Thiên 395 — Hội 1 · Phẩm 61 Hỏi nhiều về bất nhị · phần 1

 Phần đầu, phẩm Đa vấn bất nhị (phẩm "Hỏi nhiều mà không hai", tức hỏi nhiều điều nhưng đều quy về một lẽ không khác biệt), thứ sáu mươi mốt, đoạn một.

 Bấy giờ cụ thọ (cách gọi tôn kính một vị tỳ-kheo lớn tuổi, có đức) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ "không") bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính)! Nếu một vị Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc tu hành lớn, phát nguyện thành Phật để cứu độ chúng sinh) có được phương tiện thiện xảo (sự khéo léo trong cách tu và cách cứu giúp chúng sinh, nhờ trí tuệ mà biết dùng đúng cách) như thế, thì từ khi phát tâm (khởi lòng cầu thành Phật) đến nay đã trải qua bao lâu?"

 Phật dạy: "Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay đã trải qua vô số trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa kiếp (câu-chi là mười triệu, na-dữu-đa là một con số cực lớn khoảng hàng trăm nghìn tỷ; kiếp là một khoảng thời gian dài vô cùng)."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát có được phương tiện thiện xảo như thế, thì đã từng gần gũi, cúng dường bao nhiêu vị Phật?" Phật dạy: "Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đã từng gần gũi, cúng dường các đức Phật nhiều như cát sông Căng-già (tức sông Hằng ở Ấn Độ; cát sông Hằng là cách ví một số lượng nhiều không đếm xuể)."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu vị Bồ-tát Ma-ha-tát có được phương tiện thiện xảo như thế, thì đã từng gieo trồng bao nhiêu thiện căn (gốc lành, tức những việc lành làm nền tảng sinh ra quả tốt)?"

 Phật dạy: "Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay, không có pháp Bố thí Ba-la-mật-đa (Ba-la-mật-đa nghĩa là "đến bờ bên kia", tức pháp tu đưa người từ bờ mê sang bờ giác ngộ; Bố thí là đem của cải, giáo pháp, sự che chở mà cho người) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn; không có Tịnh giới Ba-la-mật-đa (giữ giới luật trong sạch) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn; không có An nhẫn Ba-la-mật-đa (nhẫn nhịn, chịu đựng mà tâm vẫn yên) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn; không có Tinh tiến Ba-la-mật-đa (siêng năng, không lười mỏi) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn; không có Tĩnh lự Ba-la-mật-đa (thiền định, giữ tâm lặng yên chuyên chú) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn; không có Bát-nhã Ba-la-mật-đa (trí tuệ thấy rõ thật tướng của mọi sự vật) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay, không có nội không (lẽ các giác quan bên trong như mắt, tai… đều không có thực thể) nào mà không chuyên cần an trụ cho trọn vẹn; không có ngoại không (các cảnh bên ngoài đều không có thực thể), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái "không" cũng không), đại không (không gian mười phương rộng lớn cũng không), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng, Niết-bàn, cũng không có thực thể), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành đều không), vô vi không (các pháp không do tạo tác cũng không), tất cánh không (rốt ráo hoàn toàn không), vô tế không (không có khởi đầu, không có kết thúc, nên là không), tán không (các pháp do hợp lại mà có, rồi tan rã, nên là không), vô biến dị không (cái được cho là không biến đổi cũng không), bản tánh không (bản tánh vốn có của các pháp là không), tự tướng không (đặc tính riêng của từng pháp là không), cộng tướng không (đặc tính chung như vô thường, khổ… cũng không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được, nên là không), vô tánh không (không có tự thể, nên là không), tự tánh không (tự tánh của các pháp là không), vô tánh tự tánh không (cả cái không có tự thể lẫn tự tánh đều không) nào mà không chuyên cần an trụ cho trọn vẹn.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay, không có chân như (thật tướng như thế ấy của mọi sự, không hề thay đổi) nào mà không chuyên cần an trụ cho trọn vẹn; không có pháp giới (bản thể chung của mọi pháp), pháp tánh (bản tánh của các pháp), bất hư vọng tánh (tánh không giả dối), bất biến dị tánh (tánh không đổi khác), bình đẳng tánh (tánh bằng nhau, không phân cao thấp), ly sinh tánh (tánh lìa khỏi sinh diệt), pháp định (các pháp luôn cố định như thế), pháp trụ (các pháp luôn an trụ như thế), thật tế (chỗ tận cùng của sự thật), hư không giới (cõi rỗng lặng như hư không), bất tư nghị giới (cõi không thể nghĩ bàn) nào mà không chuyên cần an trụ cho trọn vẹn.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay, không có Khổ thánh đế (chân lý cao quý về khổ: đời sống trong luân hồi là khổ) nào mà không chuyên cần an trụ cho trọn vẹn; không có Tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ), Diệt thánh đế (chân lý về sự chấm dứt khổ), Đạo thánh đế (chân lý về con đường dẫn đến chấm dứt khổ) nào mà không chuyên cần an trụ cho trọn vẹn.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay, không có tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định từ thấp lên cao) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn; không có tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ là thương yêu cho vui, bi là xót thương cứu khổ, hỷ là vui theo cái vui của người, xả là buông bỏ, bình đẳng), tứ vô sắc định (bốn tầng định sâu, vượt khỏi mọi hình tướng vật chất) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay, không có bát giải thoát (tám phép quán giúp thoát khỏi sự ràng buộc của vật chất và tâm) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn; không có bát thắng xứ (tám phép quán giúp làm chủ, vượt trội trên đối tượng quán), cửu thứ đệ định (chín tầng định nhập tuần tự từ thấp lên cao không gián đoạn), thập biến xứ (mười phép quán thấy một thứ như đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, hư không, thức trùm khắp mọi nơi) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay, không có tứ niệm trụ (bốn chỗ đặt sự tỉnh giác: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn; không có tứ chánh đoạn (bốn sự nỗ lực đúng đắn: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm sinh điều thiện chưa có, làm tăng điều thiện đã có), tứ thần túc (bốn nền tảng của thiền định và thần thông: ý muốn, siêng năng, tâm chuyên nhất, quán xét), ngũ căn (năm gốc rễ tu hành: lòng tin, siêng năng, nhớ nghĩ chân chính, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm căn ấy lớn mạnh mà thành), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: thấy biết đúng, suy nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay, không có không giải thoát môn (cửa giải thoát bằng cách quán mọi pháp đều không) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn; không có vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát bằng cách quán mọi pháp không có hình tướng cố định), vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát bằng cách không còn mong cầu, đắm trước điều gì) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay, không có ngũ nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn; không có lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm: đi lại biến hóa tự tại, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, thấy xa, dứt sạch phiền não) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay, không có Phật thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn; không có tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), tứ vô ngại giải (bốn tài hiểu biết và diễn đạt không trở ngại: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn từ, về biện luận), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả (lòng thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả ở mức rộng lớn tột bậc), thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám đức tính chỉ riêng Phật mới có) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay, không có vô vong thất pháp (đức tính không bao giờ quên sót điều gì) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn; không có hằng trụ xả tánh (tâm luôn an trụ trong sự buông xả, bình thản) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay, không có nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp đều không) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn; không có đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành để dẫn dắt chúng sinh), nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn mọi pháp cả chung lẫn riêng, tức trí tuệ của Phật) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay, không có đà-la-ni môn (pháp môn tổng trì, khả năng ghi nhớ và giữ gìn mọi điều lành không để mất) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn; không có tam-ma-địa môn (pháp môn thiền định, giữ tâm chuyên chú vào một chỗ) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn.

 Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay, không có hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn; không có Vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn khắp cả, tức quả vị Phật) nào mà không chuyên cần tu tập cho trọn vẹn.

 Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy từ khi phát tâm đến nay đã gieo trồng những thiện căn trọn vẹn như trên. Do nhân duyên ấy mà có được phương tiện thiện xảo như thế."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát có được phương tiện thiện xảo như thế thật là hiếm có!" Phật dạy: "Này Thiện Hiện! Đúng thế, đúng thế, như lời ông nói. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát có được phương tiện thiện xảo như thế thật là hiếm có.

 Này Thiện Hiện, nên biết: như vầng mặt trời, mặt trăng đi vòng chiếu sáng khắp bốn đại châu (bốn châu lục lớn quanh núi Tu-di theo vũ trụ quan Phật giáo, nơi các loài sinh sống), làm nên việc lớn; mọi thứ trong đó, dù có tri giác hay không có tri giác, đều nhờ sức mạnh của ánh sáng ấy mà vận hành, mỗi thứ làm xong việc của mình. Cũng vậy, Bát-nhã Ba-la-mật-đa soi sáng năm Ba-la-mật-đa còn lại, làm nên việc lớn; năm Ba-la-mật-đa như Bố thí… thuận theo sức mạnh của Bát-nhã Ba-la-mật-đa mà vận hành, mỗi pháp làm xong việc của mình.

 Này Thiện Hiện, nên biết: năm Ba-la-mật-đa như Bố thí… đều nhờ được Bát-nhã Ba-la-mật-đa thâu nhận, nâng đỡ, nên mới được gọi là Ba-la-mật-đa. Nếu lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì năm pháp như Bố thí… không được gọi là Ba-la-mật-đa.

 Này Thiện Hiện, nên biết: như vị Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng thống trị cả thế gian bằng chính pháp, có bánh xe báu dẫn đường) nếu không có bảy báu thì không được gọi là Chuyển luân Thánh vương; phải có đủ bảy báu mới được gọi là Chuyển luân Thánh vương. Năm Ba-la-mật-đa như Bố thí… cũng như thế: nếu không được Bát-nhã Ba-la-mật-đa thâu nhận thì không được gọi là Ba-la-mật-đa; phải được Bát-nhã Ba-la-mật-đa thâu nhận mới được gọi là Ba-la-mật-đa.

