tiền địa (bậc thứ sáu, trí tuệ hiện rõ trước mắt), Viễn hành địa (bậc thứ bảy, đi rất xa trên đường tu), Bất động địa (bậc thứ tám, tâm không còn bị lay động), Thiện tuệ địa (bậc thứ chín, trí tuệ khéo léo thuyết pháp), Pháp vân địa (bậc thứ mười, giáo pháp như mây lớn che phủ, tưới mát khắp nơi).

 Có thể tu ngũ nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật), cũng có thể tu lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm: biến hóa tự tại, nghe xa, thấy xa, biết tâm người khác, biết các đời trước, dứt sạch phiền não). Có thể tu Phật thập lực, cũng có thể tu tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỉ, đại xả, thập bát Phật bất cộng pháp. Có thể tu vô vong thất pháp, cũng có thể tu hằng trụ xả tính. Có thể tu nhất thiết trí, cũng có thể tu đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.

 Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, vào lúc như thế, không thấy Bồ-tát Ma-ha-tát, không thấy tên gọi Bồ-tát Ma-ha-tát, không thấy Bát-nhã ba-la-mật-đa, không thấy tên gọi Bát-nhã ba-la-mật-đa, chỉ một lòng siêng năng chân chính cầu nhất thiết trí trí (trí tuệ biết tất cả mọi điều, tức trí tuệ của Phật). Vì sao vậy? Thiện Hiện! Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với mọi pháp đều thông suốt khéo léo thực tướng (bộ mặt thật, bản chất chân thật) của chúng, biết rõ rằng trong đó không có nhiễm ô cũng không có thanh tịnh.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, nên giác ngộ đúng như thật rằng tên gọi chỉ là giả lập (đặt ra tạm thời để gọi, không có thực thể), pháp cũng chỉ là giả lập. Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, sau khi đã giác ngộ đúng như thật rằng tên gọi và pháp đều là giả lập, thì không chấp trước (bám víu, dính mắc) vào sắc (phần hình chất, vật chất), không chấp trước vào thọ (cảm nhận vui, khổ, không vui không khổ), tưởng (sự nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn, toan tính), thức (sự nhận biết, phân biệt) — năm thứ này gọi chung là năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người.

 Không chấp trước vào nhãn xứ (con mắt, xét như chỗ dựa phát sinh nhận thức; "xứ" là chỗ phát sinh), không chấp trước vào nhĩ xứ (tai), tị xứ (mũi), thiệt xứ (lưỡi), thân xứ (thân), ý xứ (ý). Không chấp trước vào sắc xứ (hình dáng, màu sắc — đối tượng của mắt), không chấp trước vào thanh xứ (âm thanh), hương xứ (mùi), vị xứ (vị), xúc xứ (cảm giác chạm xúc), pháp xứ (các đối tượng của ý). Không chấp trước vào nhãn giới (yếu tố mắt; "giới" là yếu tố, phạm vi riêng biệt), không chấp trước vào nhĩ giới, tị giới, thiệt giới, thân giới, ý giới. Không chấp trước vào sắc giới (yếu tố hình sắc, đối tượng của mắt), không chấp trước vào thanh giới, hương giới, vị giới, xúc giới, pháp giới (ở đây là yếu tố đối tượng của ý). Không chấp trước vào nhãn thức giới (yếu tố nhận biết bằng mắt), không chấp trước vào nhĩ thức giới, tị thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý thức giới.

 Không chấp trước vào nhãn xúc (sự gặp gỡ giữa mắt, đối tượng và sự nhận biết bằng mắt), không chấp trước vào nhĩ xúc, tị xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc. Không chấp trước vào các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên (điều kiện) mà sinh ra, dù là vui, là khổ hay không khổ không vui. Không chấp trước vào các cảm thọ do nhĩ xúc, tị xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc làm duyên mà sinh ra, dù là vui, là khổ hay không khổ không vui. Không chấp trước vào địa giới (yếu tố đất, tức tính cứng chắc), không chấp trước vào thủy giới (yếu tố nước, tính ướt), hỏa giới (yếu tố lửa, tính nóng), phong giới (yếu tố gió, tính chuyển động), không giới (yếu tố khoảng trống), thức giới (yếu tố nhận biết).

