Thiên 403 — Hội 1 · Phẩm 61 Hỏi nhiều về bất nhị · phần 9

 Hội thứ nhất, phẩm "Hỏi nhiều mà không hai", thứ sáu mươi mốt, phần chín.

 Bấy giờ cụ thọ (cách gọi tôn kính bậc tu hành lâu năm, có đức hạnh) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về "không") thưa Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Phật), bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại bồ-tát, người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) lại nên biết tướng tóm lược và tướng rộng của tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) như thế nào?"

 Phật dạy: "Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát biết rõ đúng như thật rằng tất cả các pháp không hợp lại cũng không tan ra, thì bồ-tát ma-ha-tát ấy biết như vậy là biết tướng tóm lược và tướng rộng của tất cả các pháp."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, những pháp nào là tất cả các pháp không hợp không tan?"

 Phật dạy: "Thiện Hiện, sắc (hình sắc, phần vật chất của thân và cảnh) không hợp không tan; thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ), tưởng (sự nhận biết, hình dung hình ảnh, tên gọi), hành (các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn, quyết định), thức (sự nhận biết phân biệt) cũng không hợp không tan. (Năm thứ này gọi là năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người.)

 Nhãn xứ (mắt, xét như chỗ làm phát sinh nhận thức) không hợp không tan; nhĩ xứ (tai), tỷ xứ (mũi), thiệt xứ (lưỡi), thân xứ (thân), ý xứ (ý, tức tâm) cũng không hợp không tan. Sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt) không hợp không tan; thanh xứ (âm thanh), hương xứ (mùi), vị xứ (vị), xúc xứ (cái chạm biết được bằng thân), pháp xứ (các đối tượng của ý) cũng không hợp không tan. (Mười hai thứ này gọi là mười hai xứ.)

 Nhãn giới (mắt, xét như một yếu tố trong mười tám giới, tức mười tám yếu tố cấu thành sự nhận biết) không hợp không tan; nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới cũng không hợp không tan. Sắc giới (hình sắc, xét như một yếu tố) không hợp không tan; thanh, hương, vị, xúc, pháp giới cũng không hợp không tan. Nhãn thức giới (sự nhận biết phát sinh qua mắt) không hợp không tan; nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới cũng không hợp không tan.

 Nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, cảnh và cái biết) không hợp không tan; nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc cũng không hợp không tan. Các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên (điều kiện) không hợp không tan; các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên cũng không hợp không tan.

 Địa giới (yếu tố đất, tức tính cứng chắc) không hợp không tan; thủy giới (yếu tố nước, tính ướt), hỏa giới (yếu tố lửa, tính nóng), phong giới (yếu tố gió, tính chuyển động), không giới (yếu tố khoảng trống), thức giới (yếu tố cái biết) cũng không hợp không tan.

 Vô minh (sự mê mờ, không thấy rõ sự thật) không hợp không tan; hành (những hành động tạo nghiệp), thức, danh sắc (tinh thần và thể xác), lục xứ (sáu giác quan), xúc, thọ, ái (lòng khao khát, ham muốn), thủ (sự bám giữ), hữu (sự tồn tại do nghiệp dẫn đến đời sau), sinh, lão tử (già chết), sầu, than, khổ, ưu, não cũng không hợp không tan. (Đây là mười hai chi duyên khởi, tức chuỗi mười hai mắt xích nương nhau mà sinh ra vòng sống chết.)

 Bố thí ba-la-mật-đa (ba-la-mật-đa: hạnh tu đưa người từ bờ mê sang bờ giác ngộ; bố thí: đem của cải, giáo pháp, sự che chở cho người khác) không hợp không tan; tịnh giới (giữ giới luật trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhịn, chịu đựng), tinh tấn (siêng năng không lười), tĩnh lự (thiền định, giữ tâm lắng yên), bát-nhã (trí tuệ thấy rõ thực tướng của các pháp) ba-la-mật-đa cũng không hợp không tan.

 Nội không (các giác quan bên trong là không, không có thực thể) không hợp không tan; ngoại không (các cảnh bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái "không" cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng, tức niết-bàn, cũng là không), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (các pháp không do tạo tác cũng là không), tất cánh không (rốt ráo là không), vô tế không (không có đầu, không có cuối, là không), tán không (các pháp vốn tan rã, không có gì để buông bỏ, là không), vô biến dị không (cái không hề đổi khác cũng là không), bản tính không (tính vốn có của các pháp là không), tự tướng không (đặc tính riêng của từng pháp là không), cộng tướng không (đặc tính chung của các pháp là không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được, là không), vô tính không (cái không có tự tính là không), tự tính không (tự tính là không), vô tính tự tính không (cả cái không có tự tính lẫn tự tính đều không) cũng không hợp không tan.

 Chân như (tính chân thật, như thế, không đổi của mọi pháp) không hợp không tan; pháp giới (cảnh giới bản chất của các pháp), pháp tính (tính chân thật của các pháp), bất hư vọng tính (tính không giả dối), bất biến dị tính (tính không đổi khác), bình đẳng tính (tính bình đẳng như nhau), ly sinh tính (tính lìa khỏi sinh diệt), pháp định (sự cố định không đổi của pháp), pháp trụ (sự an trụ thường hằng của pháp), thực tế (chỗ tận cùng của sự thật), hư không giới (cảnh giới như hư không), bất tư nghì giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn) cũng không hợp không tan.

 Khổ thánh đế (chân lý cao quý về khổ: đời sống vốn có khổ) không hợp không tan; tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ), diệt thánh đế (chân lý về sự chấm dứt khổ), đạo thánh đế (chân lý về con đường dứt khổ) cũng không hợp không tan.

 Bốn tĩnh lự (bốn tầng thiền định ở cõi sắc, tâm ngày càng lắng sâu) không hợp không tan; bốn vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả) và bốn định vô sắc (bốn tầng định cao vượt khỏi mọi hình sắc) cũng không hợp không tan.

