Thiên 394 — Hội 1 · Phẩm 60 Dẫn dắt nhiếp nhau · phần 2

 Phẩm thứ sáu mươi, "Dẫn Nhiếp Lẫn Nhau" (các pháp tu kéo theo và bao gồm nhau), phần hai, thuộc Hội thứ nhất.

 Cụ thọ (tiếng tôn xưng bậc tu hành lâu năm, đáng kính) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một vị đại đệ tử của Phật) lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (Đức Phật, bậc được cả thế gian tôn kính)! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) an trụ (ở yên vững chắc) trong tĩnh lự ba-la-mật-đa (sự tu thiền định đến mức hoàn hảo, đưa người tu sang bờ giải thoát) mà dẫn nhiếp (kéo theo và bao gồm luôn) an nhẫn ba-la-mật-đa (sự nhẫn nhục, chịu đựng mọi điều trái ý mà không giận, tu đến mức hoàn hảo)?"

 Phật dạy: "Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong tĩnh lự ba-la-mật-đa mà tu học an nhẫn, thì quán (nhìn xét sâu sắc bằng tâm) sắc (thân thể và mọi vật chất) như đám bọt nước, quán thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ) như bong bóng nổi trên nước, quán tưởng (sự nhận biết, hình dung hình tướng) như ảo ảnh hơi nắng, quán hành (các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn, toan tính) như thân cây chuối (bóc mãi không có lõi), quán thức (tâm phân biệt, nhận biết) như trò ảo thuật. Khi quán như vậy, ý nghĩ rằng năm thủ uẩn (năm nhóm sắc, thọ, tưởng, hành, thức hợp thành con người, luôn gắn với sự bám chấp) là không bền chắc thường hiện ra trước mắt.

 Bồ-tát lại nghĩ: Mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều trống rỗng, không có cái tôi, cũng không có cái của tôi. Sắc này là sắc của ai? Thọ này là thọ của ai? Tưởng này là tưởng của ai? Hành này là hành của ai? Thức này là thức của ai? Khi quán như vậy, Bồ-tát lại nghĩ: Mọi pháp đều trống rỗng, lìa cái tôi và cái của tôi. Vậy ai là kẻ chém cắt, ai là người bị chém cắt? Ai là kẻ chê bai mắng nhiếc, ai là người bị chê bai mắng nhiếc? Lại có ai ở trong đó mà nổi lên giận hờn?

 Bồ-tát nương vào tĩnh lự như thế, xét kỹ quan sát, nên có thể đầy đủ an nhẫn. Bồ-tát lại đem căn lành (việc thiện làm gốc sinh ra phước báo) của an nhẫn ấy, chia đều cho mọi hữu tình (chúng sinh có tình cảm, có nhận thức) cùng hưởng, rồi hồi hướng (dâng hướng công đức về) quả vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật). Bồ-tát lấy vô sở đắc (không thấy có gì để nắm giữ hay đạt được) làm phương tiện (cách thức khéo léo để tu và giúp người). Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế, Bồ-tát xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, dùng gì để hồi hướng, hồi hướng về đâu. Ba tâm như vậy đều mãi mãi không khởi lên. Thiện Hiện! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong tĩnh lự ba-la-mật-đa mà dẫn nhiếp an nhẫn ba-la-mật-đa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong tĩnh lự ba-la-mật-đa mà dẫn nhiếp tinh tiến ba-la-mật-đa (sự siêng năng, gắng sức không lười biếng trong việc thiện, tu đến mức hoàn hảo)?" Phật dạy: "Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong tĩnh lự ba-la-mật-đa thì phát khởi đủ mọi sự tinh tiến dũng mãnh. Nghĩa là:

 Bồ-tát Ma-ha-tát lìa các dục vọng và các pháp xấu ác, không lành; còn có tầm (tâm tìm kiếm, hướng đến đối tượng một cách thô) và có tứ (tâm dò xét đối tượng một cách tinh tế); có hỷ lạc (niềm vui mừng và sự an vui) sinh ra do lìa dục; vào sơ tĩnh lự (tầng thiền định thứ nhất) và an trụ trọn vẹn trong đó. Tầm và tứ lắng yên, bên trong tâm trong sạch đồng đều, tâm chuyên nhất vào một chỗ, không còn tầm, không còn tứ, có hỷ lạc sinh ra từ định; vào đệ nhị tĩnh lự (tầng thiền thứ hai) và an trụ trọn vẹn. Lìa niềm hỷ, an trụ trong xả (tâm buông bỏ, bình thản quân bằng), đầy đủ chánh niệm (luôn tỉnh giác, ghi nhớ rõ ràng) và chánh tri (hiểu biết đúng đắn, sáng suốt), thân cảm nhận sự an lạc — đó là trạng thái mà các bậc thánh nói rằng: người ấy có xả, có chánh niệm, an trụ trong lạc; vào đệ tam tĩnh lự (tầng thiền thứ ba) và an trụ trọn vẹn. Dứt lạc, dứt khổ, niềm mừng và nỗi lo trước đó đã mất, không khổ không lạc, xả và chánh niệm thanh tịnh; vào đệ tứ tĩnh lự (tầng thiền thứ tư) và an trụ trọn vẹn.

 Khi tu tĩnh lự như thế, Bồ-tát không bám chấp vào hình tướng của các tĩnh lự và các chi phần (các yếu tố hợp thành) của tĩnh lự. Bồ-tát phát khởi thần cảnh trí thông (năng lực thần thông biến hóa và đi lại tự tại) thù thắng, có thể làm vô số việc thần biến lớn lao: làm rung chuyển các thế giới trong mười phương; biến một thành nhiều, biến nhiều thành một; khi ẩn khi hiện, nhanh chóng không gì ngăn trở; đi thẳng qua núi non, vách đá, tường vách như đi trong khoảng không; bay lượn qua lại trên hư không như chim; chui ra chui vào trong đất như ra vào trong nước; đi trên mặt nước như đi trên đất; thân phun ra khói lửa như lửa cháy đồng cao; thân tuôn ra nhiều dòng nước như núi tuyết tan chảy. Mặt trời, mặt trăng có uy lực thần diệu khó ai địch nổi, vậy mà Bồ-tát lấy tay sờ chạm khiến ánh sáng của chúng bị che lấp. Cho đến tận cõi trời Tịnh Cư (các tầng trời cao nhất trong cõi Sắc, nơi các bậc thánh đã dứt hẳn dục vọng cư ngụ), Bồ-tát cũng dùng thân đi đến tự tại. Những thần biến như thế nhiều vô số.

