Thiên 349 — Hội 1 · Phẩm 46 Hướng đến trí · phần 1
Phần thứ nhất (bộ kinh Đại Bát-nhã chia thành nhiều phần lớn, đây là phần đầu), phẩm Thú Trí (phẩm “Hướng đến trí tuệ”) thứ bốn mươi sáu, đoạn thứ nhất. Bấy giờ, cụ thọ (tiếng tôn xưng vị tỳ-kheo có đức hạnh, nghĩa là bậc đủ tuổi thọ và tuệ mạng) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một trong các đại đệ tử của đức Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ Không) bạch Phật rằng: “Bạch Thế Tôn (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính)! Ai có thể sinh lòng tin và hiểu đối với bát-nhã ba-la-mật-đa (bát-nhã là trí tuệ thấu suốt lẽ Không của mọi pháp; ba-la-mật-đa là phiên âm tiếng Phạn “pāramitā”, nghĩa là “đến bờ bên kia”, tức hạnh tu hoàn hảo đưa đến giải thoát) rất sâu xa như thế này?” Phật dạy: “Thiện Hiện! Nếu bồ-tát ma-ha-tát (bồ-tát là người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh; ma-ha-tát nghĩa là bậc lớn) từ lâu đã phát tâm hướng cầu vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chánh, trọn vẹn của chư Phật), siêng năng tu hành; đã từng cúng dường trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa (câu-chi và na-dữu-đa là những đơn vị số cực lớn của Ấn Độ xưa; câu-chi là mười triệu, na-dữu-đa còn lớn hơn nhiều) đức Phật; ở chỗ các đức Phật đã phát lời thệ nguyện rộng lớn, gốc lành đã chín muồi; lại được vô số bạn lành (người hiểu đạo, dẫn dắt mình tu tập) che chở dìu dắt, thì mới có thể sinh lòng tin và hiểu đối với bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa như thế này.” Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Nếu bồ-tát ma-ha-tát có thể sinh lòng tin và hiểu đối với bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa như thế này, thì vị ấy có tính chất gì, dấu hiệu gì, dáng vẻ gì, diện mạo gì?” Phật dạy: “Thiện Hiện! Vị bồ-tát ma-ha-tát ấy lấy tính đã chế ngự được tham (lòng tham muốn), sân (lòng giận dữ), si (sự mê muội) làm tính chất; lấy dấu hiệu đã xa lìa tham, sân, si làm dấu hiệu; lấy dáng vẻ đã xa lìa tham, sân, si làm dáng vẻ; lấy diện mạo đã xa lìa tham, sân, si làm diện mạo. Lại nữa, Thiện Hiện! Vị bồ-tát ma-ha-tát ấy lấy tính đã chế ngự được cả tham lẫn không tham, cả sân lẫn không sân, cả si lẫn không si làm tính chất; lấy dấu hiệu đã xa lìa cả tham lẫn không tham, cả sân lẫn không sân, cả si lẫn không si làm dấu hiệu; lấy dáng vẻ đã xa lìa cả tham lẫn không tham, cả sân lẫn không sân, cả si lẫn không si làm dáng vẻ; lấy diện mạo đã xa lìa cả tham lẫn không tham, cả sân lẫn không sân, cả si lẫn không si làm diện mạo. Thiện Hiện! Nếu bồ-tát ma-ha-tát có đủ tính chất, dấu hiệu, dáng vẻ, diện mạo như thế, thì mới có thể sinh lòng tin và hiểu đối với bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa như thế này.” Khi ấy cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Nếu bồ-tát ma-ha-tát tin và hiểu bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa như thế này thì sẽ hướng đến đâu?” Phật dạy: “Thiện Hiện! Vị bồ-tát ma-ha-tát ấy sẽ hướng đến nhất thiết trí trí (trí tuệ biết trọn vẹn tất cả, tức trí tuệ của Phật).” Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: “Bạch Thế Tôn! Nếu bồ-tát ma-ha-tát hướng đến nhất thiết trí trí, thì có thể làm chỗ nương về cho tất cả hữu tình (chúng sinh, loài có tình thức)?” Phật dạy: “Thiện Hiện! Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Nếu bồ-tát ma-ha-tát có thể tin và hiểu bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa này, thì có thể hướng đến nhất thiết trí trí. Nếu có thể hướng đến nhất thiết trí trí, thì có thể làm chỗ nương về cho tất cả hữu tình.” Thiện Hiện lại thưa: “Bạch Thế Tôn! Vị bồ-tát ma-ha-tát ấy làm được việc khó, đó là khoác lên mình tấm áo giáp kiên cố như thế này (ví với lời thệ nguyện lớn vững chắc, như áo giáp của người ra trận): ‘Ta sẽ cứu độ tất cả hữu tình, khiến họ đều chứng được Niết-bàn rốt ráo (sự diệt tận mọi khổ đau, giải thoát hoàn toàn khỏi sinh tử).’ Tuy làm việc như vậy cho hữu tình, nhưng hoàn toàn không thấy có cái gọi là ‘hữu tình’ được đặt bày ra (chúng sinh chỉ là tên gọi giả lập, không có thực thể).” Phật dạy: “Thiện Hiện! Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Vị bồ-tát ma-ha-tát ấy làm được việc khó, đó là khoác lên mình tấm áo giáp kiên cố như thế này: ‘Ta sẽ cứu độ tất cả hữu tình, khiến họ đều chứng được Niết-bàn rốt ráo.’ Tuy làm việc như vậy cho hữu tình, nhưng hoàn toàn không thấy có cái gọi là ‘hữu tình’ được đặt bày ra. Lại nữa, Thiện Hiện! Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về sắc (phần vật chất, hình chất, thuộc năm uẩn — năm nhóm hợp thành thân tâm con người). Vì sao? Vì sắc hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về sắc. Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về thọ (cảm nhận vui, khổ), tưởng (nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm), thức (sự phân biệt hay biết). Vì sao? Vì thọ, tưởng, hành, thức hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về thọ, tưởng, hành, thức. Thiện Hiện! Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về nhãn xứ (con mắt; “xứ” là chỗ làm phát sinh nhận thức, gồm sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng). Vì sao? Vì nhãn xứ hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về nhãn xứ. Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ (tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Vì sao? Vì nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ. Thiện Hiện! Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt). Vì sao? Vì sắc xứ hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về sắc xứ. Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về thanh xứ, hương xứ, vị xứ, xúc xứ, pháp xứ (âm thanh, mùi, vị, vật chạm, và đối tượng của ý). Vì sao? Vì thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ. Thiện Hiện! Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về nhãn giới (yếu tố mắt; “giới” ở đây là các nhóm yếu tố trong cách phân chia thân tâm và thế giới thành mười tám loại). Vì sao? Vì nhãn giới hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về nhãn giới. Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về nhĩ giới, tỷ giới, thiệt giới, thân giới, ý giới. Vì sao? Vì nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới. Thiện Hiện! Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về sắc giới (ở đây là yếu tố hình sắc, đối tượng của mắt, không phải cõi Sắc). Vì sao? Vì sắc giới hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về sắc giới. Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về thanh giới, hương giới, vị giới, xúc giới, pháp giới (các yếu tố âm thanh, mùi, vị, vật chạm, đối tượng của ý). Vì sao? Vì thanh, hương, vị, xúc, pháp giới hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về thanh, hương, vị, xúc, pháp giới. Thiện Hiện! Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về nhãn thức giới (yếu tố cái biết sinh ra từ mắt, tức cái thấy biết). Vì sao? Vì nhãn thức giới hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về nhãn thức giới. Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về nhĩ thức giới, tỷ thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý thức giới. Vì sao? Vì nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới. Thiện Hiện! Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về nhãn xúc (sự gặp gỡ giữa mắt, cảnh và cái biết). Vì sao? Vì nhãn xúc hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về nhãn xúc. Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc. Vì sao? Vì nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc. Thiện Hiện! Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về các cảm thọ (cảm giác vui, khổ, hay không vui không khổ) do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra. Vì sao? Vì các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra. Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về các cảm thọ do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên mà sinh ra. Vì sao? Vì các cảm thọ do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên sinh ra hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về các cảm thọ do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên sinh ra. Thiện Hiện! Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về địa giới (yếu tố đất, tức chất cứng chắc). Vì sao? Vì địa giới hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về địa giới. Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về thủy giới, hỏa giới, phong giới, không giới, thức giới (các yếu tố nước, lửa, gió, khoảng trống, và cái biết). Vì sao? Vì thủy, hỏa, phong, không, thức giới hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về thủy, hỏa, phong, không, thức giới. Thiện Hiện! Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về vô minh (sự mê tối không thấy rõ sự thật, khâu đầu tiên trong mười hai nhân duyên — chuỗi mười hai mắt xích nhân quả khiến chúng sinh trôi lăn trong sinh tử). Vì sao? Vì vô minh hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về vô minh. Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về hành (hành động tạo nghiệp), thức (tâm thức gá vào đời mới), danh sắc (tinh thần và thể xác ban đầu), lục xứ (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc), thọ (cảm nhận), ái (lòng ham muốn), thủ (sự bám giữ), hữu (sự tồn tại tạo nghiệp cho đời sau), sinh (sự sinh ra), lão tử (già và chết). Vì sao? Vì từ hành cho đến lão tử hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về hành cho đến lão tử. Thiện Hiện! Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về ngã (cái “tôi” thường còn mà người đời lầm tưởng là có thật). Vì sao? Vì ngã hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về ngã. Tấm áo giáp mà vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về hữu tình, mạng giả (cái chủ thể giữ mạng sống), sinh giả (cái chủ thể được sinh ra), dưỡng giả (cái chủ thể được nuôi dưỡng), sĩ phu (con người, kẻ trượng phu làm chủ), bổ-đặc-già-la (phiên âm tiếng Phạn “pudgala”, chỉ cái cá thể được cho là đi qua nhiều đời luân hồi), ý sinh (cái thân do ý sinh ra), nho đồng (dịch từ tiếng Phạn “mānava”, nghĩa là người trẻ), tác giả (kẻ làm), thọ giả (kẻ nhận chịu), tri giả (kẻ biết), kiến giả (kẻ thấy) — đều là những tên gọi khác của cái “tôi” lầm tưởng ấy. Vì sao? Vì từ hữu tình cho đến kiến giả hoàn toàn không có gì cả, không phải là bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói tấm áo giáp ấy không thuộc về hữu tình cho đến kiến giả. Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm mười sáu. Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm mười bảy. Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang (vị cao tăng đời Đường, Trung Quốc, người sang Ấn Độ thỉnh kinh) vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.