 Tám giải thoát (tám phép quán định giúp thoát khỏi ràng buộc) không hợp không tan; tám thắng xứ (tám phép quán làm chủ được đối tượng quán), chín định thứ lớp (chín tầng định đi lần lượt từ thấp đến cao không xen tạp), mười biến xứ (mười phép quán một đối tượng như đất, nước, lửa, gió, các màu… trùm khắp mọi nơi) cũng không hợp không tan.

 Bốn niệm trụ (bốn phép giữ chánh niệm, quán thân, cảm thọ, tâm và các pháp) không hợp không tan; bốn chánh đoạn (bốn sự siêng năng chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm điều lành chưa sinh, tăng điều lành đã sinh), bốn thần túc (bốn nền tảng tạo nên định và thần thông: mong muốn, siêng năng, tâm, quán xét), năm căn (năm sức gốc rễ: tin, siêng năng, nhớ nghĩ chân chính, định, tuệ), năm lực (năm sức mạnh phát triển từ năm căn ấy), bảy giác chi (bảy yếu tố dẫn tới giác ngộ), tám chi thánh đạo (tám nhánh của con đường cao quý: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng) cũng không hợp không tan.

 Không giải thoát môn (cánh cửa giải thoát nhờ quán các pháp là không) không hợp không tan; vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ quán các pháp không có hình tướng để bám vào) và vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không còn mong cầu gì) cũng không hợp không tan.

 Năm nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) không hợp không tan; sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm: làm phép biến hóa, tai nghe khắp, biết tâm người, nhớ đời trước, mắt thấy khắp, dứt sạch phiền não) cũng không hợp không tan.

 Mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật có) không hợp không tan; bốn vô sở úy (bốn điều tự tin không hề sợ hãi khi giảng pháp), bốn vô ngại giải (bốn trí hiểu biết và biện thuyết không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về tài ứng đáp), đại từ (lòng thương lớn, muốn cho chúng sinh được vui), đại bi (lòng xót thương lớn, muốn cứu chúng sinh khỏi khổ), đại hỷ (niềm vui lớn khi chúng sinh được an lạc), đại xả (tâm buông xả lớn, bình đẳng với tất cả), mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám đức tính riêng có của Phật, không chung với ai khác) cũng không hợp không tan.

 Pháp không quên mất (khả năng ghi nhớ không bao giờ sai sót, quên lãng) không hợp không tan; tính luôn an trụ trong xả (tâm luôn bình thản, không dao động) cũng không hợp không tan.

 Nhất thiết trí (trí biết tổng quát rằng mọi pháp đều là không) không hợp không tan; đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành để dẫn dắt chúng sinh) và nhất thiết tướng trí (trí của Phật, biết tường tận mọi tướng trạng của mọi pháp) cũng không hợp không tan.

 Tất cả các pháp môn đà-la-ni (pháp môn ghi nhớ, nắm giữ trọn vẹn giáo pháp không quên mất) không hợp không tan; tất cả các pháp môn tam-ma-địa (các pháp môn thiền định, giữ tâm chuyên nhất) cũng không hợp không tan.

 Quả Dự lưu (quả vị bậc thánh đầu tiên, người đã vào được dòng thánh) không hợp không tan; quả Nhất lai (bậc thánh chỉ còn trở lại cõi người một lần), quả Bất hoàn (bậc thánh không còn trở lại cõi dục nữa), quả A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh) cũng không hợp không tan.

 Bồ-đề của Độc giác (sự giác ngộ của bậc tự mình tu mà ngộ, vào lúc không có Phật ra đời) không hợp không tan. Tất cả hạnh của bồ-tát ma-ha-tát không hợp không tan. Vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn khắp cả) của chư Phật không hợp không tan. Cõi hữu vi (cõi các pháp do nhân duyên tạo tác) không hợp không tan; cõi vô vi (cõi các pháp không do tạo tác, không sinh không diệt) cũng không hợp không tan.

 Vì sao vậy? Thiện Hiện, các pháp như thế đều không có tự tính (bản chất riêng tự có, tự tồn tại). Nếu không có tự tính thì không có gì cả. Nếu không có gì cả thì không thể nói là có hợp, có tan. Các bồ-tát ma-ha-tát biết rõ tất cả các pháp như vậy thì có thể biết rõ tướng tóm lược và tướng rộng."

 Lúc ấy cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, như vậy gọi là gom tóm sáu ba-la-mật-đa. Các bồ-tát ma-ha-tát nếu học trong đó thì có thể làm được nhiều việc. Bạch Thế Tôn, sự gom tóm các ba-la-mật-đa như thế, bồ-tát ma-ha-tát mới bắt đầu tu hành thường nên học trong đó, cho đến bồ-tát ma-ha-tát đã ở mười địa (mười giai vị tu chứng cao của bồ-tát) cũng nên học trong đó. Bạch Thế Tôn, nếu bồ-tát ma-ha-tát học sự gom tóm các ba-la-mật-đa này thì đối với tất cả các pháp sẽ biết được tướng tóm lược và tướng rộng."

 Phật dạy: "Thiện Hiện, đúng vậy, đúng vậy, đúng như lời ông nói. Thiện Hiện, pháp môn (cánh cửa giáo pháp, cách tu) như thế, bồ-tát ma-ha-tát căn tính lanh lợi vào được, bồ-tát ma-ha-tát căn tính bậc trung cũng vào được. Thiện Hiện, pháp môn như thế, bồ-tát ma-ha-tát căn tính đã vững vàng vào được, bồ-tát ma-ha-tát căn tính chưa vững vàng cũng vào được. Thiện Hiện, pháp môn như thế không có chướng ngại, không có trở ngại; nếu bồ-tát ma-ha-tát chuyên tâm học trong đó thì không ai là không vào được.