 Bồ-tát phát khởi thiên nhĩ trí thông (năng lực nghe được mọi âm thanh xa gần) thù thắng, sáng rõ thanh tịnh, vượt hơn tai của người và trời, có thể nghe đúng như thật đủ mọi âm thanh của loài hữu tình và vật vô tình trong các thế giới mười phương. Tức là nghe khắp: tiếng ở địa ngục, tiếng loài bàng sinh (loài súc vật, vì phần nhiều đi ngang mình), tiếng cõi quỷ, tiếng người, tiếng trời; tiếng Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu chứng giải thoát cho riêng mình), tiếng Độc giác (người tự mình giác ngộ không cần thầy, ở thời không có Phật); tiếng Bồ-tát, tiếng chư Phật; tiếng chê trách sinh tử (vòng luân hồi sinh ra rồi chết đi mãi), tiếng ngợi khen niết-bàn (sự diệt tắt mọi phiền não, giải thoát hoàn toàn); tiếng quay lưng với pháp hữu vi (những gì do nhân duyên tạo thành, luôn biến đổi), tiếng hướng về bồ-đề (giác ngộ); tiếng chán ghét pháp hữu lậu (pháp còn phiền não rò rỉ, còn trong luân hồi), tiếng ưa thích pháp vô lậu (pháp đã sạch phiền não); tiếng xưng tán Tam bảo (Phật, Pháp, Tăng), tiếng chế ngự tà đạo (con đường tu sai lệch); tiếng bàn luận phân định đúng sai, tiếng tụng đọc kinh điển; tiếng khuyên dứt bỏ việc ác, tiếng khiến người tu việc thiện, tiếng cứu vớt khổ nạn. Những âm thanh như thế, dù lớn hay nhỏ, Bồ-tát đều nghe được không gì ngăn trở.

 Bồ-tát phát khởi tha tâm trí thông (năng lực biết được tâm người khác) thù thắng, có thể biết đúng như thật tâm và tâm sở (các trạng thái đi kèm theo tâm, như tham, giận, vui, buồn) của các loài hữu tình khác trong các thế giới mười phương. Tức là biết khắp các loài hữu tình khác: tâm có tham hay tâm lìa tham; tâm có giận hay tâm lìa giận; tâm có si mê hay tâm lìa si mê; tâm có ái luyến hay tâm lìa ái luyến; tâm có bám giữ hay tâm lìa bám giữ; tâm gom tụ hay tâm tán loạn; tâm nhỏ hẹp hay tâm rộng lớn; tâm hăng hái nổi lên hay tâm chìm xuống; tâm vắng lặng hay tâm không vắng lặng; tâm xao động hay tâm không xao động; tâm ở trong định hay tâm không ở trong định; tâm giải thoát hay tâm không giải thoát; tâm hữu lậu hay tâm vô lậu; tâm có tu tập hay tâm không tu tập; tâm còn có tâm cao hơn hay tâm không còn gì cao hơn. Các tâm như thế, Bồ-tát đều biết đúng như thật.

 Bồ-tát phát khởi túc trụ trí thông (năng lực nhớ biết các đời sống quá khứ) thù thắng, nhớ biết đúng như thật mọi việc đời trước của vô lượng hữu tình trong các thế giới mười phương. Tức là tùy ý nhớ lại mọi việc đời trước của mình hoặc của người, trong khoảng một niệm tâm, mười niệm tâm, trăm niệm tâm, nghìn niệm tâm, nhiều trăm nghìn niệm tâm. Hoặc tùy ý nhớ lại mọi việc đời trước trong một ngày, mười ngày, trăm ngày, nghìn ngày, nhiều trăm nghìn ngày. Hoặc tùy ý nhớ lại mọi việc đời trước trong một tháng, mười tháng, trăm tháng, nghìn tháng, nhiều trăm nghìn tháng. Hoặc tùy ý nhớ lại mọi việc đời trước trong một năm, mười năm, trăm năm, nghìn năm, nhiều trăm nghìn năm. Hoặc tùy ý nhớ lại mọi việc đời trước trong một kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài, không đếm được bằng năm tháng), mười kiếp, trăm kiếp, nghìn kiếp, nhiều trăm nghìn kiếp, cho đến vô lượng vô số trăm nghìn câu-chi (mười triệu) na-dữu-đa (một con số cực lớn, ước khoảng nghìn tỷ) kiếp. Hoặc tùy ý nhớ lại tất cả mọi việc đời trước từ thuở quá khứ xa xưa: ở nơi ấy, vào lúc ấy, có tên như thế, họ như thế, thuộc dòng loại như thế, ăn uống như thế, sống lâu như thế, giới hạn tuổi thọ như thế, thọ dài như thế, hưởng vui như thế, chịu khổ như thế; từ nơi kia chết đi sinh đến chốn này, từ chốn này chết đi sinh sang nơi kia; hình dáng như thế, lời nói như thế. Dù sơ lược hay chi tiết, của mình hay của người, mọi việc đời trước đều tùy ý nhớ biết.

 Bồ-tát phát khởi thiên nhãn trí thông (năng lực thấy được mọi hình sắc xa gần, kể cả sự chết đi sinh lại của chúng sinh) thù thắng, sáng rõ thanh tịnh, vượt hơn mắt của người và trời, có thể thấy đúng như thật đủ mọi hình sắc của loài hữu tình và vật vô tình trong các thế giới mười phương. Tức là thấy khắp các loài hữu tình lúc chết, lúc sinh; hình sắc đẹp đẽ, hình sắc thô xấu; ở cõi lành (cõi trời, cõi người), ở cõi dữ (địa ngục, súc sinh, quỷ đói); hơn hay kém — đủ mọi hình sắc như thế. Nhờ vậy lại biết các loài hữu tình tùy theo sức của nghiệp (những hành động thiện ác đã làm) mà thọ sinh khác nhau: hữu tình này làm đủ điều ác bằng thân, làm đủ điều ác bằng lời nói, làm đủ điều ác bằng ý nghĩ, chê bai phỉ báng các bậc hiền thánh, do nhân duyên tà kiến (cái thấy sai lệch, như không tin nhân quả), nên khi thân hoại mạng chung sẽ rơi vào cõi dữ: hoặc sinh vào địa ngục, hoặc sinh làm bàng sinh, hoặc sinh vào cõi quỷ, hoặc sinh vào vùng biên địa xa xôi, làm hạng người hèn kém, ngang ngược hung ác, chịu đủ mọi khổ não. Hữu tình kia làm đủ điều tốt bằng thân, làm đủ điều tốt bằng lời nói, làm đủ điều tốt bằng ý nghĩ, khen ngợi các bậc hiền thánh, do nhân duyên chánh kiến (cái thấy đúng đắn), nên khi thân hoại mạng chung sẽ được lên cõi lành: hoặc sinh lên cõi trời, hoặc sinh làm người, hưởng mọi niềm vui. Những sự khác biệt về quả báo mà hữu tình phải nhận do đủ loại nghiệp như thế, Bồ-tát đều biết đúng như thật.

