Thiên 195 — Hội 1 · Phẩm 32 Khen Bát-nhã · phần 1

 Hội thứ nhất, phẩm Ca ngợi Bát-nhã, thứ ba mươi hai, phần một.

 Bấy giờ cụ thọ (cách gọi tôn kính dành cho vị xuất gia có đức hạnh) Xá-lợi Tử (vị đệ tử của Phật nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính), những điều nói như vậy chẳng phải là Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ thấu suốt bản chất thật của mọi sự vật, đưa người tu vượt qua bờ khổ sống chết sang bờ giải thoát) sao?" Phật nói: "Này Xá-lợi Tử, những điều nói như vậy chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa."

 Khi ấy Xá-lợi Tử lại bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy có thể soi sáng, vì hoàn toàn trong sạch. Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy đều đáng được lễ kính, vì chúng con, chư thiên và loài người đều kính phụng. Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy không vướng nhiễm gì, vì các pháp thế gian không thể làm nó dơ bẩn. Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy xa lìa mọi màng che, mọi chứng hoa mắt của tam giới (ba cõi chúng sinh còn trôi lăn trong vòng sống chết: cõi Dục là cõi còn ham muốn giác quan, cõi Sắc là cõi có thân vi tế nhưng đã lìa ham muốn thô, cõi Vô sắc là cõi chỉ còn tâm, không còn thân), vì trừ được bóng tối của phiền não (những trạng thái tâm ô nhiễm như tham, giận, si mê làm khổ não thân tâm) và các kiến (các quan điểm sai lầm). Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy đứng đầu hết thảy, vì trong mọi loại giác phần pháp (những pháp tu giúp đạt tới giác ngộ), nó tôn quý và vượt trội nhất. Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy đem lại an ổn, vì dứt hẳn mọi việc kinh hãi, sợ sệt, bức bách, khổ não và tai họa bất ngờ. Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy ban cho ánh sáng, vì đón nhận che chở các hữu tình (chúng sinh có tình cảm và nhận thức), khiến họ có được ngũ nhãn (năm loại mắt: nhục nhãn là mắt thịt, thiên nhãn là mắt của cõi trời thấy xa thấy suốt, tuệ nhãn là mắt trí tuệ thấy lẽ không, pháp nhãn là mắt thấy rõ mọi pháp môn để độ người, Phật nhãn là mắt của Phật thấy biết trọn vẹn tất cả). Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy chỉ ra trung đạo (con đường ở giữa, không rơi vào cực đoan), vì khiến người lạc đường lìa xa hai bên (hai cực đoan, như chấp là có và chấp là không, chấp là còn mãi và chấp là mất hẳn). Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy khéo làm phát sinh nhất thiết trí trí (trí tuệ của Phật, biết hết thảy mọi sự một cách trọn vẹn), vì dứt hẳn mọi phiền não nối tiếp nhau cùng với tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại do phiền não huân nhiễm lâu đời). Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy là mẹ của các Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát: người phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh, đã tu đến bậc lớn), vì mọi Phật pháp (những pháp tu và đức tính dẫn đến quả Phật) mà Bồ-tát tu tập đều từ đây sinh ra. Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy không sinh không diệt, vì tự tướng không (tướng trạng riêng của chính nó vốn rỗng không, không có thật). Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy xa lìa sống chết, vì chẳng phải thường còn mà cũng chẳng phải hư hoại. Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy làm chỗ nương tựa, vì ban cho các pháp bảo (của báu là giáo pháp). Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy có thể làm thành thập lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật có, như biết rõ điều gì hợp lẽ điều gì không, biết rõ nghiệp báo ba đời của chúng sinh…), vì không thể bị khuất phục. Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy có thể chuyển bánh xe pháp vô thượng ba lần chuyển, mười hai hành tướng (bánh xe pháp là ví với giáo pháp của Phật lăn đi nghiền nát phiền não; Phật giảng Bốn Thánh đế qua ba vòng: chỉ rõ đây là gì, khuyên nên làm gì, chứng tỏ Ngài đã làm xong; bốn đế nhân ba vòng thành mười hai hành tướng), vì thấu đạt mọi pháp vốn không có chuyển đi, không có trở lại. Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy có thể chỉ rõ tính không điên đảo của các pháp, vì làm sáng tỏ lẽ vô tánh tự tánh không (mọi pháp không có bản chất riêng cố định, và chính cái bản chất ấy cũng là không).