 Thiện Hiện, pháp môn như thế không phải chỗ mà kẻ lười biếng, kẻ kém siêng năng, kẻ mất chánh niệm (mất sự tỉnh thức, nhớ nghĩ chân chính), kẻ tâm tán loạn, kẻ quen dùng trí khôn xấu ác có thể vào được. Thiện Hiện, pháp môn như thế, người không lười biếng, người siêng năng vượt bậc, người an trụ trong chánh niệm, người khéo thu nhiếp tâm, người tu trí tuệ nhiệm mầu mới có thể đi vào.

 Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát muốn an trụ ở địa vị không thối chuyển (giai vị tu chắc chắn không còn lùi lại), muốn an trụ ở địa thứ mười, muốn an trụ ở địa vị nhất thiết trí trí (trí tuệ toàn giác của Phật, biết hết thảy mọi điều) thì nên siêng năng dùng phương cách đi vào pháp môn này.

 Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát học đúng như điều Bát-nhã ba-la-mật-đa này đã nói, thì bồ-tát ma-ha-tát ấy có thể theo đó mà chứng được bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa; cũng theo đó mà chứng được nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không; cũng theo đó mà chứng được chân như, pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghì giới; cũng theo đó mà chứng được thánh đế khổ, tập, diệt, đạo; cũng theo đó mà chứng được bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc; cũng theo đó mà chứng được tám giải thoát, tám thắng xứ, chín định thứ lớp, mười biến xứ; cũng theo đó mà chứng được bốn niệm trụ, bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chi thánh đạo; cũng theo đó mà chứng được các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện; cũng theo đó mà chứng được năm nhãn, sáu thần thông; cũng theo đó mà chứng được mười lực của Phật, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật; cũng theo đó mà chứng được pháp không quên mất, tính luôn an trụ trong xả; cũng theo đó mà chứng được nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; cũng theo đó mà chứng được tất cả các pháp môn đà-la-ni, tất cả các pháp môn tam-ma-địa.

 Thiện Hiện, bồ-tát ma-ha-tát càng nương theo điều Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu này đã nói mà học bao nhiêu, thì bồ-tát ma-ha-tát ấy càng đến gần nhất thiết trí trí mà mình mong cầu bấy nhiêu. Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát học đúng như điều Bát-nhã ba-la-mật-đa này đã nói, thì mọi việc ma (những chướng ngại, cám dỗ làm hỏng việc tu) của bồ-tát ma-ha-tát ấy hễ vừa khởi lên liền tiêu diệt. Vì thế, Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát muốn mau chóng diệt trừ tất cả nghiệp chướng (những trở ngại do việc làm xấu đời trước gây ra), muốn thâu nhận đúng đắn phương tiện thiện xảo (sự khéo léo dùng cách thích hợp để tu hành và độ người), thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Lại nữa, Thiện Hiện, khi bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa này, tu Bát-nhã ba-la-mật-đa này, tập luyện Bát-nhã ba-la-mật-đa này, thì lúc ấy bồ-tát ma-ha-tát được tất cả các đức Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc từ chân như mà đến; Ứng Cúng là bậc đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn) hiện đang trụ thế giảng chánh pháp ở vô lượng, vô số, vô biên thế giới khắp mười phương cùng nhau che chở, nhớ nghĩ đến. Vì sao vậy? Vì chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại không vị nào không từ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế mà sinh ra.

 Vì thế, Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì nên nghĩ như vầy: "Pháp mà chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đã chứng được, ta cũng sẽ chứng được." Như vậy, Thiện Hiện, các bồ-tát ma-ha-tát nên siêng năng tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế. Nếu siêng năng tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế thì bồ-tát ma-ha-tát ấy mau chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Vì thế, Thiện Hiện, các bồ-tát ma-ha-tát thường nên không rời tác ý (sự chú tâm, hướng tâm) tương ưng với nhất thiết trí trí mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Lại nữa, Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa này đúng như thật chỉ trong khoảng một cái búng tay, thì khối phước mà bồ-tát ma-ha-tát ấy đạt được rất nhiều. Giả sử có người giáo hóa tất cả các loài hữu tình (chúng sinh có tình cảm, có nhận thức) trong tam thiên đại thiên thế giới (một đại thế giới gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ), khiến tất cả đều an trụ trong bố thí, giữ giới trong sạch, nhẫn nhịn, siêng năng, thiền định, trí tuệ; hoặc khiến an trụ trong giải thoát và giải thoát tri kiến (sự giải thoát, cùng cái biết thấy rõ rằng mình đã giải thoát); hoặc khiến an trụ trong quả Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán; hoặc khiến an trụ trong bồ-đề của Độc giác. Người ấy tuy được khối phước vô lượng, nhưng vẫn không bằng vị bồ-tát ma-ha-tát kia tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa này đúng như thật trong khoảng một cái búng tay.

 Vì sao vậy? Thiện Hiện, Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế có thể sinh ra tất cả bố thí, giữ giới trong sạch, nhẫn nhịn, siêng năng, thiền định, trí tuệ; có thể sinh ra tất cả giải thoát và giải thoát tri kiến; có thể sinh ra quả Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán; có thể sinh ra bồ-đề của Độc giác; có thể sinh ra vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Tất cả các đức Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Đẳng Giác hiện tại ở vô lượng, vô số, vô biên thế giới khắp mười phương, không vị nào không nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế mà nay được xuất hiện. Tất cả các đức Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Đẳng Giác ở đời quá khứ, không vị nào không nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế mà đã được xuất hiện. Tất cả các đức Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Đẳng Giác ở đời vị lai, không vị nào không nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế mà sẽ được xuất hiện.