 Bồ-tát an trụ trong năm thần thông nhiệm mầu này, đi từ cõi Phật này sang cõi Phật khác, gần gũi cúng dường chư Phật Thế Tôn, thưa hỏi chư Phật về nghĩa lý rất sâu của Pháp, gieo trồng vô lượng căn lành vi diệu, giúp hữu tình tu tập đến chín muồi, làm cho cõi Phật trang nghiêm thanh tịnh, khuyên người tu đủ mọi hạnh Bồ-tát. Bồ-tát đem căn lành ấy, không cầu các quả vị Thanh văn, Độc giác, mà chia đều cho mọi hữu tình cùng hưởng, hồi hướng về vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế, Bồ-tát xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, dùng gì để hồi hướng, hồi hướng về đâu. Ba tâm như vậy đều mãi mãi không khởi lên. Thiện Hiện! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong tĩnh lự ba-la-mật-đa mà dẫn nhiếp tinh tiến ba-la-mật-đa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong tĩnh lự ba-la-mật-đa mà dẫn nhiếp bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ thấu suốt thật tướng của mọi pháp, tu đến mức hoàn hảo)?" Phật dạy: "Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong tĩnh lự ba-la-mật-đa thì quán thấy sắc là bất khả đắc (không thể nắm bắt, không tìm thấy thực thể); quán thấy thọ, tưởng, hành, thức là bất khả đắc.

 Quán thấy nhãn xứ (con mắt, chỗ dựa để thấy) là bất khả đắc; quán thấy nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ (tai, mũi, lưỡi, thân, ý — chỗ dựa để nghe, ngửi, nếm, chạm, nghĩ) là bất khả đắc. Quán thấy sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt) là bất khả đắc; quán thấy thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ (âm thanh, mùi, vị, vật chạm, đối tượng của ý) là bất khả đắc. Quán thấy nhãn giới (mắt, xét như một trong mười tám yếu tố hợp thành sự nhận biết) là bất khả đắc; quán thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới là bất khả đắc. Quán thấy sắc giới là bất khả đắc; quán thấy thanh, hương, vị, xúc, pháp giới là bất khả đắc. Quán thấy nhãn thức giới (sự nhận biết bằng mắt) là bất khả đắc; quán thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới là bất khả đắc. Quán thấy nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, hình sắc và sự nhận biết của mắt) là bất khả đắc; quán thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc là bất khả đắc. Quán thấy các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên là bất khả đắc; quán thấy các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên là bất khả đắc.

 Quán thấy địa giới (yếu tố đất, tính cứng chắc) là bất khả đắc; quán thấy thủy, hỏa, phong, không, thức giới (yếu tố nước, lửa, gió, khoảng trống, tâm thức) là bất khả đắc. Quán thấy vô minh (sự mê muội không thấy rõ chân lý, gốc đầu của chuỗi mười hai nhân duyên dẫn đến luân hồi) là bất khả đắc; quán thấy hành (các hành động tạo nghiệp), thức (tâm thức đi thọ sinh), danh sắc (thân và tâm lúc mới thành hình), lục xứ (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc), thọ (cảm giác), ái (lòng tham luyến), thủ (sự bám giữ), hữu (sự tồn tại tạo nên đời sau), sinh (sự ra đời), lão tử (già và chết), sầu, than, khổ, lo, phiền não là bất khả đắc.

 Quán thấy bố thí ba-la-mật-đa (sự cho tặng, ban phát đến mức hoàn hảo) là bất khả đắc; quán thấy tịnh giới (giữ giới trong sạch), an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa là bất khả đắc.

 Quán thấy nội không (các giác quan bên trong là không, không có thực thể) là bất khả đắc; quán thấy ngoại không (các đối tượng bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái "không" cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng, cả niết-bàn cũng là không), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (các pháp không do tạo tác cũng là không), tất cánh không (rốt ráo hoàn toàn là không), vô tế không (cái không có đầu không có cuối cũng là không), tán không (các pháp vốn chỉ là sự tụ họp rồi tan rã, nên không), vô biến dị không (cái không đổi khác cũng là không), bản tánh không (bản chất vốn có của các pháp là không), tự tướng không (tướng riêng của từng pháp là không), cộng tướng không (tướng chung của các pháp là không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều không), bất khả đắc không (cái không thể nắm bắt cũng là không), vô tánh không (không có tự tánh nên là không), tự tánh không (tự tánh vốn không), vô tánh tự tánh không (cả cái không có tự tánh lẫn tự tánh đều không) là bất khả đắc.

 Quán thấy chân như (thể tính chân thật, như vậy, không đổi của mọi pháp) là bất khả đắc; quán thấy pháp giới (thể tính bao trùm tất cả các pháp), pháp tánh (bản tính của các pháp), bất hư vọng tánh (tính không hư dối), bất biến dị tánh (tính không đổi khác), bình đẳng tánh (tính bình đẳng như nhau), ly sinh tánh (tính lìa sinh diệt), pháp định (sự cố định của pháp), pháp trụ (sự thường trụ của pháp), thật tế (giới hạn chân thật tột cùng), hư không giới (cảnh giới như hư không), bất tư nghì giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn) là bất khả đắc.

 Quán thấy khổ thánh đế (chân lý cao quý về sự khổ) là bất khả đắc; quán thấy tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ), diệt thánh đế (chân lý về sự chấm dứt khổ), đạo thánh đế (chân lý về con đường dẫn đến chấm dứt khổ) là bất khả đắc.

 Quán thấy tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định) là bất khả đắc; quán thấy tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ, bi, hỷ, xả) và tứ vô sắc định (bốn tầng định cao không còn dính đến vật chất) là bất khả đắc. Quán thấy bát giải thoát (tám pháp định giúp thoát khỏi sự trói buộc của sắc và tưởng) là bất khả đắc; quán thấy bát thắng xứ (tám cách quán nhằm làm chủ, vượt thắng đối tượng), cửu thứ đệ định (chín tầng định tuần tự nối tiếp nhau), thập biến xứ (mười phép quán thấy một màu hay một yếu tố trùm khắp mọi nơi) là bất khả đắc.

 Quán thấy tứ niệm trụ (bốn chỗ đặt sự tỉnh giác: thân, cảm thọ, tâm, các pháp) là bất khả đắc; quán thấy tứ chánh đoạn (bốn sự nỗ lực đúng đắn: dứt ác đã sinh, ngăn ác chưa sinh, làm thiện chưa sinh, tăng thiện đã sinh), tứ thần túc (bốn nền tảng của thần thông: ý muốn, siêng năng, tâm chuyên nhất, quán xét), ngũ căn (năm gốc lành: tin, siêng, nhớ, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm gốc lành ấy tăng trưởng), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ đúng, định đúng) là bất khả đắc.