 Này Thiện Hiện, nên biết: như có người phụ nữ xinh đẹp, giàu có lớn, nếu không có người chồng mạnh mẽ che chở thì dễ bị kẻ xấu xâm phạm, ức hiếp. Năm Ba-la-mật-đa như Bố thí… cũng như thế: nếu không có sức của Bát-nhã Ba-la-mật-đa che chở giữ gìn thì dễ bị thiên ma (ma vương ở cõi trời, chuyên phá hoại người tu hành) cùng quyến thuộc (thân thuộc, bè đảng) của nó ngăn trở, phá hoại.

 Này Thiện Hiện, nên biết: như có người phụ nữ xinh đẹp, giàu có lớn, nếu có người chồng mạnh mẽ che chở thì không bị kẻ xấu xâm phạm, ức hiếp. Năm Ba-la-mật-đa như Bố thí… cũng như thế: nếu có sức của Bát-nhã Ba-la-mật-đa che chở giữ gìn thì tất cả thiên ma cùng quyến thuộc của chúng không thể ngăn trở, phá hoại.

 Này Thiện Hiện, nên biết: như vị tướng quân khi ra trận, chuẩn bị đầy đủ các loại áo giáp, đao gậy binh khí, thì kẻ thù nước láng giềng không thể làm hại. Năm Ba-la-mật-đa như Bố thí… cũng như thế: nếu không xa lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa, thì thiên ma, quyến thuộc của chúng, những kẻ tăng thượng mạn (người chưa chứng đắc mà tự cho mình đã chứng đắc, sinh lòng kiêu ngạo), cho đến những kẻ Bồ-tát chiên-đà-la (chiên-đà-la là giai cấp thấp hèn nhất bị khinh rẻ ở Ấn Độ xưa; ở đây chỉ những kẻ mang danh Bồ-tát mà hạnh kiểm xấu ác) đều không thể phá hoại.

 Này Thiện Hiện, nên biết: như các tiểu vương ở Thiệm-bộ châu (châu lục phía nam núi Tu-di, nơi loài người chúng ta sinh sống) theo thời đến chầu hầu Chuyển luân Thánh vương, nhờ Chuyển luân vương mà được đi đến những nơi tốt đẹp. Năm Ba-la-mật-đa như Bố thí… cũng như thế: thuận theo Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nhờ sức mạnh của nó dẫn dắt mà mau đến Vô thượng chánh đẳng bồ-đề.

 Này Thiện Hiện, nên biết: như các dòng nước ở phương đông Thiệm-bộ châu, không dòng nào không chảy về sông lớn Căng-già, rồi cùng sông Căng-già đổ vào biển cả. Năm Ba-la-mật-đa như Bố thí… cũng như thế: không pháp nào không được Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa thâu nhận dẫn dắt, nên mới đến được Vô thượng chánh đẳng bồ-đề.

 Này Thiện Hiện, nên biết: như tay phải của người ta làm được nhiều việc, Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa cũng như thế, có thể dẫn đến mọi pháp lành thù thắng. Này Thiện Hiện, nên biết: như tay trái của người ta làm việc không tiện, năm Ba-la-mật-đa như Bố thí… cũng như thế, không thể tự dẫn sinh các pháp lành thù thắng.

 Này Thiện Hiện, nên biết: ví như các dòng nước, dù lớn hay nhỏ, đều chảy vào biển cả, cùng một vị mặn. Năm Ba-la-mật-đa như Bố thí… cũng như thế: đều được Bát-nhã Ba-la-mật-đa thâu nhận dẫn dắt, nên cùng đến Vô thượng chánh đẳng bồ-đề; vì vậy đều được gọi là "có thể đến bờ bên kia".

 Này Thiện Hiện, nên biết: như Chuyển luân vương muốn đi đến đâu thì bốn đạo quân (quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ) theo hầu, bánh xe báu đi trước. Khi vua và bốn đạo quân muốn ăn uống thì bánh xe dừng lại; ăn uống xong, vua muốn đi thì bánh xe tiến lên. Bánh xe đi hay dừng đều theo ý vua; đến nơi muốn đến thì không tiến nữa. Năm Ba-la-mật-đa như Bố thí… cũng như thế: cùng với các pháp lành muốn hướng đến Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, cần phải lấy Bát-nhã Ba-la-mật-đa làm người dẫn đường đi trước; tiến hay dừng đều theo nhau, không rời bỏ nhau; khi đến quả Phật thì không tiến nữa.

