Thiên 350 — Hội 1 · Phẩm 46 Hướng đến trí · phần 2
Phần đầu — Phẩm "Hướng về trí" (Thú Trí), thứ bốn mươi sáu, phần hai. Này Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ "không")! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh) khoác lên (hình ảnh ví lời nguyện lớn và ý chí bền chắc, như chiến binh mặc giáp ra trận) không thuộc về bố thí ba-la-mật-đa (hạnh cho đi được thực hành đến mức trọn vẹn, đưa người tu sang bờ giác ngộ; "ba-la-mật-đa" nghĩa là "đến bờ bên kia", tức hạnh tu hoàn hảo). Vì sao? Vì bố thí ba-la-mật-đa rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về bố thí ba-la-mật-đa. Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về tịnh giới ba-la-mật-đa (giữ giới trong sạch trọn vẹn), an nhẫn ba-la-mật-đa (nhẫn nhịn, chịu đựng trọn vẹn), tinh tiến ba-la-mật-đa (siêng năng không ngừng trọn vẹn), tĩnh lự ba-la-mật-đa (thiền định trọn vẹn) và bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ thấu suốt thực tướng các pháp, đạt đến mức trọn vẹn). Vì sao? Vì từ tịnh giới cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về tịnh giới cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về nội không (sự trống rỗng, không có tự thể của các giác quan bên trong như mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Vì sao? Vì nội không rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về nội không. Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về ngoại không (sự trống rỗng của các đối tượng bên ngoài như hình sắc, âm thanh…), nội ngoại không (sự trống rỗng của cả trong lẫn ngoài), không không (ngay cái "không" cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng, tức niết-bàn, cũng là không), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (các pháp không do tạo tác mà có cũng là không), tất cánh không (rốt ráo là không), vô tế không (không có điểm khởi đầu và điểm kết thúc nên là không), tán không (các pháp vốn do tụ hợp rồi tan rã nên là không), vô biến dị không (cái không đổi khác cũng là không), bản tính không (bản tính vốn là không), tự tướng không (đặc tính riêng của từng pháp cũng là không), cộng tướng không (đặc tính chung của các pháp như vô thường, khổ cũng là không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều là không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được nên là không), vô tính không (không có tự thể nên là không), tự tính không (tự tính vốn là không), vô tính tự tính không (cả cái không có tự thể lẫn tự tính đều là không). Vì sao? Vì từ ngoại không cho đến vô tính tự tính không rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về ngoại không cho đến vô tính tự tính không. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về chân như (thực tướng chân thật, luôn như vậy không đổi của mọi pháp). Vì sao? Vì chân như rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về chân như. Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về pháp giới (bản chất chung bao trùm mọi pháp), pháp tính (bản tính chân thật của các pháp), bất hư vọng tính (tính không giả dối), bất biến dị tính (tính không đổi khác), bình đẳng tính (tính bình đẳng như nhau), ly sinh tính (tính lìa khỏi sinh khởi), pháp định (pháp an định không lay chuyển), pháp trụ (pháp an trụ thường còn), thật tế (bờ mé chân thật, chỗ tột cùng của thực tại), hư không giới (cõi hư không, ví cho tính bao la không ngăn ngại) và bất tư nghị giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn). Vì sao? Vì từ pháp giới cho đến bất tư nghị giới rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về pháp giới cho đến bất tư nghị giới. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về tứ niệm trụ (bốn phép quán chiếu để giữ tâm tỉnh giác: quán thân là không sạch, quán cảm thọ là khổ, quán tâm là vô thường, quán các pháp là không có cái ta). Vì sao? Vì tứ niệm trụ rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về tứ niệm trụ. Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về tứ chính đoạn (bốn sự nỗ lực đúng đắn: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều thiện chưa sinh được sinh, làm cho điều thiện đã sinh thêm lớn), tứ thần túc (bốn nền tảng của định lực và thần thông: ý muốn, siêng năng, tâm chuyên nhất, quán xét), ngũ căn (năm gốc rễ của sự tu: lòng tin, siêng năng, nhớ nghĩ chân chính, định, trí tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh phát sinh từ năm gốc rễ ấy), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ) và bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường bậc thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng). Vì sao? Vì từ tứ chính đoạn cho đến bát thánh đạo chi rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về tứ chính đoạn cho đến bát thánh đạo chi. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về khổ thánh đế (chân lý cao quý về sự khổ). Vì sao? Vì khổ thánh đế rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về khổ thánh đế. Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ), diệt thánh đế (chân lý về sự chấm dứt khổ) và đạo thánh đế (chân lý về con đường dứt khổ). Vì sao? Vì tập, diệt, đạo thánh đế rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về tập, diệt, đạo thánh đế. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định ở cõi Sắc, tức cõi của các vị trời còn thân hình vi tế). Vì sao? Vì tứ tĩnh lự rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về tứ tĩnh lự. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn trải đến mọi chúng sinh: thương yêu ban vui, xót thương cứu khổ, vui mừng theo niềm vui của người, buông xả bình đẳng). Vì sao? Vì tứ vô lượng rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về tứ vô lượng. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về tứ vô sắc định (bốn tầng định của cõi Vô Sắc, nơi không còn thân hình: định Không vô biên, định Thức vô biên, định Vô sở hữu, định Phi tưởng phi phi tưởng). Vì sao? Vì tứ vô sắc định rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về tứ vô sắc định. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về bát giải thoát (tám phép thiền giúp tâm thoát khỏi sự trói buộc đối với hình sắc và các tầng định). Vì sao? Vì bát giải thoát rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về bát giải thoát. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về bát thắng xứ (tám phép quán giúp làm chủ, vượt thắng các cảnh hình sắc). Vì sao? Vì bát thắng xứ rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về bát thắng xứ. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về cửu thứ đệ định (chín tầng định tiến lên lần lượt theo thứ tự: bốn tầng thiền, bốn tầng định vô sắc và định diệt hết cảm thọ, tri giác). Vì sao? Vì cửu thứ đệ định rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về cửu thứ đệ định. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về thập biến xứ (mười phép quán trải khắp mọi nơi một đối tượng: đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, hư không, thức). Vì sao? Vì thập biến xứ rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về thập biến xứ. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về không giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ thấy rõ mọi pháp đều trống rỗng, không có tự thể). Vì sao? Vì không giải thoát môn rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về không giải thoát môn. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không bám vào hình tướng của các pháp) và vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không còn mong cầu, mưu tính điều gì). Vì sao? Vì vô tướng, vô nguyện giải thoát môn rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về vô tướng, vô nguyện giải thoát môn. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về ngũ nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật). Vì sao? Vì ngũ nhãn rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về ngũ nhãn. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm: đi lại biến hóa tự tại, tai nghe xa, biết tâm người khác, biết các đời trước, mắt thấy xa, dứt sạch phiền não). Vì sao? Vì lục thần thông rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về lục thần thông. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về tam-ma-địa môn (các pháp môn thiền định; "tam-ma-địa" là trạng thái tâm chuyên chú vào một chỗ). Vì sao? Vì tam-ma-địa môn rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về tam-ma-địa môn. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về đà-la-ni môn (các pháp môn tổng trì, tức năng lực ghi nhớ, giữ gìn trọn vẹn giáo pháp không quên mất). Vì sao? Vì đà-la-ni môn rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về đà-la-ni môn. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về Phật thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật). Vì sao? Vì Phật thập lực rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về Phật thập lực. Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về tứ vô sở úy (bốn điều tự tin không chút sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), tứ vô ngại giải (bốn trí hiểu biết và diễn đạt thông suốt không trở ngại: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn từ, về biện luận), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả (lòng thương yêu ban vui, xót thương cứu khổ, vui theo niềm vui của người, buông xả bình đẳng, ở mức rộng lớn nhất) và thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có, không chung với ai khác). Vì sao? Vì từ tứ vô sở úy cho đến thập bát Phật bất cộng pháp rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về tứ vô sở úy cho đến thập bát Phật bất cộng pháp. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về quả Dự lưu (quả vị thánh đầu tiên, người mới bước vào dòng thánh). Vì sao? Vì quả Dự lưu rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về quả Dự lưu. Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về quả Nhất lai (quả vị thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần nữa), quả Bất hoàn (quả vị thứ ba, không còn trở lại cõi Dục — cõi của chúng sinh còn ham muốn) và quả A-la-hán (quả vị cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh). Vì sao? Vì quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc Độc giác — người tự mình giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không cần thầy dạy, nhưng không đi giáo hóa rộng rãi). Vì sao? Vì độc giác bồ-đề rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về độc giác bồ-đề. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp đều là không). Vì sao? Vì nhất thiết trí rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về nhất thiết trí. Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu tập, mọi pháp môn để dẫn dắt chúng sinh) và nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn mọi mặt chung lẫn riêng của tất cả các pháp, tức trí tuệ của Phật). Vì sao? Vì đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Này Thiện Hiện! Áo giáp mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác lên không thuộc về tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần). Vì sao? Vì tất cả các pháp rốt cuộc không có gì thật có, không phải là Bồ-tát, cũng không phải là áo giáp, nên nói áo giáp ấy không thuộc về tất cả các pháp. Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nên có thể khoác lên chiếc áo giáp bền chắc như vậy, nghĩa là nguyện rằng: "Ta sẽ cứu độ tất cả hữu tình (chúng sinh có tình thức), khiến ai nấy đều chứng đắc niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não và khổ đau, thoát khỏi sinh tử) rốt ráo." Cụ thọ (tiếng tôn xưng vị tỳ-kheo có đức) Thiện Hiện thưa Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật)! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát có thể khoác lên chiếc áo giáp bền chắc như vậy, tức nguyện rằng 'Ta sẽ cứu độ tất cả hữu tình, khiến ai nấy đều chứng đắc bát-niết-bàn (niết-bàn trọn vẹn)', thì sẽ không rơi vào hai bậc Thanh văn (hàng đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu để tự mình giải thoát) và Độc giác. Bạch Thế Tôn! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát có thể khoác lên chiếc áo giáp bền chắc như vậy, tức nguyện rằng 'Ta sẽ cứu độ tất cả hữu tình, khiến ai nấy đều chứng đắc bát-niết-bàn', thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy tuyệt đối không có lý nào, không có chỗ nào để rơi vào hai bậc, tức bậc Thanh văn và bậc Độc giác. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không đặt ra giới hạn đối với chúng sinh, mà khoác lên chiếc áo giáp bền chắc như vậy." Phật hỏi: "Này Thiện Hiện! Ông quán xét theo ý nghĩa nào mà nói rằng: nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát có thể khoác lên chiếc áo giáp bền chắc như vậy, thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì không rơi vào hai bậc Thanh văn và Độc giác?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn! Bởi vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không phải vì cứu độ một phần nhỏ chúng sinh mà khoác áo giáp, cũng không phải vì cầu một phần trí tuệ nhỏ mà khoác áo giáp. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác áo giáp là để cứu vớt khắp tất cả chúng sinh, khiến họ vào bát-niết-bàn; vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác áo giáp chỉ để cầu được nhất thiết trí trí (trí tuệ biết tất cả, tức trí tuệ viên mãn của Phật). Do nhân duyên ấy mà không rơi vào bậc Thanh văn và bậc Độc giác." Phật nói: "Này Thiện Hiện! Đúng vậy, đúng vậy, đúng như ông nói. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không phải vì cứu độ một phần nhỏ chúng sinh mà khoác áo giáp, cũng không phải vì cầu một phần trí tuệ nhỏ mà khoác áo giáp. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác áo giáp là để cứu vớt tất cả chúng sinh, khiến họ vào bát-niết-bàn; vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khoác áo giáp chỉ để cầu được nhất thiết trí trí. Do nhân duyên ấy, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không rơi vào bậc Thanh văn và bậc Độc giác." Bấy giờ Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy là vô cùng sâu xa: không có người tu, không có pháp được tu, cũng không có nơi tu, cũng không có cách nào nhờ đó mà tu tập được. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn! Vì trong nghĩa sâu xa của bát-nhã ba-la-mật-đa này, không hề có một chút pháp thật nào có thể nắm bắt để gọi là người tu và pháp được tu, hoặc nơi tu tập, hoặc cách nhờ đó mà tu. Bạch Thế Tôn! Tu hư không chính là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu tất cả các pháp chính là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu pháp không thật chính là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu cái không có gì cả chính là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu sự không nắm giữ chính là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu sự gạt bỏ chính là tu bát-nhã ba-la-mật-đa." Phật hỏi: "Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ cái gì mới là tu bát-nhã ba-la-mật-đa?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ sắc (hình thể vật chất) là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ thọ (cảm giác), tưởng (tri giác, nhận biết hình ảnh), hành (các hoạt động tâm ý tạo tác) và thức (sự phân biệt nhận biết) là tu bát-nhã ba-la-mật-đa (năm thứ này gọi chung là năm uẩn, năm nhóm hợp thành con người). Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ nhãn xứ (con mắt, chỗ dựa để thấy) là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ nhĩ xứ (tai), tỷ xứ (mũi), thiệt xứ (lưỡi), thân xứ (thân) và ý xứ (ý) là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt) là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ thanh xứ (âm thanh), hương xứ (mùi), vị xứ (vị), xúc xứ (cảm giác chạm xúc) và pháp xứ (đối tượng của ý) là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ nhãn giới (mắt, xét như một yếu tố cấu thành kinh nghiệm) là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ nhĩ giới, tỷ giới, thiệt giới, thân giới, ý giới (tai, mũi, lưỡi, thân, ý, xét như các yếu tố) là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ sắc giới (hình sắc, xét như yếu tố đối tượng của mắt) là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ thanh giới, hương giới, vị giới, xúc giới, pháp giới (âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, đối tượng của ý, xét như các yếu tố) là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ nhãn thức giới (sự nhận biết qua mắt) là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ nhĩ thức giới, tỷ thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý thức giới (sự nhận biết qua tai, mũi, lưỡi, thân, ý) là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, cảnh và sự nhận biết) là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ các cảm thọ sinh ra do nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc làm duyên là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ địa giới (yếu tố đất, tính cứng chắc) là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ thủy giới (yếu tố nước, tính ướt), hỏa giới (yếu tố lửa, tính nóng), phong giới (yếu tố gió, tính chuyển động), không giới (yếu tố khoảng trống) và thức giới (yếu tố nhận biết) là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ vô minh (sự mê lầm, không thấy rõ chân lý — khâu đầu tiên của mười hai nhân duyên, chuỗi mười hai mắt xích dẫn đến sinh tử) là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ hành (hành động tạo nghiệp), thức (thức tái sinh), danh sắc (tinh thần và thể xác sơ khởi), lục xứ (sáu giác quan), xúc (tiếp xúc), thọ (cảm giác), ái (ham muốn), thủ (bám giữ), hữu (sự tồn tại tạo nghiệp cho đời sau), sinh (sự sinh ra), lão tử (già và chết) là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ ngã (cái "ta") là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ hữu tình, mạng giả (kẻ có sự sống), sinh giả (kẻ được sinh ra), dưỡng giả (kẻ được nuôi dưỡng), sĩ phu (con người, kẻ trượng phu), bổ-đặc-già-la (kẻ luân hồi qua nhiều kiếp), ý sinh (kẻ sinh từ ý), nho đồng (người trẻ tuổi), tác giả (kẻ làm), thọ giả (kẻ nhận quả), tri giả (kẻ biết), kiến giả (kẻ thấy) — những tên gọi khác nhau của cái "ta" mà người đời chấp là có thật — là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ bố thí ba-la-mật-đa là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ nội không là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ chân như là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghị giới là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ tứ niệm trụ là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ khổ thánh đế là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ tập, diệt, đạo thánh đế là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ tứ tĩnh lự là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ tứ vô lượng là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ tứ vô sắc định là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ bát giải thoát là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ bát thắng xứ là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ cửu thứ đệ định là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ thập biến xứ là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ không giải thoát môn là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ vô tướng, vô nguyện giải thoát môn là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ ngũ nhãn là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ lục thần thông là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ tam-ma-địa môn là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ đà-la-ni môn là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ Phật thập lực là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, thập bát Phật bất cộng pháp là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ quả Dự lưu là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ độc giác bồ-đề là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Bạch Thế Tôn! Tu gạt bỏ nhất thiết trí là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là tu bát-nhã ba-la-mật-đa." Phật nói: "Này Thiện Hiện! Đúng vậy, đúng vậy, đúng như ông nói. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ sắc là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ thọ, tưởng, hành, thức là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ nhãn xứ là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ sắc xứ là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ nhãn giới là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ sắc giới là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ thanh, hương, vị, xúc, pháp giới là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ nhãn thức giới là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ nhãn xúc là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ địa giới là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ thủy, hỏa, phong, không, thức giới là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ vô minh là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ ngã là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ hữu tình, mạng giả, sinh giả, dưỡng giả, sĩ phu, bổ-đặc-già-la, ý sinh, nho đồng, tác giả, thọ giả, tri giả, kiến giả là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ bố thí ba-la-mật-đa là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ nội không là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ chân như là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghị giới là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ tứ niệm trụ là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ khổ thánh đế là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ tập, diệt, đạo thánh đế là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ tứ tĩnh lự là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ tứ vô lượng là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ tứ vô sắc định là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ bát giải thoát là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ bát thắng xứ là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ cửu thứ đệ định là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ thập biến xứ là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ không giải thoát môn là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ vô tướng, vô nguyện giải thoát môn là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ ngũ nhãn là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ lục thần thông