 Quán thấy không giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ thấy mọi pháp là không) là bất khả đắc; quán thấy vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không chấp hình tướng) và vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không còn mong cầu điều gì) là bất khả đắc. Quán thấy ngũ nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) là bất khả đắc. Quán thấy lục thần thông (sáu năng lực siêu việt: thần cảnh, thiên nhĩ, tha tâm, túc trụ, thiên nhãn và lậu tận — dứt sạch phiền não) là bất khả đắc.

 Quán thấy Phật thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật, như biết rõ điều gì hợp lẽ, điều gì không hợp lẽ, biết nghiệp báo của chúng sinh...) là bất khả đắc; quán thấy tứ vô sở úy (bốn điều Phật hoàn toàn không e sợ khi thuyết pháp), tứ vô ngại giải (bốn khả năng hiểu biết và diễn đạt không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về biện luận), đại từ (lòng thương lớn ban vui cho chúng sinh), đại bi (lòng thương lớn cứu khổ cho chúng sinh), đại hỷ (niềm vui lớn khi chúng sinh được lợi lạc), đại xả (tâm buông bỏ lớn, bình đẳng với tất cả), thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng có của Phật, không chung với ai khác) là bất khả đắc. Quán thấy vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót) là bất khả đắc. Quán thấy hằng trụ xả tánh (tính luôn an trụ trong tâm buông xả, bình thản) là bất khả đắc.

 Quán thấy nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp đều không) là bất khả đắc; quán thấy đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu để dẫn dắt chúng sinh) và nhất thiết tướng trí (trí của Phật biết rõ mọi pháp cả về tướng chung lẫn tướng riêng) là bất khả đắc. Quán thấy tất cả đà-la-ni môn (các pháp môn ghi nhớ, giữ gìn mọi điều thiện không để mất) là bất khả đắc. Quán thấy tất cả tam-ma-địa môn (các pháp môn thiền định, tâm chuyên nhất) là bất khả đắc.

 Quán thấy quả Dự lưu (quả vị đầu tiên của bậc thánh, mới vào dòng thánh) là bất khả đắc; quán thấy quả Nhất lai (bậc thánh chỉ còn sinh lại cõi đời một lần), quả Bất hoàn (bậc thánh không còn trở lại cõi dục), quả A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, ra khỏi luân hồi) là bất khả đắc. Quán thấy Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc Độc giác) là bất khả đắc. Quán thấy tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát là bất khả đắc. Quán thấy vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật là bất khả đắc. Quán thấy cõi hữu vi là bất khả đắc. Quán thấy cõi vô vi là bất khả đắc.

 Bồ-tát như thế, vì quán thấy mọi pháp đều bất khả đắc nên không có tạo tác; vì không tạo tác nên không sinh; vì không sinh nên không diệt; vì không diệt nên rốt ráo thanh tịnh, thường còn, không biến đổi. Vì sao vậy? Vì mọi pháp, dù Như Lai (một danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến) ra đời hay không ra đời, vẫn an trụ nơi pháp tánh, an trụ nơi pháp giới, an trụ nơi pháp trụ, an trụ nơi pháp định, không sinh không diệt, mãi mãi không đổi khác. Tâm của Bồ-tát Ma-ha-tát này luôn không tán loạn, lúc nào cũng an trụ trong sự chú tâm tương ưng với nhất thiết trí trí (trí tuệ biết tất cả của Phật), quán xét đúng như thật rằng tánh của mọi pháp đều hoàn toàn không có gì. Bồ-tát lại đem căn lành của trí tuệ nhiệm mầu ấy, chia đều cho mọi hữu tình cùng hưởng, hồi hướng về vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế, Bồ-tát xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, dùng gì để hồi hướng, hồi hướng về đâu. Ba tâm như vậy đều mãi mãi không khởi lên. Thiện Hiện! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong tĩnh lự ba-la-mật-đa mà dẫn nhiếp bát-nhã ba-la-mật-đa."

 Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa mà dẫn nhiếp bố thí ba-la-mật-đa?" Phật dạy: "Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa thì quán thấy mọi pháp đều trống rỗng, không có gì cả." Cụ thọ Thiện Hiện liền thưa với Phật: "Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát quán thấy mọi pháp đều trống rỗng, không có gì cả?"

 Phật dạy: "Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát này an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa, quán tánh nội không thì tánh nội không là bất khả đắc; quán tánh ngoại không thì tánh ngoại không là bất khả đắc; quán tánh nội ngoại không thì tánh nội ngoại không là bất khả đắc; quán tánh không không thì tánh không không là bất khả đắc; quán tánh đại không thì tánh đại không là bất khả đắc; quán tánh thắng nghĩa không thì tánh thắng nghĩa không là bất khả đắc; quán tánh hữu vi không thì tánh hữu vi không là bất khả đắc; quán tánh vô vi không thì tánh vô vi không là bất khả đắc; quán tánh tất cánh không thì tánh tất cánh không là bất khả đắc; quán tánh vô tế không thì tánh vô tế không là bất khả đắc; quán tánh tán không thì tánh tán không là bất khả đắc; quán tánh vô biến dị không thì tánh vô biến dị không là bất khả đắc; quán tánh bản tánh không thì tánh bản tánh không là bất khả đắc; quán tánh tự tướng không thì tánh tự tướng không là bất khả đắc; quán tánh cộng tướng không thì tánh cộng tướng không là bất khả đắc; quán tánh nhất thiết pháp không thì tánh nhất thiết pháp không là bất khả đắc; quán tánh bất khả đắc không thì tánh bất khả đắc không là bất khả đắc; quán tánh vô tánh không thì tánh vô tánh không là bất khả đắc; quán tánh tự tánh không thì tánh tự tánh không là bất khả đắc; quán tánh vô tánh tự tánh không thì tánh vô tánh tự tánh không là bất khả đắc.

 Bồ-tát Ma-ha-tát này an trụ trong các phép quán về không như thế, không thấy sắc là không hay chẳng phải không; không thấy thọ, tưởng, hành, thức là không hay chẳng phải không. Không thấy nhãn xứ là không hay chẳng phải không; không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là không hay chẳng phải không. Không thấy sắc xứ là không hay chẳng phải không; không thấy thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là không hay chẳng phải không. Không thấy nhãn giới là không hay chẳng phải không; không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới là không hay chẳng phải không. Không thấy sắc giới là không hay chẳng phải không; không thấy thanh, hương, vị, xúc, pháp giới là không hay chẳng phải không. Không thấy nhãn thức giới là không hay chẳng phải không; không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới là không hay chẳng phải không. Không thấy nhãn xúc là không hay chẳng phải không; không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc là không hay chẳng phải không. Không thấy các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên là không hay chẳng phải không; không thấy các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên là không hay chẳng phải không.