 Không chấp trước vào nhân duyên (điều kiện là nguyên nhân trực tiếp sinh ra sự vật), không chấp trước vào đẳng vô gián duyên (điều kiện nối tiếp: niệm tâm trước vừa diệt liền mở đường cho niệm tâm sau sinh ra, không gián đoạn), sở duyên duyên (điều kiện là đối tượng mà tâm hướng tới, nương vào), tăng thượng duyên (các điều kiện hỗ trợ hoặc không cản trở) và các pháp do duyên sinh ra. Không chấp trước vào vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật), không chấp trước vào hành (hành động tạo nghiệp), thức (thần thức bắt đầu một đời sống), danh sắc (thân và tâm lúc mới hình thành), lục xứ (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc), thọ (cảm thọ), ái (lòng khát khao, ham muốn), thủ (sự bám giữ), hữu (sự tạo nghiệp dẫn tới đời sau), sinh (sự sinh ra), lão tử (già và chết), sầu, than, khổ, ưu, não (buồn rầu, than thở, đau khổ, lo âu, phiền muộn) — đây là chuỗi mười hai nhân duyên tạo nên vòng sống chết.

 Không chấp trước vào cõi hữu vi, không chấp trước vào cõi vô vi. Không chấp trước vào cõi hữu lậu, không chấp trước vào cõi vô lậu. Không chấp trước vào bố thí ba-la-mật-đa, không chấp trước vào tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, Bát-nhã, phương tiện thiện xảo (khéo léo dùng các cách thích hợp để dẫn dắt chúng sinh), diệu nguyện (những lời nguyện lớn tốt đẹp), lực (sức mạnh tu tập), trí (trí biết rõ mọi pháp một cách đúng đắn) ba-la-mật-đa.

 Không chấp trước vào nội không; không chấp trước vào ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không. Không chấp trước vào chân như; không chấp trước vào pháp giới (thể tính chung của mọi pháp), pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới.

 Không chấp trước vào tứ niệm trụ; không chấp trước vào tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi. Không chấp trước vào khổ thánh đế; không chấp trước vào tập, diệt, đạo thánh đế. Không chấp trước vào tứ tĩnh lự; không chấp trước vào tứ vô lượng, tứ vô sắc định. Không chấp trước vào bát giải thoát; không chấp trước vào bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ. Không chấp trước vào không giải thoát môn; không chấp trước vào vô tướng, vô nguyện giải thoát môn. Không chấp trước vào pháp môn đà-la-ni, không chấp trước vào pháp môn tam-ma-địa.

 Không chấp trước vào Cực hỉ địa; không chấp trước vào Ly cấu địa, Phát quang địa, Diệm tuệ địa, Cực nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa. Không chấp trước vào ngũ nhãn, không chấp trước vào lục thần thông. Không chấp trước vào Phật thập lực; không chấp trước vào tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp. Không chấp trước vào đại từ; không chấp trước vào đại bi, đại hỉ, đại xả. Không chấp trước vào ba mươi hai tướng đại sĩ, không chấp trước vào tám mươi tùy hảo. Không chấp trước vào vô vong thất pháp, không chấp trước vào hằng trụ xả tính. Không chấp trước vào nhất thiết trí; không chấp trước vào đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.

 Không chấp trước vào quả Dự lưu; không chấp trước vào quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề. Không chấp trước vào mọi hạnh tu của Bồ-tát Ma-ha-tát. Không chấp trước vào Vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật. Không chấp trước vào ngã; không chấp trước vào hữu tình (chúng sinh, loài có tình thức), mạng giả (kẻ có mạng sống), sinh giả (kẻ được sinh ra), dưỡng giả (kẻ được nuôi lớn), sĩ phu (con người, kẻ trượng phu), bổ-đặc-già-la (kẻ trôi lăn qua nhiều đời luân hồi), ý sinh (kẻ do ý sinh ra), nho đồng (người trẻ, chỉ con người nói chung), tác giả (kẻ làm), thọ giả (kẻ chịu quả báo), tri giả (kẻ biết), kiến giả (kẻ thấy) — những tên gọi này đều là cách người đời tưởng có một cái "tôi" có thật. Không chấp trước vào dị sinh (phàm phu, người chưa chứng thánh quả), không chấp trước vào bậc thánh. Không chấp trước vào Bồ-tát, không chấp trước vào Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như). Không chấp trước vào tên gọi, không chấp trước vào hình tướng. Không chấp trước vào việc nghiêm tịnh cõi Phật (làm cho cõi nước nơi mình sẽ thành Phật được trang nghiêm, trong sạch), không chấp trước vào việc thành thục hữu tình (giúp cho chúng sinh căn lành chín muồi, đủ sức giải thoát), không chấp trước vào phương tiện thiện xảo.