là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ tam-ma-địa môn là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ đà-la-ni môn là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ Phật thập lực là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, thập bát Phật bất cộng pháp là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ quả Dự lưu là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ độc giác bồ-đề là tu bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Tu gạt bỏ nhất thiết trí là tu bát-nhã ba-la-mật-đa; tu gạt bỏ đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là tu bát-nhã ba-la-mật-đa." Bấy giờ Phật bảo Cụ thọ Thiện Hiện rằng: "Này Thiện Hiện! Nên dựa vào bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển (bậc Bồ-tát đã vững vàng, không bao giờ còn thối lui khỏi con đường cầu giác ngộ). Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào tĩnh lự ba-la-mật-đa sâu xa để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tĩnh lự ba-la-mật-đa sâu xa mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào tinh tiến ba-la-mật-đa sâu xa để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tinh tiến ba-la-mật-đa sâu xa mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào an nhẫn ba-la-mật-đa sâu xa để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với an nhẫn ba-la-mật-đa sâu xa mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào tịnh giới ba-la-mật-đa sâu xa để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tịnh giới ba-la-mật-đa sâu xa mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào bố thí ba-la-mật-đa sâu xa để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với bố thí ba-la-mật-đa sâu xa mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào nội không để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với nội không mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nên dựa vào ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với ngoại không cho đến vô tính tự tính không mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào chân như để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với chân như mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nên dựa vào pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghị giới để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với pháp giới cho đến bất tư nghị giới mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào tứ niệm trụ để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tứ niệm trụ mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nên dựa vào tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tứ chính đoạn cho đến bát thánh đạo chi mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào khổ thánh đế để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với khổ thánh đế mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nên dựa vào tập, diệt, đạo thánh đế để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tập, diệt, đạo thánh đế mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào tứ tĩnh lự để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tứ tĩnh lự mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào tứ vô lượng để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tứ vô lượng mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào tứ vô sắc định để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tứ vô sắc định mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào bát giải thoát để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với bát giải thoát mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào bát thắng xứ để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với bát thắng xứ mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào cửu thứ đệ định để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với cửu thứ đệ định mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào thập biến xứ để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với thập biến xứ mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào không giải thoát môn để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với không giải thoát môn mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nên dựa vào vô tướng, vô nguyện giải thoát môn để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với vô tướng, vô nguyện giải thoát môn mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào ngũ nhãn để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với ngũ nhãn mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào lục thần thông để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với lục thần thông mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào tam-ma-địa môn để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tam-ma-địa môn mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào đà-la-ni môn để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với đà-la-ni môn mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào Phật thập lực để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với Phật thập lực mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nên dựa vào tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, thập bát Phật bất cộng pháp để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tứ vô sở úy cho đến thập bát Phật bất cộng pháp mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Nên dựa vào nhất thiết trí để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với nhất thiết trí mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nên dựa vào đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí để xét biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí mà không sinh lòng bám chấp, thì nên biết đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển. Này Thiện Hiện! Những vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì không xem lời người khác nói và lời người khác sai bảo là điều chân thật cốt yếu. Này Thiện Hiện! Những vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì không phải chỉ vì tin theo người khác mà làm việc gì. Này Thiện Hiện! Những vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì không bị lòng tham lôi kéo, không bị lòng giận lôi kéo, không bị lòng si mê lôi kéo, không bị lòng kiêu mạn lôi kéo, không bị các thứ tâm ô nhiễm khác lôi kéo. Này Thiện Hiện! Những vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì không lìa bố thí ba-la-mật-đa, không lìa tịnh giới ba-la-mật-đa, không lìa an nhẫn ba-la-mật-đa, không lìa tinh tiến ba-la-mật-đa, không lìa tĩnh lự ba-la-mật-đa, không lìa bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Những vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển khi nghe giảng bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như vậy thì tâm không kinh hãi, không sợ sệt, không khiếp đảm, không chìm đắm mất hút, cũng không thối lui bỏ cuộc; đối với bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì vui mừng thích nghe, thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn), đọc tụng, học cho đến rốt ráo thông suốt, chú tâm suy nghĩ, tu hành đúng như lời dạy mà chưa từng chán mỏi. Này Thiện Hiện, nên biết: vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển như vậy, ở đời trước đã từng được nghe hết thảy ý nghĩa của bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, đã thọ trì, đọc tụng, suy nghĩ đúng lẽ. Vì sao vậy? Này Thiện Hiện! Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát bất thoái chuyển này khi nghe giảng bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như vậy thì tâm không kinh hãi, không sợ sệt, không khiếp đảm, không chìm đắm mất hút, cũng không thối lui bỏ cuộc; đối với bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì vui mừng thích nghe, thọ trì, đọc tụng, học cho đến rốt ráo thông suốt, chú tâm suy nghĩ, tu hành đúng như lời dạy mà không chán mỏi." Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát nghe giảng bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như vậy mà tâm không kinh hãi, không sợ sệt, không khiếp đảm, không chìm đắm mất hút, cũng không thối lui bỏ cuộc, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế nào?" Phật nói: "Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí — nên thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như vậy." "Bạch Thế Tôn! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí để thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế nào?" "Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào cái không (tính trống rỗng, không có tự thể của các pháp) mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào vô tướng (không có hình tướng để bám vào) mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào vô nguyện (không mong cầu, mưu tính) mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào hư không mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào cái không có gì cả mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào cái không sinh không diệt mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào cái không nhiễm ô cũng không trong sạch mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào chân như mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào pháp giới mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào pháp tính mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào bất hư vọng tính mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào bất biến dị tính mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào bình đẳng tính mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào ly sinh tính mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào pháp định mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào pháp trụ mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào thật tế mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào hư không giới mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào bất tư nghị giới mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào cái không do tạo tác mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào cái huyễn (trò ảo thuật, thấy như có mà không thật) mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào giấc mộng mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào tiếng vang mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào hình bóng trong gương mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào bóng do ánh sáng tạo ra mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào ảo ảnh nắng chiếu (hơi nóng bốc lên xa trông như nước) mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào những sự vật do phép thần thông biến hóa ra mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Này Thiện Hiện! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào thành Tầm Hương (thành của thần nhạc Càn-thát-bà, tức ảo ảnh thành quách hiện giữa trời không, trông như có mà không thật) mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì đó là vị Bồ-tát Ma-ha-tát liên tục thuận theo, hướng đến và tiến sát vào nhất thiết trí trí mà thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa." Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm mười bảy. Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm mười tám. Tam tạng Pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu vua dịch.