 Không thấy địa giới là không hay chẳng phải không; không thấy thủy, hỏa, phong, không, thức giới là không hay chẳng phải không. Không thấy vô minh là không hay chẳng phải không; không thấy hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, lo, phiền não là không hay chẳng phải không. Không thấy bố thí ba-la-mật-đa là không hay chẳng phải không; không thấy tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa là không hay chẳng phải không.

 Không thấy nội không là không hay chẳng phải không; không thấy ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không là không hay chẳng phải không. Không thấy chân như là không hay chẳng phải không; không thấy pháp giới, pháp tánh, bất hư vọng tánh, bất biến dị tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghì giới là không hay chẳng phải không.

 Không thấy khổ thánh đế là không hay chẳng phải không; không thấy tập, diệt, đạo thánh đế là không hay chẳng phải không. Không thấy tứ tĩnh lự là không hay chẳng phải không; không thấy tứ vô lượng, tứ vô sắc định là không hay chẳng phải không. Không thấy bát giải thoát là không hay chẳng phải không; không thấy bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ là không hay chẳng phải không. Không thấy tứ niệm trụ là không hay chẳng phải không; không thấy tứ chánh đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi là không hay chẳng phải không. Không thấy không giải thoát môn là không hay chẳng phải không; không thấy vô tướng, vô nguyện giải thoát môn là không hay chẳng phải không. Không thấy ngũ nhãn là không hay chẳng phải không. Không thấy lục thần thông là không hay chẳng phải không.

 Không thấy Phật thập lực là không hay chẳng phải không; không thấy tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, thập bát Phật bất cộng pháp là không hay chẳng phải không. Không thấy vô vong thất pháp là không hay chẳng phải không. Không thấy hằng trụ xả tánh là không hay chẳng phải không. Không thấy nhất thiết trí là không hay chẳng phải không; không thấy đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không hay chẳng phải không. Không thấy tất cả đà-la-ni môn là không hay chẳng phải không. Không thấy tất cả tam-ma-địa môn là không hay chẳng phải không. Không thấy quả Dự lưu là không hay chẳng phải không; không thấy quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán là không hay chẳng phải không. Không thấy Độc giác bồ-đề là không hay chẳng phải không. Không thấy tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát là không hay chẳng phải không. Không thấy vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật là không hay chẳng phải không. Không thấy cõi hữu vi là không hay chẳng phải không. Không thấy cõi vô vi là không hay chẳng phải không.

 Bồ-tát Ma-ha-tát này an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như thế, đối với mọi thứ đem bố thí cho các hữu tình — hoặc đồ ăn, thức uống, hoặc xe cộ, áo quần, hoặc các loại hương hoa, đồ nằm, nhà cửa, đèn đuốc, giường ghế; hoặc các thứ vàng bạc, ngọc ma-ni (ngọc báu), trân châu, ngọc mạt-la-yết-đa (một loại ngọc màu xanh lục), ốc xà cừ, ngọc bích, san hô, thạch tạng (một loại đá quý) (?), ngọc đế thanh (ngọc màu xanh biếc), kim cương, ngọc phệ-lưu-ly (lưu ly, ngọc màu xanh lam) cùng đủ thứ châu báu khác; hoặc các thứ thuốc men, hương xoa, hương bột, tài sản, vật dụng — tất cả những thứ như thế Bồ-tát đều quán thấy là không. Người bố thí, vật được bố thí, phước của việc bố thí, tất cả những điều ấy cũng đều quán thấy là không. Lúc ấy, tâm keo kiệt và tâm bám chấp của Bồ-tát hoàn toàn không khởi lên. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát này thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, từ lúc mới phát tâm cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề nhiệm mầu (chỗ ngồi thành Phật), tất cả những sự phân biệt như thế đều không khởi lên. Cũng như chư Như Lai, Ứng Cúng (bậc xứng đáng được cúng dường), Chánh Đẳng Giác (bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn) chưa từng khởi tâm keo kiệt hay tâm bám chấp dù chỉ trong chốc lát, Bồ-tát Ma-ha-tát này cũng vậy, thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa nên tâm keo kiệt và tâm bám chấp đều mãi mãi không khởi lên.

 Thiện Hiện nên biết! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu là thầy của các Bồ-tát Ma-ha-tát, có thể khiến hàng Bồ-tát Ma-ha-tát không khởi bất cứ sự suy tưởng phân biệt sai lầm nào. Các Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như thế thì mọi việc bố thí đều không vướng nhiễm bám chấp. Bồ-tát lại đem căn lành của việc bố thí ấy, chia đều cho mọi hữu tình cùng hưởng, hồi hướng về vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế, Bồ-tát xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, dùng gì để hồi hướng, hồi hướng về đâu. Ba tâm như vậy đều mãi mãi không khởi lên. Thiện Hiện! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa mà dẫn nhiếp bố thí ba-la-mật-đa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa mà dẫn nhiếp tịnh giới ba-la-mật-đa (sự giữ gìn giới luật trong sạch đến mức hoàn hảo)?" Phật dạy: "Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa thì không khởi tâm hướng về quả vị Thanh văn, Độc giác. Vì sao vậy? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát này quán thấy các quả vị Thanh văn, Độc giác đều là bất khả đắc; tâm hồi hướng về quả vị Thanh văn, Độc giác cùng thân và lời của tâm ấy cũng đều là bất khả đắc.