 Này Thiện Hiện, nên biết: như Chuyển luân vương có đủ bảy báu, đó là bánh xe báu, voi báu, ngựa báu, quan giữ kho báu, người nữ báu, tướng quân báu, ngọc như ý báu (viên ngọc quý có thể đáp ứng mọi điều mong muốn). Khi Chuyển luân vương muốn đi đến đâu, bốn đạo quân và bảy báu dẫn đường, theo hầu trước sau. Lúc ấy bánh xe báu tuy đi trước nhất, nhưng không phân biệt chuyện trước hay sau. Năm Ba-la-mật-đa như Bố thí… cũng như thế: cùng với các pháp lành muốn hướng đến Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, ắt phải lấy Bát-nhã Ba-la-mật-đa làm người dẫn đường. Thế nhưng Bát-nhã Ba-la-mật-đa này không nghĩ rằng: "Ta là kẻ dẫn đường đứng đầu đối với Bố thí, Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự Ba-la-mật-đa, chúng đi theo ta." Năm Ba-la-mật-đa như Bố thí… cũng không nghĩ rằng: "Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa đứng trước chúng ta, chúng ta đi theo nó."

 Vì sao vậy? Này Thiện Hiện! Các Ba-la-mật-đa và tất cả các pháp, tự tánh đều trơ lặng, không tự làm được gì; đều hư giả không thật, trống rỗng không có gì, không có tướng tự chủ. Ví như ảo ảnh sóng nắng, bóng của ánh sáng, trăng dưới nước, hình trong gương…, trong đó hoàn toàn không có sự phân biệt, không có tác dụng, không có tự thể chân thật.

 Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu tự tánh của tất cả các pháp đều là không, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát chuyên cần tu học Bố thí, Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa mà sẽ đạt được Vô thượng chánh đẳng bồ-đề?"

 Phật dạy: "Này Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi chuyên cần tu học sáu Ba-la-mật-đa này thường nghĩ rằng: 'Các hữu tình (chúng sinh có tình cảm, có nhận thức) trong thế gian tâm đều điên đảo, chìm trong khổ sinh tử (vòng sinh ra rồi chết đi, luân hồi không dứt) mà không thể tự thoát ra. Nếu ta không tu phương tiện thiện xảo thì không thể giúp họ thoát khỏi khổ sinh tử. Ta phải vì các loài hữu tình ấy mà chuyên cần tu học phương tiện thiện xảo của Bố thí, Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa.'

 Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nghĩ như thế rồi, vì các hữu tình mà bỏ ra những vật bên trong (như thân mạng) và bên ngoài (như của cải). Bỏ ra rồi lại suy nghĩ thế này: 'Đối với những vật này, ta hoàn toàn không bỏ ra gì cả. Vì sao? Vì tự tánh của những vật bên trong, bên ngoài này đều là không, chẳng liên quan đến ta, nên không có gì để bỏ.' Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ quán xét như vậy mà tu hành Bố thí Ba-la-mật-đa, mau được trọn vẹn, nhanh chóng chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề.

 Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì các hữu tình mà trọn không phạm giới. Vì sao? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thường nghĩ rằng: 'Ta vì hữu tình mà cầu đến Vô thượng chánh đẳng bồ-đề; nếu giết hại sinh mạng, lấy của không được cho, làm việc dâm dục tà vạy, thì đó là điều không nên. Ta vì hữu tình mà cầu đến Vô thượng chánh đẳng bồ-đề; nếu nói lời dối trá, nói lời chia rẽ, nói lời thô ác, nói lời thêu dệt vô ích, thì đó là điều không nên. Ta vì hữu tình mà cầu đến Vô thượng chánh đẳng bồ-đề; nếu khởi lòng tham muốn, giận dữ, thấy biết sai lầm, thì đó là điều không nên. Ta vì hữu tình mà cầu đến Vô thượng chánh đẳng bồ-đề; nếu cầu những cảnh dục lạc tốt đẹp, cầu sự giàu sang khoái lạc ở cõi trời, cầu làm Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi), Ma vương (vua cõi trời cao nhất của cõi Dục), Phạm vương (vua cõi trời Phạm thiên)…, thì đó là điều không nên. Ta vì hữu tình mà cầu đến Vô thượng chánh đẳng bồ-đề; nếu cầu ở vào địa vị Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) hoặc Độc giác (người tự giác ngộ không cần thầy, cũng chỉ cầu giải thoát cho riêng mình), thì đó là điều không nên.' Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ quán xét như vậy mà tu hành Tịnh giới Ba-la-mật-đa, mau được trọn vẹn, nhanh chóng chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề.

 Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì các hữu tình mà không khởi lòng giận hờn. Giả sử thường bị phỉ báng, lăng nhục, những lời cay đắng đau đớn thấu tận tim tủy, trọn không khởi một niệm giận hờn. Giả sử lại thường bị dao gậy, ngói đá, gậy gộc, đất cục… đánh đập thân thể, cắt xẻo, chém đâm, phân thây từng đốt, cũng không khởi một niệm tâm ác. Vì sao? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy quán xét tất cả: âm thanh như tiếng vang trong hang núi, hình sắc như đám bọt nước. 'Ta vì làm lợi ích cho tất cả hữu tình, không nên ở trong đó mà sinh lòng giận hờn sai lầm.' Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ quán xét như vậy mà tu hành An nhẫn Ba-la-mật-đa, mau được trọn vẹn, nhanh chóng chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề.

 Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì các hữu tình mà siêng năng tìm cầu pháp lành, cho đến khi đạt Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, trong suốt khoảng thời gian ấy luôn không lười biếng. Vì sao? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thường nghĩ rằng: 'Nếu ta lười biếng thì không thể cứu vớt các loài hữu tình khỏi sinh, già, bệnh, chết, cũng không thể đạt được Vô thượng chánh đẳng bồ-đề mà mình mong cầu.' Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ quán xét như vậy mà tu hành Tinh tiến Ba-la-mật-đa, mau được trọn vẹn, nhanh chóng chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề.

 Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì các hữu tình mà tu các thiền định thù thắng, cho đến khi đạt Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, trọn không khởi tâm tán loạn như tham, giận, si mê… Vì sao? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thường nghĩ rằng: 'Nếu ta khởi tâm đi kèm với tham, tâm đi kèm với giận, tâm đi kèm với si mê, và tâm tán loạn vì những việc khác, thì không thể làm xong việc lợi ích cho người, cũng không thể đạt được Vô thượng chánh đẳng bồ-đề mà mình mong cầu.' Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ quán xét như vậy mà tu hành Tĩnh lự Ba-la-mật-đa, mau được trọn vẹn, nhanh chóng chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề.

 Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì các hữu tình mà thường không xa lìa Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa, cho đến khi đạt Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, thường siêng năng tu học trí tuệ vi diệu thù thắng của thế gian và xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian). Vì sao? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thường nghĩ rằng: 'Nếu khác với Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì trọn không thể làm xong việc đem lợi ích, an vui cho người, cũng không thể đạt được Vô thượng chánh đẳng bồ-đề mà mình mong cầu.' Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ quán xét như vậy mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, mau được trọn vẹn, nhanh chóng chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề."

 Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu sáu Ba-la-mật-đa không có tướng sai khác, đều được Bát-nhã Ba-la-mật-đa thâu nhận, đều nhờ Bát-nhã Ba-la-mật-đa mà tu thành trọn vẹn, thì lẽ ra phải hợp lại thành một Ba-la-mật-đa, tức là Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Sao lại có thể nói rằng Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa, đối với các Ba-la-mật-đa như Bố thí…, là bậc nhất, là thù thắng, là lớn, là tôn quý, là tốt đẹp, là vi diệu, là cao, là cao tột?"

 Phật dạy: "Này Thiện Hiện! Đúng thế, đúng thế, như lời ông nói. Sáu Ba-la-mật-đa như Bố thí… không có tướng sai khác. Nếu không có Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì năm pháp như Bố thí… không được gọi là Ba-la-mật-đa; phải nhờ Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì năm pháp như Bố thí… mới được gọi là Ba-la-mật-đa. Vì năm Ba-la-mật-đa trước được bao gồm trong Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên chỉ có một Ba-la-mật-đa, tức là Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Vì vậy tất cả các Ba-la-mật-đa không có tướng sai khác.

 Này Thiện Hiện, nên biết: như các hữu tình tuy thân hình có nhiều sai khác, nhưng nếu ở gần Diệu Cao sơn vương (tức núi Tu-di, ngọn núi chúa ở trung tâm thế giới) thì đều cùng một màu. Năm Ba-la-mật-đa như Bố thí… cũng như thế: tuy có nhiều loại sai khác, nhưng vì được Bát-nhã Ba-la-mật-đa thâu nhận, đều nhờ Bát-nhã Ba-la-mật-đa mà tu thành trọn vẹn, nương vào Bát-nhã Ba-la-mật-đa mới có thể đi vào nhất thiết trí trí (trí tuệ biết trọn vẹn tất cả, tức trí tuệ của Phật), mới được gọi là đến bờ bên kia; cho nên đều cùng một vị, tướng không sai khác, không thể đặt ra phân biệt rằng: đây là Bố thí Ba-la-mật-đa, đây là Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Vì sao? Này Thiện Hiện! Sáu loại Ba-la-mật-đa như thế đều cùng có thể đi vào nhất thiết trí trí, có thể đến bờ bên kia, tướng không sai khác. Do nhân duyên ấy mà sáu Ba-la-mật-đa như Bố thí… không có tướng sai khác."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Các Ba-la-mật-đa và tất cả các pháp, nếu theo nghĩa chân thật thì đều không có sự sai khác cái này cái kia, hơn kém. Vì duyên cớ gì mà nói Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa, đối với các Ba-la-mật-đa như Bố thí…, là bậc nhất, là thù thắng, là lớn, là tôn quý, là tốt đẹp, là vi diệu, là cao, là cao tột?"