 Lại nữa, Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát có thể không xa rời tác ý tương ưng với nhất thiết trí trí mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa trong chốc lát, hoặc nửa ngày, hoặc một ngày, hoặc một tháng, hoặc một năm, hoặc trăm năm, hoặc một kiếp (một khoảng thời gian cực kỳ dài), hoặc trăm kiếp, cho đến hoặc vô số kiếp, thì khối phước mà bồ-tát ma-ha-tát ấy đạt được rất nhiều, hơn hẳn khối phước có được do giáo hóa các loài hữu tình trong các thế giới nhiều như số cát sông Căng-già (sông Hằng ở Ấn Độ) ở mỗi phương trong mười phương, khiến tất cả đều an trụ trong bố thí, giữ giới trong sạch, nhẫn nhịn, siêng năng, thiền định, trí tuệ; hoặc khiến an trụ trong giải thoát và giải thoát tri kiến; hoặc khiến an trụ trong quả Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán; hoặc khiến an trụ trong bồ-đề của Độc giác.

 Vì sao vậy? Thiện Hiện, vì nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa này mà sinh ra tất cả các đức Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Đẳng Giác quá khứ, vị lai, hiện tại; các Ngài vì các loài hữu tình mà đúng như thật đặt bày ra bố thí, giữ giới trong sạch, nhẫn nhịn, siêng năng, thiền định, trí tuệ; vì các loài hữu tình mà đúng như thật đặt bày ra giải thoát và giải thoát tri kiến; vì các loài hữu tình mà đúng như thật đặt bày ra quả Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán; vì các loài hữu tình mà đúng như thật đặt bày ra bồ-đề của Độc giác; vì các loài hữu tình mà đúng như thật đặt bày ra vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật. Vì thế khối phước này hơn hẳn khối phước kia.

 Lại nữa, Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ đúng như điều Bát-nhã ba-la-mật-đa này đã nói, thì nên biết bồ-tát ma-ha-tát ấy không còn thối chuyển, thường được chư Phật che chở, nhớ nghĩ đến, thành tựu phương tiện thiện xảo cao nhất; đã từng gần gũi, cúng dường vô lượng trăm nghìn câu-chi (mười triệu) na-dữu-đa (một con số cực lớn) đức Phật, và ở chỗ chư Phật đã gieo trồng vô lượng căn lành (những gốc rễ việc thiện sinh ra phước báo) thù thắng.

 Nên biết bồ-tát ma-ha-tát ấy đã được vô lượng bậc thiện tri thức chân chính (người thầy, người bạn tốt dẫn dắt trên đường tu) thâu nhận, dìu dắt; đã từ lâu tu tập bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa; đã từ lâu an trụ trong nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không; đã từ lâu an trụ trong chân như, pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghì giới; đã từ lâu an trụ trong thánh đế khổ, tập, diệt, đạo; đã từ lâu tu tập bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc; đã từ lâu tu tập tám giải thoát, tám thắng xứ, chín định thứ lớp, mười biến xứ; đã từ lâu tu tập bốn niệm trụ, bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chi thánh đạo; đã từ lâu tu tập các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện; đã từ lâu tu tập năm nhãn, sáu thần thông; đã từ lâu tu tập mười lực của Phật, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật; đã từ lâu tu tập pháp không quên mất, tính luôn an trụ trong xả; đã từ lâu tu tập tất cả các pháp môn đà-la-ni, tất cả các pháp môn tam-ma-địa; đã từ lâu tu tập nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.

 Nên biết bồ-tát ma-ha-tát ấy an trụ ở địa vị đồng tử (giai vị bồ-tát trong sạch như trẻ thơ, được xem như con của Phật, sắp nối nghiệp Phật), mọi điều mong ước không điều nào không được đầy đủ; thường thấy chư Phật, chưa từng rời xa dù chốc lát; đối với các căn lành luôn không bỏ rời; thường có thể giúp tất cả hữu tình tu hành đến chỗ chín muồi; cũng thường trang nghiêm làm thanh tịnh mọi cõi Phật; từ cõi Phật này đến cõi Phật khác, cung kính cúng dường chư Phật Thế Tôn, lắng nghe, thọ nhận và tu hành giáo pháp của thừa vô thượng (cỗ xe cao nhất, tức con đường thành Phật).

 Nên biết bồ-tát ma-ha-tát ấy đã được tài biện thuyết không gián đoạn, không cùng tận; đã được pháp đà-la-ni thù thắng; thành tựu thân sắc tướng vi diệu bậc nhất; đã được chư Phật thọ ký (báo trước việc sẽ thành Phật) trọn vẹn; tùy theo ý muốn, vì độ thoát hữu tình mà nhận lấy thân trong các cõi, đã được tự tại.

 Nên biết bồ-tát ma-ha-tát ấy khéo biết cửa về sở duyên (đối tượng mà tâm nhận biết); khéo biết cửa về hành tướng (hình thái của tâm khi nhận biết đối tượng); khéo biết cửa chữ (pháp môn quán các chữ cái để ngộ nghĩa lý); khéo biết cửa không phải chữ; khéo biết lời nói; khéo biết sự không nói; khéo biết lời gọi số một; khéo biết lời gọi số hai; khéo biết lời gọi số nhiều; khéo biết lời gọi giống cái; khéo biết lời gọi giống đực; khéo biết lời gọi không phải giống cái cũng không phải giống đực; khéo biết lời gọi thì quá khứ; khéo biết lời gọi thì vị lai; khéo biết lời gọi thì hiện tại (các "lời gọi" này là những cách biến đổi từ ngữ theo số, giống, thì trong ngôn ngữ); khéo biết các câu chữ; khéo biết các ý nghĩa.