 Vì sao như vậy? Vì mọi pháp đều không có thật, người chấp trước, cái bị chấp trước, chỗ chấp trước và lúc chấp trước đều không thể nắm bắt được. Như thế đó, Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì đối với mọi pháp đều không chấp trước, nên có thể làm tăng thêm bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, Bát-nhã, phương tiện thiện xảo, diệu nguyện, lực, trí ba-la-mật-đa; cũng có thể an trú vững vàng nơi nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không; cũng có thể an trú vững vàng nơi chân như, pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới; cũng có thể làm tăng thêm tứ niệm trụ, tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi.

 Cũng an trú vững vàng nơi khổ, tập, diệt, đạo thánh đế; cũng có thể làm tăng thêm tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định; cũng có thể làm tăng thêm bát giải thoát, bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ; cũng có thể làm tăng thêm không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn. Cũng có thể bước vào Bồ-tát chính tính ly sinh (giai vị Bồ-tát đã vào hẳn dòng chân chính, vĩnh viễn lìa khỏi thân phận phàm phu); cũng có thể an trú vững vàng nơi Bồ-tát bất thoái chuyển địa (giai vị Bồ-tát không bao giờ còn thối lui trên đường thành Phật). Cũng có thể làm viên mãn (đầy đủ trọn vẹn) mọi pháp môn đà-la-ni, pháp môn tam-ma-địa; cũng có thể làm viên mãn Cực hỉ địa, Ly cấu địa, Phát quang địa, Diệm tuệ địa, Cực nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa; cũng có thể làm viên mãn ngũ nhãn, lục thần thông; cũng có thể làm viên mãn Phật thập lực, tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp; cũng có thể làm viên mãn đại từ, đại bi, đại hỉ, đại xả; cũng có thể làm viên mãn ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi tùy hảo; cũng có thể làm viên mãn vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính; cũng có thể làm viên mãn nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.

 Cũng đạt được thần thông thù thắng nhất của Bồ-tát. Đã đủ thần thông rồi, thì đi từ cõi nước của vị Phật này đến cõi nước của vị Phật khác, vì muốn giúp các chúng sinh được thành thục, vì muốn làm cho cõi Phật của chính mình được trang nghiêm trong sạch, vì để được gặp các đức Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác (danh hiệu Phật: Như Lai — bậc đến từ chân như; Ứng — xứng đáng nhận sự cúng dường của trời người; Chính Đẳng Giác — bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn), và sau khi gặp được thì cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen, khiến cho mọi thiện căn (gốc rễ điều lành) đều được sinh trưởng. Khi thiện căn đã sinh trưởng tốt đẹp, thì tùy theo điều mình ưa muốn nghe, chánh pháp của chư Phật đều được nghe nhận. Đã nghe nhận rồi, cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề mầu nhiệm (chỗ ngồi giác ngộ thành Phật), chứng đắc Vô thượng chính đẳng bồ-đề, vẫn có thể không quên mất; đối với khắp mọi pháp môn đà-la-ni, pháp môn tam-ma-địa đều được tự tại. Như thế đó, Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa nên giác ngộ đúng như thật rằng tên gọi là giả lập, pháp là giả lập.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Cái gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát, ý ông nghĩ thế nào? Chính sắc là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính). — Chính thọ, tưởng, hành, thức là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài sắc là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài thọ, tưởng, hành, thức là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong sắc có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong thọ, tưởng, hành, thức có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có sắc chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có thọ, tưởng, hành, thức chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa sắc mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa thọ, tưởng, hành, thức mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn.

 — Lại nữa, Thiện Hiện! Cái gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát, ý ông nghĩ thế nào? Chính nhãn xứ là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Chính nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xứ là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài nhãn xứ là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xứ là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong nhãn xứ có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xứ có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có nhãn xứ chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xứ chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa nhãn xứ mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xứ mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn.