 Bạch Thế Tôn, những loài hữu tình đang trụ ở Bồ-tát thừa (thừa nghĩa là cỗ xe, tức con đường tu; Bồ-tát thừa là con đường tu để thành Phật, cứu độ mọi người), hoặc Độc giác thừa (con đường của bậc tự mình tu mà ngộ đạo, không cần thầy dạy, chỉ cầu giải thoát cho mình), hoặc Thanh văn thừa (con đường của người nghe lời Phật dạy mà tu, chứng quả A-la-hán), đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa này nên trụ như thế nào?"

 Phật nói: "Này Xá-lợi Tử, những hữu tình ấy đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa này nên trụ như trụ nơi Phật. Cúng dường, lễ kính, suy ngẫm về Bát-nhã ba-la-mật-đa thì nên như cúng dường, lễ kính, suy ngẫm về Phật Bạc-già-phạm (một tôn hiệu của Phật, nghĩa là bậc Thế Tôn, đầy đủ phước đức). Vì sao vậy? Bát-nhã ba-la-mật-đa không khác Phật Bạc-già-phạm, Phật Bạc-già-phạm không khác Bát-nhã ba-la-mật-đa; Bát-nhã ba-la-mật-đa chính là Phật Bạc-già-phạm, Phật Bạc-già-phạm chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì cớ sao? Này Xá-lợi Tử, vì tất cả các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc đến từ chân lý như thật; Ứng là bậc đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chính và trọn vẹn) đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện.

 Này Xá-lợi Tử, tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát, Độc giác, A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh, quả vị cao nhất của Thanh văn), Bất hoàn (quả vị thứ ba, không còn trở lại cõi Dục), Nhất lai (quả vị thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), Dự lưu (quả vị thứ nhất, mới dự vào dòng thánh) v.v. đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện.

 Này Xá-lợi Tử, tất cả thập thiện nghiệp đạo (mười điều lành: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi gây chia rẽ, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt vô ích, không tham lam, không giận dữ, không có cái thấy sai lầm), tứ tĩnh lự (bốn bậc thiền định thuộc cõi Sắc, tâm lắng yên và sáng suốt dần lên), tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ là thương ban vui, bi là thương cứu khổ, hỷ là vui theo niềm vui của người, xả là buông bỏ, bình đẳng với mọi người), tứ vô sắc định (bốn tầng định thuộc cõi Vô sắc, vượt ngoài mọi hình sắc), ngũ thần thông (năm năng lực siêu thường: thấy xa thấy suốt, nghe xa, biết tâm người khác, biết đời trước, biến hóa đi lại tự tại) ở thế gian, đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện.

 Này Xá-lợi Tử, tất cả các ba-la-mật-đa (hạnh tu đưa đến bờ giải thoát) bố thí (cho người khác của cải, giáo pháp, sự không sợ hãi), tịnh giới (giữ giới luật trong sạch), an nhẫn (nhẫn nại chịu đựng, tâm không lay động), tinh tiến (siêng năng không lười), tĩnh lự (thiền định, giữ tâm lắng yên) và Bát-nhã đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện.

 Này Xá-lợi Tử, tất cả: nội không (các giác quan bên trong như mắt, tai… vốn rỗng không), ngoại không (các đối tượng bên ngoài như hình sắc, âm thanh… vốn rỗng không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái "không" cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng, tức Niết-bàn, cũng là không), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (các pháp không do nhân duyên tạo thành cũng là không), tất cánh không (rốt ráo hoàn toàn là không), vô tế không (không có khởi đầu, không có kết thúc, nên là không), tán không (các pháp vốn tan rã, không có gì để buông bỏ, nên là không), vô biến dị không (cái không đổi khác cũng là không), bản tánh không (bản tánh của các pháp vốn là không), tự tướng không, cộng tướng không (những tướng chung của các pháp như vô thường, khổ cũng là không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được, nên là không), vô tánh không (không có bản chất, nên là không), tự tánh không (bản chất tự có vốn là không), vô tánh tự tánh không, đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện.