 Nên biết bồ-tát ma-ha-tát ấy khéo biết sắc, khéo biết thọ, khéo biết tưởng, khéo biết hành, khéo biết thức; khéo biết uẩn (các nhóm hợp thành con người), khéo biết giới, khéo biết xứ; khéo biết duyên khởi (sự nương nhau mà sinh khởi), khéo biết các chi duyên khởi; khéo biết tính thế gian, khéo biết tính niết-bàn (trạng thái dứt sạch phiền não và khổ đau); khéo biết tướng pháp giới; khéo biết hành tướng, khéo biết không phải hành tướng; khéo biết tướng hữu vi, khéo biết tướng vô vi, khéo biết tướng hữu vi và vô vi; khéo biết tướng của tướng, khéo biết tướng của không phải tướng; khéo biết có, khéo biết không phải có; khéo biết tự tính, khéo biết tha tính (tính của cái khác); khéo biết hợp, khéo biết tan, khéo biết hợp và tan; khéo biết tương ưng (đi đôi, phù hợp với nhau), khéo biết không tương ưng, khéo biết tương ưng và không tương ưng; khéo biết chân như, khéo biết bất hư vọng tính, khéo biết bất biến dị tính, khéo biết pháp tính, khéo biết pháp giới, khéo biết pháp định, khéo biết pháp trụ; khéo biết tính làm duyên, khéo biết tính không làm duyên; khéo biết các thánh đế; khéo biết tĩnh lự, khéo biết vô lượng, khéo biết định vô sắc; khéo biết sáu ba-la-mật-đa; khéo biết bốn niệm trụ, khéo biết bốn chánh đoạn, khéo biết bốn thần túc, khéo biết năm căn, khéo biết năm lực, khéo biết bảy giác chi, khéo biết tám chi thánh đạo; khéo biết tám giải thoát, khéo biết tám thắng xứ, khéo biết chín định thứ lớp, khéo biết mười biến xứ; khéo biết pháp môn đà-la-ni, khéo biết pháp môn tam-ma-địa; khéo biết cửa giải thoát không, khéo biết cửa giải thoát vô tướng, khéo biết cửa giải thoát vô nguyện; khéo biết pháp môn tất cả đều không; khéo biết năm nhãn, khéo biết sáu thần thông; khéo biết mười lực của Phật, khéo biết bốn vô sở úy, khéo biết bốn vô ngại giải, khéo biết đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, khéo biết mười tám pháp bất cộng của Phật; khéo biết pháp không quên mất, khéo biết tính luôn an trụ trong xả; khéo biết nhất thiết trí, khéo biết đạo tướng trí, khéo biết nhất thiết tướng trí; khéo biết cõi hữu vi, khéo biết cõi vô vi; khéo biết giới, khéo biết không phải giới.

 Nên biết bồ-tát ma-ha-tát ấy khéo biết tác ý về sắc, khéo biết tác ý về thọ, tưởng, hành, thức; khéo biết tác ý về nhãn xứ, khéo biết tác ý về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ; khéo biết tác ý về sắc xứ, khéo biết tác ý về thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ; khéo biết tác ý về nhãn giới, khéo biết tác ý về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới; khéo biết tác ý về sắc giới, khéo biết tác ý về thanh, hương, vị, xúc, pháp giới; khéo biết tác ý về nhãn thức giới, khéo biết tác ý về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới; khéo biết tác ý về nhãn xúc, khéo biết tác ý về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc; khéo biết tác ý về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên, khéo biết tác ý về các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên; khéo biết tác ý về địa giới, khéo biết tác ý về thủy, hỏa, phong, không, thức giới; khéo biết tác ý về vô minh, khéo biết tác ý về hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não.

 Khéo biết tác ý về bố thí ba-la-mật-đa, khéo biết tác ý về tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa; khéo biết tác ý về nội không, khéo biết tác ý về ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không; khéo biết tác ý về chân như, khéo biết tác ý về pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghì giới; khéo biết tác ý về khổ thánh đế, khéo biết tác ý về tập, diệt, đạo thánh đế; khéo biết tác ý về bốn niệm trụ, khéo biết tác ý về bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chi thánh đạo; khéo biết tác ý về bốn tĩnh lự, khéo biết tác ý về bốn vô lượng, bốn định vô sắc; khéo biết tác ý về tám giải thoát, khéo biết tác ý về tám thắng xứ, chín định thứ lớp, mười biến xứ; khéo biết tác ý về tất cả các pháp môn đà-la-ni, khéo biết tác ý về tất cả các pháp môn tam-ma-địa; khéo biết tác ý về cửa giải thoát không, khéo biết tác ý về cửa giải thoát vô tướng, vô nguyện; khéo biết tác ý về năm nhãn, khéo biết tác ý về sáu thần thông; khéo biết tác ý về mười lực của Phật, khéo biết tác ý về bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật; khéo biết tác ý về pháp không quên mất, khéo biết tác ý về tính luôn an trụ trong xả; khéo biết tác ý về nhất thiết trí, khéo biết tác ý về đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.

 Nên biết bồ-tát ma-ha-tát ấy khéo biết sắc và biết tướng của sắc là không; khéo biết thọ, tưởng, hành, thức và biết tướng của thọ, tưởng, hành, thức là không; khéo biết nhãn xứ và biết tướng của nhãn xứ là không; khéo biết nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ và biết tướng của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là không; khéo biết sắc xứ và biết tướng của sắc xứ là không; khéo biết thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ và biết tướng của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là không; khéo biết nhãn giới và biết tướng của nhãn giới là không; khéo biết nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới và biết tướng của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới là không; khéo biết sắc giới và biết tướng của sắc giới là không; khéo biết thanh, hương, vị, xúc, pháp giới và biết tướng của thanh, hương, vị, xúc, pháp giới là không; khéo biết nhãn thức giới và biết tướng của nhãn thức giới là không; khéo biết nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới và biết tướng của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới là không; khéo biết nhãn xúc và biết tướng của nhãn xúc là không; khéo biết nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc và biết tướng của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc là không; khéo biết các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên và biết tướng của các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên là không; khéo biết các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên và biết tướng của các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên là không; khéo biết địa giới và biết tướng của địa giới là không; khéo biết thủy, hỏa, phong, không, thức giới và biết tướng của thủy, hỏa, phong, không, thức giới là không; khéo biết vô minh và biết tướng của vô minh là không; khéo biết hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não và biết tướng của hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não là không.