 Phật dạy: "Này Thiện Hiện! Đúng thế, đúng thế, như lời ông nói. Nếu theo nghĩa chân thật thì các Ba-la-mật-đa và tất cả các pháp đều không có sự sai khác cái này cái kia, hơn kém. Chỉ là dựa vào tác dụng của lời nói thế tục mà nói có sự sai khác cái này cái kia, hơn kém; đặt ra Bố thí Ba-la-mật-đa, đặt ra Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa, là để cứu độ các loài hữu tình thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết thuộc về tác dụng thế tục. Nhưng sinh, già, bệnh, chết của các hữu tình đều không có thật, chỉ là tạm đặt ra. Vì sao? Vì hữu tình không có thật, nên phải biết các pháp cũng không có gì cả. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa thấu suốt rằng tất cả đều không có gì cả, nên có thể cứu vớt hữu tình khỏi sinh, già, bệnh, chết thuộc về tác dụng thế tục. Vì lẽ ấy mà nói Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa, đối với các Ba-la-mật-đa như Bố thí…, là bậc nhất, là thù thắng, là lớn, là tôn quý, là tốt đẹp, là vi diệu, là cao, là cao tột.

 Này Thiện Hiện, nên biết: như người nữ báu của Chuyển luân vương, trong hàng nữ giới loài người, là bậc nhất, là thù thắng, là lớn, là tôn quý, là tốt đẹp, là vi diệu, là cao, là cao tột. Cũng vậy, Bát-nhã Ba-la-mật-đa, đối với các Ba-la-mật-đa như Bố thí…, là bậc nhất, là thù thắng, là lớn, là tôn quý, là tốt đẹp, là vi diệu, là cao, là cao tột."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Đức Phật vì ý gì mà chỉ nói Bát-nhã Ba-la-mật-đa, đối với các Ba-la-mật-đa như Bố thí…, là bậc nhất, là thù thắng, là lớn, là tôn quý, là tốt đẹp, là vi diệu, là cao, là cao tột?" Phật dạy: "Này Thiện Hiện! Vì Bát-nhã Ba-la-mật-đa này có thể khéo thâu tóm tất cả pháp lành, hòa hợp chúng mà đi vào nhất thiết trí trí, an trụ không lay động, lấy sự không trụ vào đâu làm phương tiện."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bát-nhã Ba-la-mật-đa như thế, đối với các pháp lành có nắm giữ hay buông bỏ không?" Phật dạy: "Không. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa, đối với tất cả các pháp, không nắm giữ cũng không buông bỏ. Vì sao? Này Thiện Hiện! Vì tất cả các pháp đều không thể nắm giữ, không thể buông bỏ."

 Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với những pháp nào?"

 Phật dạy: "Này Thiện Hiện! Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với sắc (hình chất, phần vật chất); không nắm giữ, không buông bỏ đối với thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ), tưởng (sự nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm ý), thức (sự nhận biết phân biệt) — năm thứ này hợp thành thân tâm con người.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhãn xứ (mắt, với tư cách là chỗ phát sinh nhận thức); không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ (tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt); không nắm giữ, không buông bỏ đối với thanh xứ, hương xứ, vị xứ, xúc xứ, pháp xứ (âm thanh, mùi, vị, vật chạm xúc, và các đối tượng của ý).

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhãn giới (yếu tố mắt; "giới" ở đây là yếu tố, phạm trù cấu thành nhận thức); không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhĩ giới, tỷ giới, thiệt giới, thân giới, ý giới. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với sắc giới (yếu tố hình sắc, tức đối tượng của mắt); không nắm giữ, không buông bỏ đối với thanh giới, hương giới, vị giới, xúc giới, pháp giới (yếu tố âm thanh, mùi, vị, vật chạm xúc, đối tượng của ý). Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhãn thức giới (yếu tố sự nhận biết bằng mắt); không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhĩ thức giới, tỷ thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý thức giới.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhãn xúc (sự gặp gỡ giữa mắt, cảnh và sự nhận biết); không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên; không nắm giữ, không buông bỏ đối với các cảm thọ sinh ra do nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc làm duyên.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với địa giới (yếu tố đất, tính cứng chắc); không nắm giữ, không buông bỏ đối với thủy giới, hỏa giới, phong giới, không giới, thức giới (yếu tố nước, lửa, gió, khoảng trống, và sự nhận biết).