 Bồ-tát Ma-ha-tát này an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa, từ lúc mới phát tâm cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề nhiệm mầu, trong suốt khoảng thời gian ấy: tự mình không giết hại sinh mạng, cũng khuyên người khác không giết hại sinh mạng, khen ngợi một cách đúng đắn pháp không giết hại sinh mạng, vui vẻ tán thán người không giết hại sinh mạng. Tự mình không lấy của không được cho, cũng khuyên người khác không lấy của không được cho, khen ngợi một cách đúng đắn pháp không lấy của không được cho, vui vẻ tán thán người không lấy của không được cho. Tự mình không tà dâm, cũng khuyên người khác không tà dâm, khen ngợi một cách đúng đắn pháp không tà dâm, vui vẻ tán thán người không tà dâm. Tự mình không nói dối, cũng khuyên người khác không nói dối, khen ngợi một cách đúng đắn pháp không nói dối, vui vẻ tán thán người không nói dối. Tự mình không nói lời thô ác, cũng khuyên người khác không nói lời thô ác, khen ngợi một cách đúng đắn pháp không nói lời thô ác, vui vẻ tán thán người không nói lời thô ác. Tự mình không nói lời chia rẽ, cũng khuyên người khác không nói lời chia rẽ, khen ngợi một cách đúng đắn pháp không nói lời chia rẽ, vui vẻ tán thán người không nói lời chia rẽ. Tự mình không nói lời nhảm nhí bẩn thỉu, cũng khuyên người khác không nói lời nhảm nhí bẩn thỉu, khen ngợi một cách đúng đắn pháp không nói lời nhảm nhí bẩn thỉu, vui vẻ tán thán người không nói lời nhảm nhí bẩn thỉu. Tự mình lìa tham lam, cũng khuyên người khác lìa tham lam, khen ngợi một cách đúng đắn pháp lìa tham lam, vui vẻ tán thán người lìa tham lam. Tự mình lìa giận dữ, cũng khuyên người khác lìa giận dữ, khen ngợi một cách đúng đắn pháp lìa giận dữ, vui vẻ tán thán người lìa giận dữ. Tự mình lìa tà kiến, cũng khuyên người khác lìa tà kiến, khen ngợi một cách đúng đắn pháp lìa tà kiến, vui vẻ tán thán người lìa tà kiến.

 Bồ-tát Ma-ha-tát này đem căn lành sinh ra từ tịnh giới ấy, không cầu sinh vào cõi Dục (cõi còn ham muốn ăn uống, dục lạc), cõi Sắc (cõi trời có thân vi tế, đã lìa dục), cõi Vô sắc (cõi trời chỉ có tâm, không còn thân sắc), không cầu quả vị Thanh văn và Độc giác, mà chỉ đem căn lành của tịnh giới như thế chia đều cho mọi hữu tình cùng hưởng, hồi hướng về vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế, Bồ-tát xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, dùng gì để hồi hướng, hồi hướng về đâu. Ba tâm như vậy đều mãi mãi không khởi lên. Thiện Hiện! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa mà dẫn nhiếp tịnh giới ba-la-mật-đa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa mà dẫn nhiếp an nhẫn ba-la-mật-đa?" Phật dạy: "Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa thì phát khởi tùy thuận nhẫn (sự nhẫn chịu thuận theo chân lý, chấp nhận rằng các pháp vốn không có thực thể). Được nhẫn này rồi, Bồ-tát thường nghĩ thế này: Trong mọi pháp, không có một pháp nào hoặc khởi lên hoặc hết đi, hoặc sinh hoặc diệt, hoặc già hoặc bệnh; không có kẻ mắng, không có người bị mắng; không có kẻ phỉ báng, không có người bị phỉ báng; không có kẻ cắt, không có người bị cắt; không có kẻ chặt, không có người bị chặt; không có kẻ đâm, không có người bị đâm; không có kẻ phá hại, không có người bị phá hại; không có kẻ trói, không có người bị trói; không có kẻ đánh, không có người bị đánh; không có kẻ làm khổ não, không có người bị khổ não; không có kẻ giết, không có người bị giết. Tất cả những điều như thế, cả bản tánh lẫn hình tướng đều là không, không nên ở trong đó mà suy tưởng phân biệt sai lầm.

 Bồ-tát Ma-ha-tát này, từ lúc mới phát tâm cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề nhiệm mầu, trong suốt khoảng thời gian ấy, giả sử tất cả các loài hữu tình đều đến phỉ báng, quở trách, lăng nhục, dùng dao gậy, gạch đá, hòn đất mà làm hại, đánh đập, cắt xẻo, chém đâm, thậm chí phân xẻ từng phần tay chân, khớp xương trên thân, thì lúc ấy tâm Bồ-tát vẫn không thay đổi, chỉ nghĩ thế này: "Thật đáng lạ thay! Trong tánh của các pháp hoàn toàn không có những việc phỉ báng, quở trách, lăng nhục, làm hại... vậy mà các hữu tình suy tưởng phân biệt sai lầm, cho đó là có thật, rồi phát khởi đủ mọi phiền não và nghiệp ác, nên hiện tại và mai sau phải chịu đủ mọi khổ não." Bồ-tát Ma-ha-tát này lại đem căn lành của an nhẫn ấy, chia đều cho mọi hữu tình cùng hưởng, hồi hướng về vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế, Bồ-tát xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, dùng gì để hồi hướng, hồi hướng về đâu. Ba tâm như vậy đều mãi mãi không khởi lên. Thiện Hiện! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa mà dẫn nhiếp an nhẫn ba-la-mật-đa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa mà dẫn nhiếp tinh tiến ba-la-mật-đa?" Phật dạy: "Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa thì dũng mãnh tinh tiến, vì các hữu tình mà giảng nói chánh pháp, thân tâm không mỏi mệt. Bồ-tát Ma-ha-tát này an trụ trong tứ thần túc với phương tiện khéo léo, thân tâm tinh tiến, luôn không lười nghỉ, có thể đi đến một thế giới, hoặc mười thế giới, hoặc trăm thế giới, hoặc nghìn thế giới, hoặc trăm nghìn thế giới, hoặc trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa thế giới, đến chỗ các hữu tình mà giảng nói chánh pháp, dùng phương tiện dạy dỗ dẫn dắt:

 Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong bố thí ba-la-mật-đa; dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa. Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong nội không; dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không. Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong chân như; dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong pháp giới, pháp tánh, bất hư vọng tánh, bất biến dị tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghì giới.

 Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong khổ thánh đế; dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong tập, diệt, đạo thánh đế. Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong tứ tĩnh lự; dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong tứ vô lượng, tứ vô sắc định. Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong bát giải thoát; dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ. Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong tứ niệm trụ; dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong tứ chánh đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi. Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong không giải thoát môn; dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong vô tướng, vô nguyện giải thoát môn. Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong ngũ nhãn. Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong lục thần thông.

 Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong Phật thập lực; dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, thập bát Phật bất cộng pháp. Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong vô vong thất pháp. Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong hằng trụ xả tánh. Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong nhất thiết trí; dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong tất cả đà-la-ni môn. Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong tất cả tam-ma-địa môn. Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong quả Dự lưu; dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán. Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong Độc giác bồ-đề. Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát. Dùng phương tiện dạy dỗ khiến họ an trụ trong vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật.