 Khéo biết bố thí ba-la-mật-đa và biết tướng của bố thí ba-la-mật-đa là không; khéo biết tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa và biết tướng của tịnh giới cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa là không; khéo biết nội không và biết tướng của nội không là không; khéo biết ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không, và biết tướng của ngoại không cho đến vô tính tự tính không là không; khéo biết chân như và biết tướng của chân như là không; khéo biết pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghì giới, và biết tướng của pháp giới cho đến bất tư nghì giới là không; khéo biết khổ thánh đế và biết tướng của khổ thánh đế là không; khéo biết tập, diệt, đạo thánh đế và biết tướng của tập, diệt, đạo thánh đế là không.

 Khéo biết bốn niệm trụ và biết tướng của bốn niệm trụ là không; khéo biết bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chi thánh đạo và biết tướng của bốn chánh đoạn cho đến tám chi thánh đạo là không; khéo biết bốn tĩnh lự và biết tướng của bốn tĩnh lự là không; khéo biết bốn vô lượng, bốn định vô sắc và biết tướng của bốn vô lượng, bốn định vô sắc là không; khéo biết tám giải thoát và biết tướng của tám giải thoát là không; khéo biết tám thắng xứ, chín định thứ lớp, mười biến xứ và biết tướng của tám thắng xứ, chín định thứ lớp, mười biến xứ là không; khéo biết tất cả các pháp môn đà-la-ni và biết tướng của tất cả các pháp môn đà-la-ni là không; khéo biết tất cả các pháp môn tam-ma-địa và biết tướng của tất cả các pháp môn tam-ma-địa là không; khéo biết cửa giải thoát không và biết tướng của cửa giải thoát không là không; khéo biết cửa giải thoát vô tướng, vô nguyện và biết tướng của cửa giải thoát vô tướng, vô nguyện là không; khéo biết năm nhãn và biết tướng của năm nhãn là không; khéo biết sáu thần thông và biết tướng của sáu thần thông là không; khéo biết mười lực của Phật và biết tướng của mười lực của Phật là không; khéo biết bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật và biết tướng của bốn vô sở úy cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật là không; khéo biết pháp không quên mất và biết tướng của pháp không quên mất là không; khéo biết tính luôn an trụ trong xả và biết tướng của tính luôn an trụ trong xả là không; khéo biết nhất thiết trí và biết tướng của nhất thiết trí là không; khéo biết đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí và biết tướng của đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không; khéo biết quả Dự lưu và biết tướng của quả Dự lưu là không; khéo biết quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán và biết tướng của quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán là không; khéo biết bồ-đề của Độc giác và biết tướng của bồ-đề của Độc giác là không; khéo biết tất cả hạnh của bồ-tát ma-ha-tát và biết tướng của tất cả hạnh của bồ-tát ma-ha-tát là không; khéo biết vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật và biết tướng của vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật là không.

 Nên biết (?) bồ-tát ma-ha-tát ấy khéo biết con đường dừng dứt (con đường làm lắng dứt phiền não), khéo biết con đường không dừng dứt; khéo biết sinh, khéo biết diệt, khéo biết trụ và dị (sự tồn tại và sự biến đổi); khéo biết tham, sân (giận ghét), si (mê muội); khéo biết không tham, không sân, không si; khéo biết kiến (sự thấy, quan điểm), khéo biết không phải kiến; khéo biết tà kiến (cái thấy sai lầm), khéo biết không phải tà kiến; khéo biết tất cả các kiến chấp, triền (phiền não đang trói buộc), tùy miên (phiền não ngủ ngầm trong tâm), kết và phược (những dây trói buộc chúng sinh vào sống chết); khéo biết sự đoạn trừ tất cả các kiến chấp, triền, tùy miên, kết, phược ấy.

 Khéo biết danh (phần tinh thần), khéo biết sắc, khéo biết danh sắc; khéo biết nhân duyên (nguyên nhân chính trực tiếp sinh ra sự vật), khéo biết đẳng vô gián duyên (điều kiện do niệm tâm trước vừa diệt liền nối tiếp sinh ra niệm tâm sau, không gián đoạn), khéo biết sở duyên duyên (điều kiện do đối tượng của tâm tạo thành), khéo biết tăng thượng duyên (điều kiện trợ giúp hoặc không ngăn cản cho sự vật sinh ra); khéo biết hành, khéo biết giải (sự hiểu), khéo biết tướng, khéo biết trạng (hình trạng); khéo biết khổ, khéo biết tập, khéo biết diệt, khéo biết đạo.

 Khéo biết địa ngục, khéo biết con đường dẫn đến địa ngục; khéo biết loài bàng sinh (súc vật), khéo biết con đường dẫn đến loài bàng sinh; khéo biết cõi quỷ (quỷ đói), khéo biết con đường dẫn đến cõi quỷ; khéo biết loài người, khéo biết con đường dẫn đến loài người; khéo biết cõi trời, khéo biết con đường dẫn đến cõi trời; khéo biết bậc Dự lưu, khéo biết quả Dự lưu, khéo biết con đường Dự lưu; khéo biết bậc Nhất lai, khéo biết quả Nhất lai, khéo biết con đường Nhất lai; khéo biết bậc Bất hoàn, khéo biết quả Bất hoàn, khéo biết con đường Bất hoàn; khéo biết bậc A-la-hán, khéo biết quả A-la-hán, khéo biết con đường A-la-hán; khéo biết bậc Độc giác, khéo biết bồ-đề của Độc giác, khéo biết con đường Độc giác; khéo biết bồ-tát ma-ha-tát, khéo biết hạnh của bồ-tát ma-ha-tát; khéo biết đức Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Đẳng Giác, khéo biết vô thượng chánh đẳng bồ-đề; khéo biết nhất thiết trí, khéo biết con đường đến nhất thiết trí; khéo biết đạo tướng trí, khéo biết con đường đến đạo tướng trí; khéo biết nhất thiết tướng trí, khéo biết con đường đến nhất thiết tướng trí.