 Này Xá-lợi Tử, tất cả: chân như (bản chất chân thật, như vậy mãi không đổi của các pháp), pháp giới (bản thể chung làm nền cho mọi pháp), pháp tánh (bản tánh của các pháp), bất hư vọng tánh (tánh không giả dối), bất biến dị tánh (tánh không đổi khác), bình đẳng tánh (tánh bình đẳng như nhau), ly sinh tánh (tánh lìa khỏi sinh diệt), pháp định (sự an định của pháp), pháp trụ (sự an trụ của pháp), thật tế (chỗ tột cùng chân thật), hư không giới (cảnh giới như hư không), bất tư nghị giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn), đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện.

 Này Xá-lợi Tử, tất cả khổ thánh đế (chân lý cao quý về khổ: đời sống trong vòng sống chết là khổ), tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ: phiền não và nghiệp), diệt thánh đế (chân lý về sự chấm dứt khổ, tức Niết-bàn), đạo thánh đế (chân lý về con đường dẫn đến dứt khổ), đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện.

 Này Xá-lợi Tử, tất cả tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định, đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện.

 Này Xá-lợi Tử, tất cả bát giải thoát (tám pháp thiền định giúp thoát khỏi sự trói buộc đối với hình sắc và các tầng định), bát thắng xứ (tám phép quán giúp làm chủ, vượt thắng đối tượng quán), cửu thứ đệ định (chín tầng định tiến lên lần lượt, không xen tâm tạp), thập biến xứ (mười phép quán thấy một thứ như đất, nước, lửa, gió, màu xanh… trùm khắp mọi nơi), đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện.

 Này Xá-lợi Tử, tất cả tứ niệm trụ (bốn chỗ đặt sự tỉnh giác: quán thân, quán cảm giác, quán tâm, quán các pháp), tứ chánh đoạn (bốn sự siêng năng chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều lành chưa sinh được sinh, làm cho điều lành đã sinh thêm lớn), tứ thần túc (bốn nền tảng của định đưa đến thần thông: ý muốn, siêng năng, tâm chuyên nhất, quán xét), ngũ căn (năm gốc lành: lòng tin, siêng năng, tỉnh giác, định, trí tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm gốc lành ấy lớn mạnh mà thành), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ: tỉnh giác, chọn lựa pháp, siêng năng, hoan hỷ, nhẹ nhàng an ổn, định, buông xả), bát thánh đạo chi (tám nhánh đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, tỉnh giác đúng, định đúng), đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện.

 Này Xá-lợi Tử, tất cả không giải thoát môn (cửa giải thoát thấy mọi pháp đều rỗng không), vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát không bám vào hình tướng), vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát không còn mong cầu, tạo tác gì), đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện.

 Này Xá-lợi Tử, tất cả ngũ nhãn, lục thần thông (năm thần thông kể trên cộng thêm lậu tận thông là năng lực dứt sạch phiền não), đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện.

 Này Xá-lợi Tử, tất cả thập lực của Phật, tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp giữa đại chúng), tứ vô ngại giải (bốn trí hiểu biết và diễn đạt không trở ngại: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn từ, về tài biện thuyết), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám phẩm chất chỉ riêng Phật có, không chung với ai khác), đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện.

 Này Xá-lợi Tử, tất cả vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót), hằng trụ xả tánh (tánh luôn an trụ trong sự buông xả, tâm bình thản trước mọi cảnh), đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện.

 Này Xá-lợi Tử, tất cả nhất thiết trí (trí biết tổng quát rằng mọi pháp đều không), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu để dẫn dắt chúng sinh, là trí của Bồ-tát), nhất thiết tướng trí (trí biết tường tận mọi tướng trạng của mọi pháp, là trí của Phật), đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện.

 Này Xá-lợi Tử, tất cả các pháp môn đà-la-ni (pháp môn tổng trì: ghi nhớ, nắm giữ mọi điều lành, không để quên mất), tất cả các pháp môn tam-ma-địa (các pháp môn định, giữ tâm chuyên nhất), đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà xuất hiện."