 — Lại nữa, Thiện Hiện! Cái gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát, ý ông nghĩ thế nào? Chính sắc xứ là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Chính thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài sắc xứ là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong sắc xứ có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có sắc xứ chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa sắc xứ mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn.

 — Lại nữa, Thiện Hiện! Cái gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát, ý ông nghĩ thế nào? Chính nhãn giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Chính nhĩ, tị, thiệt, thân, ý giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài nhãn giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài nhĩ, tị, thiệt, thân, ý giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong nhãn giới có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong nhĩ, tị, thiệt, thân, ý giới có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có nhãn giới chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có nhĩ, tị, thiệt, thân, ý giới chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa nhãn giới mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa nhĩ, tị, thiệt, thân, ý giới mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn.

 — Lại nữa, Thiện Hiện! Cái gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát, ý ông nghĩ thế nào? Chính sắc giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Chính thanh, hương, vị, xúc, pháp giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài sắc giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài thanh, hương, vị, xúc, pháp giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong sắc giới có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong thanh, hương, vị, xúc, pháp giới có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có sắc giới chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có thanh, hương, vị, xúc, pháp giới chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa sắc giới mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa thanh, hương, vị, xúc, pháp giới mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn.

 — Lại nữa, Thiện Hiện! Cái gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát, ý ông nghĩ thế nào? Chính nhãn thức giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Chính nhĩ, tị, thiệt, thân, ý thức giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài nhãn thức giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài nhĩ, tị, thiệt, thân, ý thức giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong nhãn thức giới có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong nhĩ, tị, thiệt, thân, ý thức giới có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có nhãn thức giới chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có nhĩ, tị, thiệt, thân, ý thức giới chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa nhãn thức giới mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa nhĩ, tị, thiệt, thân, ý thức giới mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn.

 — Lại nữa, Thiện Hiện! Cái gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát, ý ông nghĩ thế nào? Chính nhãn xúc là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Chính nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xúc là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài nhãn xúc là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xúc là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong nhãn xúc có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xúc có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có nhãn xúc chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xúc chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa nhãn xúc mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xúc mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn.

 — Lại nữa, Thiện Hiện! Cái gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát, ý ông nghĩ thế nào? Chính các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Chính các cảm thọ do nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xúc làm duyên mà sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài các cảm thọ do nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xúc làm duyên mà sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong các cảm thọ do nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xúc làm duyên mà sinh ra có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có các cảm thọ do nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xúc làm duyên mà sinh ra chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa các cảm thọ do nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xúc làm duyên mà sinh ra mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn.

 — Lại nữa, Thiện Hiện! Cái gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát, ý ông nghĩ thế nào? Chính địa giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Chính thủy, hỏa, phong, không, thức giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài địa giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài thủy, hỏa, phong, không, thức giới là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong địa giới có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong thủy, hỏa, phong, không, thức giới có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có địa giới chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có thủy, hỏa, phong, không, thức giới chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa địa giới mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa thủy, hỏa, phong, không, thức giới mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn.

 — Lại nữa, Thiện Hiện! Cái gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát, ý ông nghĩ thế nào? Chính nhân duyên là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Chính đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài nhân duyên là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong nhân duyên có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có nhân duyên chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa nhân duyên mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn.

 — Lại nữa, Thiện Hiện! Cái gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát, ý ông nghĩ thế nào? Chính các pháp do duyên sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Khác ngoài các pháp do duyên sinh ra là Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong các pháp do duyên sinh ra có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Trong Bồ-tát Ma-ha-tát có các pháp do duyên sinh ra chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn. — Lìa các pháp do duyên sinh ra mà có Bồ-tát Ma-ha-tát chăng? — Thưa không, bạch Thế Tôn.

 Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ mười ba.

 Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ mười bốn.

 Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh — lời Phật dạy, Luật — giới luật, Luận — các bài giảng giải) Huyền Trang (vị cao tăng đời Đường, Trung Quốc, từng sang Ấn Độ thỉnh kinh) vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video