 Khéo biết căn (căn cơ, khả năng tu hành), khéo biết căn đầy đủ, khéo biết căn hơn kém; khéo biết tuệ, khéo biết tuệ nhanh nhạy, khéo biết tuệ có sức mạnh, khéo biết tuệ sắc bén, khéo biết tuệ mau lẹ, khéo biết tuệ thông suốt, khéo biết tuệ rộng, khéo biết tuệ sâu, khéo biết tuệ lớn, khéo biết tuệ không gì sánh bằng, khéo biết tuệ chân thật, khéo biết tuệ quý báu như châu ngọc; khéo biết đời quá khứ, khéo biết đời vị lai, khéo biết đời hiện tại; khéo biết phương tiện; khéo biết ý nguyện, khéo biết ý nguyện mạnh mẽ cao thượng; khéo biết sự đoái thương chúng sinh; khéo biết tướng của câu chữ và ý nghĩa; khéo biết các pháp của bậc thánh; khéo biết phương tiện đặt bày ba thừa (ba con đường tu: Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát).

 Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa, tu Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì đạt được những công đức và lợi ích thù thắng như thế."

 Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào? Nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào? Nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào?"

 Phật dạy: "Thiện Hiện, bồ-tát ma-ha-tát quán sắc là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Quán thọ, tưởng, hành, thức là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Thiện Hiện, bồ-tát ma-ha-tát quán nhãn xứ là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Quán nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Thiện Hiện, bồ-tát ma-ha-tát quán sắc xứ là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Quán thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Thiện Hiện, bồ-tát ma-ha-tát quán nhãn giới là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Quán nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Thiện Hiện, bồ-tát ma-ha-tát quán sắc giới là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Quán thanh, hương, vị, xúc, pháp giới là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Thiện Hiện, bồ-tát ma-ha-tát quán nhãn thức giới là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Quán nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Thiện Hiện, bồ-tát ma-ha-tát quán nhãn xúc là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Quán nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Thiện Hiện, bồ-tát ma-ha-tát quán các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Quán các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Thiện Hiện, bồ-tát ma-ha-tát quán địa giới là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Quán thủy, hỏa, phong, không, thức giới là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Thiện Hiện, bồ-tát ma-ha-tát quán vô minh là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Quán hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não là vắng lặng, là có thể bị phá hoại, là không tự chủ, là bản thể giả dối, là không bền chắc, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Thiện Hiện, ông hỏi bồ-tát ma-ha-tát nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào, thì bồ-tát ma-ha-tát nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa giống như dẫn khởi khoảng hư không trống rỗng. Thiện Hiện, ông hỏi bồ-tát ma-ha-tát nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào, thì bồ-tát ma-ha-tát nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa giống như tu khoảng hư không trống rỗng."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát phải trải qua bao lâu thì nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa, nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa?"

 Phật dạy: "Thiện Hiện, bồ-tát ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm (mới khởi lòng cầu thành Phật) cho đến khi an tọa trên tòa bồ-đề nhiệm mầu (chỗ ngồi nơi chứng thành Phật), đều nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa, nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tâm nào một cách không gián đoạn mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa, tu Bát-nhã ba-la-mật-đa?"

 Phật dạy: "Thiện Hiện, bồ-tát ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm cho đến khi an tọa trên tòa bồ-đề nhiệm mầu, không để khởi lên các tác ý nào khác, chỉ thường an trụ trong tác ý tương ưng với nhất thiết trí trí, mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa, tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Bồ-tát ma-ha-tát ấy nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy, nên dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy, nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy, cho đến có thể khiến tâm và các tâm sở (các trạng thái tinh thần đi kèm với tâm như cảm giác, ý muốn…) không còn xoay chuyển theo cảnh."

 "Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa, tu Bát-nhã ba-la-mật-đa thì sẽ được nhất thiết trí trí chăng?" — "Không phải vậy, Thiện Hiện."

 "Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát không thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, không dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa, không tu Bát-nhã ba-la-mật-đa thì sẽ được nhất thiết trí trí chăng?" — "Không phải vậy, Thiện Hiện."

 "Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát vừa thực hành vừa không thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vừa dẫn khởi vừa không dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa, vừa tu vừa không tu Bát-nhã ba-la-mật-đa thì sẽ được nhất thiết trí trí chăng?" — "Không phải vậy, Thiện Hiện."

 "Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát chẳng phải thực hành cũng chẳng phải không thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, chẳng phải dẫn khởi cũng chẳng phải không dẫn khởi Bát-nhã ba-la-mật-đa, chẳng phải tu cũng chẳng phải không tu Bát-nhã ba-la-mật-đa thì sẽ được nhất thiết trí trí chăng?" — "Không phải vậy, Thiện Hiện."

 "Bạch Thế Tôn, nếu vậy thì bồ-tát ma-ha-tát làm sao sẽ được nhất thiết trí trí?" — "Thiện Hiện, bồ-tát ma-ha-tát sẽ được nhất thiết trí trí giống như chân như."

 "Bạch Thế Tôn, chân như là thế nào?" — "Thiện Hiện, giống như thực tế."

 "Bạch Thế Tôn, thực tế là thế nào?" — "Thiện Hiện, giống như pháp giới."

 "Bạch Thế Tôn, pháp giới là thế nào?" — "Thiện Hiện, giống như ngã giới, hữu tình giới, mạng giả giới, sinh giả giới, dưỡng giả giới, sĩ phu giới, bổ-đặc-già-la giới (ngã: cái tôi; hữu tình: chúng sinh; mạng giả: kẻ có mạng sống; sinh giả: kẻ được sinh ra; dưỡng giả: kẻ được nuôi lớn; sĩ phu: con người, kẻ hành động; bổ-đặc-già-la: chủ thể đi lại trong luân hồi — tất cả đều là những tên gọi khác nhau của cái "tôi" mà người đời chấp là có thật; 'giới' ở đây là cõi, phạm vi của chúng)."