 Khi ấy Thiên Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi, một vị hộ trì Phật pháp) thầm nghĩ: "Nay Xá-lợi Tử vì nhân duyên gì mà hỏi việc này?" Xá-lợi Tử biết ý nghĩ ấy, liền bảo rằng: "Này Kiều-thi-ca (tên họ của Thiên Đế Thích), các Bồ-tát Ma-ha-tát nhờ được Bát-nhã ba-la-mật-đa và phương tiện thiện xảo (sự khéo léo trong cách tu hành và giáo hóa) nâng đỡ, nên có thể đối với tất cả các Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác ở các thế giới mười phương trong quá khứ, vị lai, hiện tại — từ lúc mới phát tâm cho đến khi đạt vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật), chuyển bánh xe pháp mầu cho đến lúc pháp diệt (lúc giáo pháp của vị Phật ấy không còn ở đời) — đem tất cả công đức và gốc lành có được trong khoảng ấy, cùng công đức và gốc lành của các Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát và các loài hữu tình khác, gom góp lại, cân lường, ngay trước mắt mà tùy hỷ (vui mừng theo điều lành của người khác) và hồi hướng (đem công đức ấy hướng về mục đích) về vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Vì nhân duyên ấy nên tôi hỏi việc này.

 Lại nữa, Kiều-thi-ca, Bát-nhã ba-la-mật-đa mà các Bồ-tát Ma-ha-tát tu học vượt trội hơn các ba-la-mật-đa bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự gấp vô lượng lần. Như hàng trăm nghìn người mù bẩm sinh, nếu không có người mắt sáng khéo dẫn đường, còn không thể đến gần được đường chính, huống chi đến được tòa thành lớn giàu có vui vẻ ở xa. Cũng vậy, các ba-la-mật-đa bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự giống như đám người mù bẩm sinh; nếu không có người mắt sáng là Bát-nhã ba-la-mật-đa dẫn đường thì còn không thể đi vào đường chính của Bồ-tát, huống chi vào được tòa thành nhất thiết trí.

 Lại nữa, Kiều-thi-ca, các ba-la-mật-đa bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự như vậy, nhờ được Bát-nhã ba-la-mật-đa này nâng đỡ nên gọi là có mắt. Lại cũng nhờ được Bát-nhã ba-la-mật-đa nâng đỡ, nên tất cả các hạnh bố thí v.v. đều được mang tên "đến bờ bên kia" (bờ giải thoát, ra khỏi biển khổ sống chết)."

 Bấy giờ Thiên Đế Thích bạch cụ thọ Xá-lợi Tử rằng: "Như Đại đức nói, năm ba-la-mật-đa bố thí v.v. phải nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa nâng đỡ mới được gọi là đến bờ bên kia. Vậy há không thể nói: phải nhờ bố thí ba-la-mật-đa nâng đỡ, năm hạnh còn lại mới được mang tên đến bờ bên kia; phải nhờ tịnh giới ba-la-mật-đa nâng đỡ, năm hạnh còn lại mới được mang tên đến bờ bên kia; phải nhờ an nhẫn ba-la-mật-đa nâng đỡ, năm hạnh còn lại mới được mang tên đến bờ bên kia; phải nhờ tinh tiến ba-la-mật-đa nâng đỡ, năm hạnh còn lại mới được mang tên đến bờ bên kia; phải nhờ tĩnh lự ba-la-mật-đa nâng đỡ, năm hạnh còn lại mới được mang tên đến bờ bên kia sao? Nếu vậy thì vì sao chỉ khen riêng Bát-nhã vượt trội hơn năm ba-la-mật-đa kia?"