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với vô minh (sự mê muội, không thấy rõ chân lý — khâu đầu tiên trong mười hai khâu nối nhau tạo nên vòng sinh tử); không nắm giữ, không buông bỏ đối với hành (hành động tạo nghiệp), thức (thức tái sinh), danh sắc (thân và tâm lúc mới hình thành), lục xứ (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc), thọ (cảm giác), ái (lòng ham muốn), thủ (sự bám giữ), hữu (sự tạo thành đời sống mới), sinh (sự ra đời), lão tử (già và chết), sầu, than, khổ, lo, buồn phiền.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với Bố thí Ba-la-mật-đa; không nắm giữ, không buông bỏ đối với Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với nội không; không nắm giữ, không buông bỏ đối với ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với chân như; không nắm giữ, không buông bỏ đối với pháp giới, pháp tánh, bất hư vọng tánh, bất biến dị tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghị giới.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với Khổ thánh đế; không nắm giữ, không buông bỏ đối với Tập, Diệt, Đạo thánh đế.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với tứ tĩnh lự; không nắm giữ, không buông bỏ đối với tứ vô lượng, tứ vô sắc định. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với bát giải thoát; không nắm giữ, không buông bỏ đối với bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với tứ niệm trụ; không nắm giữ, không buông bỏ đối với tứ chánh đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với không giải thoát môn; không nắm giữ, không buông bỏ đối với vô tướng, vô nguyện giải thoát môn.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với ngũ nhãn; không nắm giữ, không buông bỏ đối với lục thần thông. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với Phật thập lực; không nắm giữ, không buông bỏ đối với tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, thập bát Phật bất cộng pháp.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với vô vong thất pháp; không nắm giữ, không buông bỏ đối với hằng trụ xả tánh. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhất thiết trí; không nắm giữ, không buông bỏ đối với đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với tất cả đà-la-ni môn; không nắm giữ, không buông bỏ đối với tất cả tam-ma-địa môn.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với quả Dự lưu (quả vị thánh thứ nhất, người đã vào được dòng thánh); không nắm giữ, không buông bỏ đối với quả Nhất lai (chỉ còn trở lại cõi người một lần nữa), quả Bất hoàn (không còn trở lại cõi Dục), quả A-la-hán (đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh). Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc Độc giác). Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với tất cả hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không nắm giữ, không buông bỏ đối với Vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với sắc? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với thọ, tưởng, hành, thức? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhãn xứ? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với sắc xứ? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ?

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhãn giới? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với sắc giới? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với thanh, hương, vị, xúc, pháp giới? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhãn thức giới? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới?

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhãn xúc? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên?

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với địa giới? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với thủy, hỏa, phong, không, thức giới? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với vô minh? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, lo, buồn phiền?

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với Bố thí Ba-la-mật-đa? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với nội không? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không?

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với chân như? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với pháp giới, pháp tánh, bất hư vọng tánh, bất biến dị tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghị giới? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với Khổ thánh đế? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với Tập, Diệt, Đạo thánh đế?

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với tứ tĩnh lự? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với tứ vô lượng, tứ vô sắc định? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với bát giải thoát? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với tứ niệm trụ? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với tứ chánh đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với không giải thoát môn? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với vô tướng, vô nguyện giải thoát môn?

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với ngũ nhãn? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với lục thần thông? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với Phật thập lực? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, thập bát Phật bất cộng pháp? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với vô vong thất pháp? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với hằng trụ xả tánh? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhất thiết trí? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí?

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với tất cả đà-la-ni môn? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với tất cả tam-ma-địa môn? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với quả Dự lưu? Làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với Độc giác bồ-đề? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với tất cả hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với Vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật?"