 "Bạch Thế Tôn, ngã giới, hữu tình giới, mạng giả giới, sinh giả giới, dưỡng giả giới, sĩ phu giới, bổ-đặc-già-la giới là thế nào?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông nghĩ sao? Ngã, hoặc hữu tình, hoặc mạng giả, hoặc sinh giả, hoặc dưỡng giả, hoặc sĩ phu, hoặc bổ-đặc-già-la có thể nắm bắt được chăng?"

 Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn, không thể."

 Phật dạy: "Thiện Hiện, ngã, hoặc hữu tình, hoặc mạng giả, hoặc sinh giả, hoặc dưỡng giả, hoặc sĩ phu, hoặc bổ-đặc-già-la đã không thể nắm bắt được, thì Ta làm sao có thể đặt bày ra ngã giới, hữu tình giới, mạng giả giới, sinh giả giới, dưỡng giả giới, sĩ phu giới, bổ-đặc-già-la giới? Như vậy, Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát không đặt bày ra Bát-nhã ba-la-mật-đa, cũng không đặt bày ra nhất thiết trí trí và tất cả các pháp, thì bồ-tát ma-ha-tát ấy chắc chắn sẽ chứng được nhất thiết trí trí."

 Khi ấy cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, chỉ riêng Bát-nhã ba-la-mật-đa là không thể đặt bày, hay tĩnh lự, tinh tấn, an nhẫn, tịnh giới, bố thí ba-la-mật-đa cũng không thể đặt bày?"

 Phật dạy: "Thiện Hiện, không phải chỉ riêng Bát-nhã ba-la-mật-đa là không thể đặt bày, mà tĩnh lự, tinh tấn, an nhẫn, tịnh giới, bố thí ba-la-mật-đa cũng không thể đặt bày. Thiện Hiện, dù là pháp của Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu chứng quả A-la-hán), pháp của Độc giác, pháp của bồ-tát, pháp của chư Phật, pháp hữu vi hay pháp vô vi, tất cả các pháp như thế đều không thể đặt bày."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu tất cả các pháp đều không thể đặt bày, thì làm sao có thể đặt bày rằng: đây là địa ngục, đây là bàng sinh, đây là cõi quỷ, đây là người, đây là trời, đây là bậc Dự lưu, đây là bậc Nhất lai, đây là bậc Bất hoàn, đây là bậc A-la-hán, đây là bậc Độc giác, đây là bồ-tát, đây là chư Phật, đây là tất cả các pháp?"

 Phật dạy: "Thiện Hiện, ý ông nghĩ sao? Sự đặt bày về hữu tình và sự đặt bày về pháp có thật nắm bắt được chăng?"

 Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn, không thể."

 Phật dạy: "Thiện Hiện, nếu sự đặt bày về hữu tình và sự đặt bày về pháp thật không thể nắm bắt được, thì Ta làm sao có thể đặt bày rằng: đây là địa ngục, đây là bàng sinh, đây là cõi quỷ, đây là người, đây là trời, đây là bậc Dự lưu, đây là bậc Nhất lai, đây là bậc Bất hoàn, đây là bậc A-la-hán, đây là bậc Độc giác, đây là bồ-tát, đây là chư Phật, đây là tất cả các pháp? Như vậy, Thiện Hiện, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa nên học rằng tất cả các pháp đều không thể đặt bày."

 Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về sắc, cũng nên học về thọ, tưởng, hành, thức sao?

 Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về nhãn xứ, cũng nên học về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ sao? Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về sắc xứ, cũng nên học về thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ sao?

 Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về nhãn giới, cũng nên học về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới sao? Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về sắc giới, cũng nên học về thanh, hương, vị, xúc, pháp giới sao? Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về nhãn thức giới, cũng nên học về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới sao?

 Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về nhãn xúc, cũng nên học về nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc sao? Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên, cũng nên học về các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên sao?

 Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về địa giới, cũng nên học về thủy, hỏa, phong, không, thức giới sao? Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về vô minh, cũng nên học về hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não sao?

 Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về bố thí ba-la-mật-đa, cũng nên học về tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa sao? Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về nội không, cũng nên học về ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không sao?

 Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về chân như, cũng nên học về pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghì giới sao? Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về khổ thánh đế, cũng nên học về tập, diệt, đạo thánh đế sao?

 Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về bốn niệm trụ, cũng nên học về bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám chi thánh đạo sao? Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về bốn tĩnh lự, cũng nên học về bốn vô lượng, bốn định vô sắc sao? Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về tám giải thoát, cũng nên học về tám thắng xứ, chín định thứ lớp, mười biến xứ sao?

 Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về tất cả các pháp môn tam-ma-địa, cũng nên học về tất cả các pháp môn đà-la-ni sao? Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về cửa giải thoát không, cũng nên học về cửa giải thoát vô tướng, vô nguyện sao? Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về năm nhãn, cũng nên học về sáu thần thông sao?

 Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về mười lực của Phật, cũng nên học về bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật sao? Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về pháp không quên mất, cũng nên học về tính luôn an trụ trong xả sao? Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về nhất thiết trí, cũng nên học về đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí sao?

 Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về quả Dự lưu, cũng nên học về quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán sao? Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về bồ-đề của Độc giác sao? Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về tất cả hạnh của bồ-tát ma-ha-tát sao? Bạch Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, há chẳng nên học về vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật sao?"

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Kinh lớn về trí tuệ đưa sang bờ giác ngộ), quyển thứ ba trăm năm mươi chín.

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm mười (?) (có lẽ là quyển thứ ba trăm sáu mươi).

 Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang (cao tăng đời Đường, Trung Quốc) vâng chiếu vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video