 Xá-lợi Tử nói: "Không phải vậy, không phải vậy. Vì sao? Kiều-thi-ca, chẳng phải nhờ bố thí ba-la-mật-đa nâng đỡ mà năm hạnh còn lại mới được mang tên đến bờ bên kia; chẳng phải nhờ tịnh giới ba-la-mật-đa nâng đỡ mà năm hạnh còn lại mới được mang tên đến bờ bên kia; chẳng phải nhờ an nhẫn ba-la-mật-đa nâng đỡ mà năm hạnh còn lại mới được mang tên đến bờ bên kia; chẳng phải nhờ tinh tiến ba-la-mật-đa nâng đỡ mà năm hạnh còn lại mới được mang tên đến bờ bên kia; chẳng phải nhờ tĩnh lự ba-la-mật-đa nâng đỡ mà năm hạnh còn lại mới được mang tên đến bờ bên kia. Chỉ nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa nâng đỡ, năm hạnh còn lại mới được mang tên đến bờ bên kia. Vì sao vậy? Các Bồ-tát Ma-ha-tát phải trụ nơi Bát-nhã ba-la-mật-đa mới có thể làm viên mãn bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự và Bát-nhã ba-la-mật-đa; chứ trụ nơi năm hạnh kia thì không làm được việc ấy. Cho nên Bát-nhã ba-la-mật-đa đối với năm hạnh trước là bậc nhất, là vượt trội, là tôn quý, là cao cả, là mầu nhiệm, là vi diệu, là trên hết, là không gì trên được, không gì sánh bằng, ngang với bậc không ai sánh bằng (tức ngang với Phật)."

 Bấy giờ Xá-lợi Tử bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, các Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào?" Phật nói: "Này Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát sắc (thân thể và thế giới vật chất, uẩn thứ nhất trong năm uẩn tức năm nhóm hợp thành con người); nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ), tưởng (sự nhận biết hình tướng, tạo khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm ý), thức (sự phân biệt nhận biết)."