 Phật dạy: "Này Thiện Hiện! Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về sắc; như thế là đối với sắc không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về thọ, tưởng, hành, thức; như thế là đối với thọ, tưởng, hành, thức không nắm giữ, không buông bỏ.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về nhãn xứ; như thế là đối với nhãn xứ không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ; như thế là đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ không nắm giữ, không buông bỏ. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về sắc xứ; như thế là đối với sắc xứ không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ; như thế là đối với thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ không nắm giữ, không buông bỏ.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về nhãn giới; như thế là đối với nhãn giới không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới; như thế là đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới không nắm giữ, không buông bỏ. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về sắc giới; như thế là đối với sắc giới không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về thanh, hương, vị, xúc, pháp giới; như thế là đối với thanh, hương, vị, xúc, pháp giới không nắm giữ, không buông bỏ. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về nhãn thức giới; như thế là đối với nhãn thức giới không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới; như thế là đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới không nắm giữ, không buông bỏ.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về nhãn xúc; như thế là đối với nhãn xúc không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc; như thế là đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc không nắm giữ, không buông bỏ. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên; như thế là đối với các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên; như thế là đối với các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên không nắm giữ, không buông bỏ.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về địa giới; như thế là đối với địa giới không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về thủy, hỏa, phong, không, thức giới; như thế là đối với thủy, hỏa, phong, không, thức giới không nắm giữ, không buông bỏ. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về vô minh; như thế là đối với vô minh không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, lo, buồn phiền; như thế là đối với hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, lo, buồn phiền không nắm giữ, không buông bỏ.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về Bố thí Ba-la-mật-đa; như thế là đối với Bố thí Ba-la-mật-đa không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa; như thế là đối với Tịnh giới cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa không nắm giữ, không buông bỏ.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về nội không; như thế là đối với nội không không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không; như thế là đối với ngoại không cho đến vô tánh tự tánh không không nắm giữ, không buông bỏ.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về chân như; như thế là đối với chân như không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về pháp giới, pháp tánh, bất hư vọng tánh, bất biến dị tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghị giới; như thế là đối với pháp giới cho đến bất tư nghị giới không nắm giữ, không buông bỏ.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về Khổ thánh đế; như thế là đối với Khổ thánh đế không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về Tập, Diệt, Đạo thánh đế; như thế là đối với Tập, Diệt, Đạo thánh đế không nắm giữ, không buông bỏ.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về tứ tĩnh lự; như thế là đối với tứ tĩnh lự không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về tứ vô lượng, tứ vô sắc định; như thế là đối với tứ vô lượng, tứ vô sắc định không nắm giữ, không buông bỏ. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về bát giải thoát; như thế là đối với bát giải thoát không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ; như thế là đối với bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ không nắm giữ, không buông bỏ.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về tứ niệm trụ; như thế là đối với tứ niệm trụ không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về tứ chánh đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi; như thế là đối với tứ chánh đoạn cho đến bát thánh đạo chi không nắm giữ, không buông bỏ. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về không giải thoát môn; như thế là đối với không giải thoát môn không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về vô tướng, vô nguyện giải thoát môn; như thế là đối với vô tướng, vô nguyện giải thoát môn không nắm giữ, không buông bỏ.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về ngũ nhãn; như thế là đối với ngũ nhãn không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về lục thần thông; như thế là đối với lục thần thông không nắm giữ, không buông bỏ. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về Phật thập lực; như thế là đối với Phật thập lực không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, thập bát Phật bất cộng pháp; như thế là đối với tứ vô sở úy cho đến thập bát Phật bất cộng pháp không nắm giữ, không buông bỏ.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về vô vong thất pháp; như thế là đối với vô vong thất pháp không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về hằng trụ xả tánh; như thế là đối với hằng trụ xả tánh không nắm giữ, không buông bỏ. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về nhất thiết trí; như thế là đối với nhất thiết trí không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; như thế là đối với đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không nắm giữ, không buông bỏ.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về tất cả đà-la-ni môn; như thế là đối với tất cả đà-la-ni môn không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về tất cả tam-ma-địa môn; như thế là đối với tất cả tam-ma-địa môn không nắm giữ, không buông bỏ. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về quả Dự lưu; như thế là đối với quả Dự lưu không nắm giữ, không buông bỏ. Không suy nghĩ phân biệt về quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán; như thế là đối với quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán không nắm giữ, không buông bỏ.

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về Độc giác bồ-đề; như thế là đối với Độc giác bồ-đề không nắm giữ, không buông bỏ. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về tất cả hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát; như thế là đối với tất cả hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát không nắm giữ, không buông bỏ. Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa không suy nghĩ phân biệt về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật; như thế là đối với Vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật không nắm giữ, không buông bỏ."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về sắc? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về thọ, tưởng, hành, thức? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về nhãn xứ? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về sắc xứ? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ?

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về nhãn giới? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về sắc giới? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về thanh, hương, vị, xúc, pháp giới? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về nhãn thức giới? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới?

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về nhãn xúc? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên?

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về địa giới? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về thủy, hỏa, phong, không, thức giới? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về vô minh? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, lo, buồn phiền?

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về Bố thí Ba-la-mật-đa? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về nội không? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không?

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về chân như? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về pháp giới, pháp tánh, bất hư vọng tánh, bất biến dị tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghị giới? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về Khổ thánh đế? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về Tập, Diệt, Đạo thánh đế?

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về tứ tĩnh lự? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về tứ vô lượng, tứ vô sắc định? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về bát giải thoát? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về tứ niệm trụ? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về tứ chánh đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về không giải thoát môn? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về vô tướng, vô nguyện giải thoát môn?

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về ngũ nhãn? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về lục thần thông? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về Phật thập lực? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, thập bát Phật bất cộng pháp? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về vô vong thất pháp? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về hằng trụ xả tánh? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về nhất thiết trí? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí?

 Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về tất cả đà-la-ni môn? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về tất cả tam-ma-địa môn? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về quả Dự lưu? Làm sao không suy nghĩ phân biệt về quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về Độc giác bồ-đề? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về tất cả hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát? Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa làm sao không suy nghĩ phân biệt về Vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật?"

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm năm mươi mốt (hết).

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm mười hai (?) (có lẽ là quyển ba trăm năm mươi hai, số ghi trong bản gốc có thể bị sai).

 Tam tạng Pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang (vị cao tăng đời Đường, Trung Quốc, từng sang Ấn Độ thỉnh kinh) vâng chiếu chỉ nhà vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video