 Tuy khiến họ an trụ trong đủ mọi công đức như đã nói ở trên, nhưng không khiến họ bám chấp vào cõi hữu vi hay cõi vô vi. Bồ-tát Ma-ha-tát này lại đem căn lành của tinh tiến ấy, chia đều cho mọi hữu tình cùng hưởng, hồi hướng về vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế, Bồ-tát xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, dùng gì để hồi hướng, hồi hướng về đâu. Ba tâm như vậy đều mãi mãi không khởi lên. Thiện Hiện! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa mà dẫn nhiếp tinh tiến ba-la-mật-đa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa mà dẫn nhiếp tĩnh lự ba-la-mật-đa?" Phật dạy: "Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa thì, trừ tam-ma-địa (thiền định) của Phật ra, đối với tất cả các tam-ma-địa còn lại — hoặc tam-ma-địa của Thanh văn, hoặc tam-ma-địa của Độc giác, hoặc tam-ma-địa của Bồ-tát — đều có thể tự tại vào ra tùy ý. Bồ-tát Ma-ha-tát này an trụ trong tam-ma-địa tự tại, đối với bát giải thoát đều có thể tự tại vào ra theo chiều thuận và chiều nghịch.

 Thế nào là tám? Một là: tự thân còn có sắc mà quán các sắc, đó là giải thoát thứ nhất. Hai là: bên trong không còn tưởng về sắc mà quán các sắc bên ngoài, đó là giải thoát thứ hai. Ba là: với sự hiểu biết thù thắng về cảnh thanh tịnh, thân tự chứng nghiệm, đó là giải thoát thứ ba. Bốn là: vượt qua mọi tưởng về sắc, diệt tưởng hữu đối (tưởng về những vật chất ngăn ngại, chạm chọi lẫn nhau), không suy nghĩ đến các tưởng sai khác, quán hư không là vô biên, vào Không vô biên xứ định (tầng định thấy hư không vô cùng tận) và an trụ trọn vẹn, đó là giải thoát thứ tư. Năm là: vượt qua toàn bộ Không vô biên xứ định, quán thức là vô biên, vào Thức vô biên xứ định (tầng định thấy tâm thức vô cùng tận) và an trụ trọn vẹn, đó là giải thoát thứ năm. Sáu là: vượt qua toàn bộ Thức vô biên xứ định, quán không có chút gì, vào Vô sở hữu xứ định (tầng định thấy không có bất cứ thứ gì) và an trụ trọn vẹn, đó là giải thoát thứ sáu. Bảy là: vượt qua toàn bộ Vô sở hữu xứ định, vào Phi tưởng phi phi tưởng xứ định (tầng định cực vi tế, chẳng phải có tưởng cũng chẳng phải không có tưởng) và an trụ trọn vẹn, đó là giải thoát thứ bảy. Tám là: vượt qua toàn bộ Phi tưởng phi phi tưởng xứ định, vào Diệt tưởng thọ định (tầng định diệt hết mọi tưởng và cảm thọ) và an trụ trọn vẹn, đó là giải thoát thứ tám. Bồ-tát Ma-ha-tát này có thể vào ra tự tại trong tám giải thoát như thế, dù theo chiều thuận hay chiều nghịch.

 Bồ-tát lại có thể tự tại tùy ý vào ra theo chiều thuận và chiều nghịch trong chín thứ đệ định. Thế nào là chín? Đó là: lìa các dục vọng và các pháp xấu ác, không lành, có tầm có tứ, có hỷ lạc sinh ra do lìa dục, vào sơ tĩnh lự và an trụ trọn vẹn, đó là thứ đệ định thứ nhất. Tầm và tứ lắng yên, bên trong tâm trong sạch đồng đều, tâm chuyên nhất vào một chỗ, không tầm không tứ, có hỷ lạc sinh ra từ định, vào đệ nhị tĩnh lự và an trụ trọn vẹn, đó là thứ đệ định thứ hai. Lìa hỷ, an trụ trong xả, đầy đủ chánh niệm, chánh tri, thân cảm nhận an lạc — trạng thái mà các bậc thánh nói rằng người ấy có xả, có chánh niệm, an trụ trong lạc — vào đệ tam tĩnh lự và an trụ trọn vẹn, đó là thứ đệ định thứ ba. Dứt lạc dứt khổ, niềm mừng và nỗi lo trước đó đã mất, không khổ không lạc, xả và chánh niệm thanh tịnh, vào đệ tứ tĩnh lự và an trụ trọn vẹn, đó là thứ đệ định thứ tư. Vượt qua mọi tưởng về sắc, diệt tưởng hữu đối, không suy nghĩ đến các tưởng sai khác, quán hư không là vô biên, vào Không vô biên xứ định và an trụ trọn vẹn, đó là thứ đệ định thứ năm. Vượt qua toàn bộ Không vô biên xứ định, quán thức là vô biên, vào Thức vô biên xứ định và an trụ trọn vẹn, đó là thứ đệ định thứ sáu. Vượt qua toàn bộ Thức vô biên xứ định, quán không có chút gì, vào Vô sở hữu xứ định và an trụ trọn vẹn, đó là thứ đệ định thứ bảy. Vượt qua toàn bộ Vô sở hữu xứ định, vào Phi tưởng phi phi tưởng xứ định và an trụ trọn vẹn, đó là thứ đệ định thứ tám. Vượt qua toàn bộ Phi tưởng phi phi tưởng xứ định, vào Diệt tưởng thọ định và an trụ trọn vẹn, đó là thứ đệ định thứ chín. Bồ-tát Ma-ha-tát này có thể vào ra tự tại trong chín thứ đệ định như thế, dù theo chiều thuận hay chiều nghịch.

 Thiện Hiện nên biết! Bồ-tát Ma-ha-tát này sau khi đã tu thuần thục tám giải thoát và chín thứ đệ định, lại có thể vào Sư tử tần thân tam-ma-địa (thiền định như sư tử vươn mình, tự tại đi lên rồi đi xuống qua các tầng định) của Bồ-tát Ma-ha-tát. Thế nào gọi là Sư tử tần thân tam-ma-địa của Bồ-tát Ma-ha-tát? Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát lìa các dục vọng và các pháp xấu ác, không lành, có tầm có tứ, có hỷ lạc sinh ra do lìa dục, vào sơ tĩnh lự và an trụ trọn vẹn; tầm và tứ lắng yên, bên trong tâm trong sạch đồng đều, tâm chuyên nhất vào một chỗ, không tầm không tứ, có hỷ lạc sinh ra từ định, vào đệ nhị tĩnh lự và an trụ trọn vẹn; lìa hỷ, an trụ trong xả, đầy đủ chánh niệm, chánh tri, thân cảm nhận an lạc — trạng thái mà các bậc thánh nói rằng người ấy có xả, có chánh niệm, an trụ trong lạc — vào đệ tam tĩnh lự và an trụ trọn vẹn; dứt lạc dứt khổ, niềm mừng và nỗi lo trước đó đã mất, không khổ không lạc, xả và chánh niệm thanh tịnh, vào đệ tứ tĩnh lự và an trụ trọn vẹn; vượt qua mọi tưởng về sắc, diệt tưởng hữu đối, không suy nghĩ đến các tưởng sai khác, quán hư không là vô biên, vào Không vô biên xứ định và an trụ trọn vẹn; vượt qua toàn bộ Không vô biên xứ định, quán thức là vô biên, vào Thức vô biên xứ định và an trụ trọn vẹn; vượt qua toàn bộ Thức vô biên xứ định, quán không có chút gì, vào Vô sở hữu xứ định và an trụ trọn vẹn; vượt qua toàn bộ Vô sở hữu xứ định, vào Phi tưởng phi phi tưởng xứ định và an trụ trọn vẹn; vượt qua toàn bộ Phi tưởng phi phi tưởng xứ định, vào Diệt tưởng thọ định và an trụ trọn vẹn.