 "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát sắc, nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thọ, tưởng, hành, thức?" "Này Xá-lợi Tử, vì sắc không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh (bản chất riêng tự có, cố định), nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát sắc. Vì thọ, tưởng, hành, thức không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thọ, tưởng, hành, thức.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát nhãn xứ (con mắt, xét như chỗ làm phát sinh nhận thức); nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát nhĩ xứ (tai), tỷ xứ (mũi), thiệt xứ (lưỡi), thân xứ (thân), ý xứ (tâm ý)." "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát nhãn xứ, nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ?" "Này Xá-lợi Tử, vì nhãn xứ không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát nhãn xứ. Vì nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt); nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thanh xứ (âm thanh), hương xứ (mùi), vị xứ (vị), xúc xứ (những gì thân chạm biết), pháp xứ (đối tượng của tâm ý)." "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát sắc xứ, nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ?" "Này Xá-lợi Tử, vì sắc xứ không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát sắc xứ. Vì thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát nhãn giới (con mắt, xét như một trong mười tám yếu tố cấu thành mọi kinh nghiệm); nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát sắc giới (ở đây là yếu tố hình sắc, đối tượng của mắt, không phải cõi Sắc), nhãn thức giới (yếu tố cái biết do mắt), nhãn xúc (sự gặp gỡ giữa mắt, hình sắc và cái biết của mắt) cùng các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra (các cảm giác vui, khổ, không vui không khổ nảy sinh từ sự tiếp xúc ấy)." "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát nhãn giới, nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát sắc giới, nhãn thức giới, nhãn xúc cùng các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra?" "Này Xá-lợi Tử, vì nhãn giới không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát nhãn giới. Vì sắc giới cho đến các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát sắc giới cho đến các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát nhĩ giới (yếu tố tai); nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thanh giới (yếu tố âm thanh), nhĩ thức giới (yếu tố cái biết do tai), nhĩ xúc cùng các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra." "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát nhĩ giới, nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thanh giới, nhĩ thức giới, nhĩ xúc cùng các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra?" "Này Xá-lợi Tử, vì nhĩ giới không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát nhĩ giới. Vì thanh giới cho đến các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thanh giới cho đến các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát tỷ giới (yếu tố mũi); nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát hương giới (yếu tố mùi), tỷ thức giới (yếu tố cái biết do mũi), tỷ xúc cùng các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra." "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát tỷ giới, nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát hương giới, tỷ thức giới, tỷ xúc cùng các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra?" "Này Xá-lợi Tử, vì tỷ giới không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát tỷ giới. Vì hương giới cho đến các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát hương giới cho đến các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thiệt giới (yếu tố lưỡi); nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát vị giới (yếu tố vị), thiệt thức giới (yếu tố cái biết do lưỡi), thiệt xúc cùng các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra." "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thiệt giới, nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát vị giới, thiệt thức giới, thiệt xúc cùng các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra?" "Này Xá-lợi Tử, vì thiệt giới không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thiệt giới. Vì vị giới cho đến các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát vị giới cho đến các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thân giới (yếu tố thân); nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát xúc giới (yếu tố những gì thân chạm biết), thân thức giới (yếu tố cái biết do thân), thân xúc cùng các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra." "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thân giới, nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát xúc giới, thân thức giới, thân xúc cùng các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra?" "Này Xá-lợi Tử, vì thân giới không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thân giới. Vì xúc giới cho đến các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát xúc giới cho đến các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát ý giới (yếu tố tâm ý); nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát pháp giới (ở đây là yếu tố đối tượng của tâm ý), ý thức giới (yếu tố cái biết do tâm ý), ý xúc cùng các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra." "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát ý giới, nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát pháp giới, ý thức giới, ý xúc cùng các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra?" "Này Xá-lợi Tử, vì ý giới không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát ý giới. Vì pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát pháp giới cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát địa giới (yếu tố đất, tức tính cứng chắc); nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thủy giới (yếu tố nước, tính ướt dính), hỏa giới (yếu tố lửa, tính nóng), phong giới (yếu tố gió, tính chuyển động), không giới (yếu tố khoảng trống), thức giới (yếu tố nhận biết)." "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát địa giới, nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thủy, hỏa, phong, không, thức giới?" "Này Xá-lợi Tử, vì địa giới không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát địa giới. Vì thủy, hỏa, phong, không, thức giới không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát thủy, hỏa, phong, không, thức giới.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát vô minh (sự không hiểu biết chân lý, mắt xích đầu tiên trong mười hai nhân duyên tức chuỗi mười hai khâu nối nhau tạo nên vòng sống chết); nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát hành (những tạo tác do vô minh thúc đẩy), thức (tâm thức đi vào đời mới), danh sắc (tâm và thân lúc mới hình thành), lục xứ (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc), thọ (cảm giác), ái (lòng khao khát), thủ (sự bám giữ), hữu (sự tồn tại, nghiệp dẫn tới đời sau), sinh (sự ra đời), lão tử (già và chết), sầu, than, khổ, lo, não." "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát vô minh, nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, lo, não?" "Này Xá-lợi Tử, vì vô minh không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát vô minh. Vì hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, lo, não không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, lo, não.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát bố thí ba-la-mật-đa; nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa." "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát bố thí ba-la-mật-đa, nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa?" "Này Xá-lợi Tử, vì bố thí ba-la-mật-đa không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát bố thí ba-la-mật-đa. Vì tịnh giới cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát tịnh giới cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát nội không; nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không." "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát nội không, nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không?" "Này Xá-lợi Tử, vì nội không không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát nội không. Vì ngoại không cho đến vô tánh tự tánh không không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát ngoại không cho đến vô tánh tự tánh không.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát chân như; nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát pháp giới (ở đây theo nghĩa bản thể chung của mọi pháp), pháp tánh, bất hư vọng tánh, bất biến dị tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghị giới." "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát chân như, nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát pháp giới, pháp tánh, bất hư vọng tánh, bất biến dị tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghị giới?" "Này Xá-lợi Tử, vì chân như không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát chân như. Vì pháp giới cho đến bất tư nghị giới không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát pháp giới cho đến bất tư nghị giới.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát khổ thánh đế; nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát tập, diệt, đạo thánh đế." "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát khổ thánh đế, nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát tập, diệt, đạo thánh đế?" "Này Xá-lợi Tử, vì khổ thánh đế không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát khổ thánh đế. Vì tập, diệt, đạo thánh đế không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát tập, diệt, đạo thánh đế.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát tứ tĩnh lự; nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát tứ vô lượng, tứ vô sắc định." "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát tứ tĩnh lự, nên khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát tứ vô lượng, tứ vô sắc định?" "Này Xá-lợi Tử, vì tứ tĩnh lự không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát tứ tĩnh lự. Vì tứ vô lượng, tứ vô sắc định không tạo tác, không dừng dứt, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không có tự tánh, nên Bồ-tát Ma-ha-tát khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không nhằm khơi phát tứ vô lượng, tứ vô sắc định."

 Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ một trăm bảy mươi hai.

 Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ một trăm mười ba (?).

 Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video