 Rồi lại từ Diệt tưởng thọ định ra, trở vào Phi tưởng phi phi tưởng xứ định; từ Phi tưởng phi phi tưởng xứ định ra, vào Vô sở hữu xứ định; từ Vô sở hữu xứ định ra, vào Thức vô biên xứ định; từ Thức vô biên xứ định ra, vào Không vô biên xứ định; từ Không vô biên xứ định ra, vào đệ tứ tĩnh lự; từ đệ tứ tĩnh lự ra, vào đệ tam tĩnh lự; từ đệ tam tĩnh lự ra, vào đệ nhị tĩnh lự; từ đệ nhị tĩnh lự ra, vào sơ tĩnh lự. Thiện Hiện! Đó là Sư tử tần thân tam-ma-địa của Bồ-tát Ma-ha-tát.

 Thiện Hiện nên biết! Bồ-tát Ma-ha-tát này sau khi đã tu thuần thục Sư tử tần thân tam-ma-địa, lại có thể vào Tập tán tam-ma-địa (thiền định gom lại và tản ra, ra vào xen kẽ, vượt qua các tầng định một cách tự tại) của Bồ-tát Ma-ha-tát. Thế nào gọi là Tập tán tam-ma-địa của Bồ-tát Ma-ha-tát? Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát lìa các dục vọng và các pháp xấu ác, không lành, có tầm có tứ, có hỷ lạc sinh ra do lìa dục, vào sơ tĩnh lự và an trụ trọn vẹn; từ sơ tĩnh lự ra, vào đệ nhị tĩnh lự và an trụ trọn vẹn; từ đệ nhị tĩnh lự ra, vào đệ tam tĩnh lự và an trụ trọn vẹn; từ đệ tam tĩnh lự ra, vào đệ tứ tĩnh lự và an trụ trọn vẹn; từ đệ tứ tĩnh lự ra, vào Không vô biên xứ định và an trụ trọn vẹn; từ Không vô biên xứ định ra, vào Thức vô biên xứ định và an trụ trọn vẹn; từ Thức vô biên xứ định ra, vào Vô sở hữu xứ định và an trụ trọn vẹn; từ Vô sở hữu xứ định ra, vào Phi tưởng phi phi tưởng xứ định và an trụ trọn vẹn; từ Phi tưởng phi phi tưởng xứ định ra, vào Diệt tưởng thọ định và an trụ trọn vẹn.

 Từ Diệt tưởng thọ định ra, vào sơ tĩnh lự; từ sơ tĩnh lự ra, vào Diệt tưởng thọ định; từ Diệt tưởng thọ định ra, vào đệ nhị tĩnh lự; từ đệ nhị tĩnh lự ra, vào Diệt tưởng thọ định; từ Diệt tưởng thọ định ra, vào đệ tam tĩnh lự; từ đệ tam tĩnh lự ra, vào Diệt tưởng thọ định; từ Diệt tưởng thọ định ra, vào đệ tứ tĩnh lự; từ đệ tứ tĩnh lự ra, vào Diệt tưởng thọ định; từ Diệt tưởng thọ định ra, vào Không vô biên xứ định; từ Không vô biên xứ định ra, vào Diệt tưởng thọ định; từ Diệt tưởng thọ định ra, vào Thức vô biên xứ định; từ Thức vô biên xứ định ra, vào Diệt tưởng thọ định; từ Diệt tưởng thọ định ra, vào Vô sở hữu xứ định; từ Vô sở hữu xứ định ra, vào Diệt tưởng thọ định; từ Diệt tưởng thọ định ra, vào Phi tưởng phi phi tưởng xứ định; từ Phi tưởng phi phi tưởng xứ định ra, vào Diệt tưởng thọ định.

 Từ Diệt tưởng thọ định ra, trụ ở tâm không định (tâm bình thường, không ở trong định); từ tâm không định, vào Diệt tưởng thọ định; từ Diệt tưởng thọ định ra, trụ ở tâm không định; từ tâm không định, vào Phi tưởng phi phi tưởng xứ định; từ Phi tưởng phi phi tưởng xứ định ra, trụ ở tâm không định; từ tâm không định, vào Vô sở hữu xứ định; từ Vô sở hữu xứ định ra, trụ ở tâm không định; từ tâm không định, vào Thức vô biên xứ định; từ Thức vô biên xứ định ra, trụ ở tâm không định; từ tâm không định, vào Không vô biên xứ định; từ Không vô biên xứ định ra, trụ ở tâm không định; từ tâm không định, vào đệ tứ tĩnh lự; từ đệ tứ tĩnh lự ra, trụ ở tâm không định; từ tâm không định, vào đệ tam tĩnh lự; từ đệ tam tĩnh lự ra, trụ ở tâm không định; từ tâm không định, vào đệ nhị tĩnh lự; từ đệ nhị tĩnh lự ra, trụ ở tâm không định; từ tâm không định, vào sơ tĩnh lự; từ sơ tĩnh lự ra, trụ ở tâm không định. Thiện Hiện! Đó là Tập tán tam-ma-địa của Bồ-tát Ma-ha-tát.

 Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong Tập tán tam-ma-địa thì đạt được thật tánh bình đẳng của mọi pháp. Bồ-tát Ma-ha-tát này lại đem căn lành của tĩnh lự ấy, chia đều cho mọi hữu tình cùng hưởng, hồi hướng về vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lấy vô sở đắc làm phương tiện. Khi hồi hướng về đại bồ-đề như thế, Bồ-tát xa lìa ba tâm, tức là: ai hồi hướng, dùng gì để hồi hướng, hồi hướng về đâu. Ba tâm như vậy đều mãi mãi không khởi lên. Thiện Hiện! Đó là Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong bát-nhã ba-la-mật-đa mà dẫn nhiếp tĩnh lự ba-la-mật-đa."

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm năm mươi.

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm mười một (?).

 Tam tạng pháp sư (vị pháp sư thông suốt cả ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video