Phẩm Hỏi Nhiều Mà Không Hai, thứ sáu mươi mốt, phần mười một, thuộc Hội đầu.
Phật dạy: “Này Thiện Hiện (tên một vị đại đệ tử của Phật, giỏi bậc nhất về hiểu lý không)! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc tu hành lớn, phát nguyện giác ngộ để cứu độ hết thảy chúng sinh) thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo đưa người qua bờ mê đến bờ giác ngộ), nên học bằng cách quán xét (dùng trí tuệ soi xét sâu) rằng tự tướng (đặc tính riêng vốn có) của các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) đều là không (không có tự thể thật, không cố định). Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với sắc (hình sắc: thân thể và mọi vật chất có hình tướng) không khởi lên tạo tác các hành (những hoạt động, tác ý của tâm) cho rằng nó có hay không có; đối với thọ (cảm giác vui, khổ, hoặc không vui không khổ), tưởng (sự nhận biết, hình dung, gán tên), hành (các tạo tác của tâm như ý muốn, quyết định), thức (sự phân biệt, nhận biết của tâm) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với nhãn xứ (con mắt, xét như một trong mười hai “xứ” — những chỗ căn cứ để nhận thức sinh ra) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ (tai, mũi, lưỡi, thân, ý — xét như những chỗ căn cứ của nhận thức) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với sắc xứ (hình sắc là đối tượng của mắt) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với thanh xứ, hương xứ, vị xứ, xúc xứ, pháp xứ (âm thanh, mùi, vị, vật chạm vào thân, và những đối tượng của ý) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với nhãn giới (con mắt, xét như một trong mười tám “giới” — mười tám yếu tố riêng biệt cấu thành sự nhận thức) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với nhĩ giới, tỷ giới, thiệt giới, thân giới, ý giới (tai, mũi, lưỡi, thân, ý — xét như những yếu tố của nhận thức) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với sắc giới (hình sắc là đối tượng của mắt, xét như một trong mười tám giới; ở đây không phải là cõi Sắc) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với thanh giới, hương giới, vị giới, xúc giới, pháp giới (âm thanh, mùi, vị, vật chạm vào thân, đối tượng của ý — xét như những yếu tố của nhận thức) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với nhãn thức giới (cái biết sinh ra từ con mắt khi thấy) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với nhĩ thức giới, tỷ thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý thức giới (cái biết sinh ra từ tai, mũi, lưỡi, thân, ý) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với nhãn xúc (sự gặp gỡ giữa con mắt, hình sắc và cái biết của mắt) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc (sự gặp gỡ tương tự nơi tai, mũi, lưỡi, thân, ý) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên (làm điều kiện) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có; đối với các cảm thọ sinh ra do nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc làm duyên cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với địa giới (yếu tố đất, tức tính cứng chắc) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với thủy giới (yếu tố nước, tính ẩm ướt), hỏa giới (yếu tố lửa, tính nóng), phong giới (yếu tố gió, tính chuyển động), không giới (yếu tố khoảng trống), thức giới (yếu tố nhận biết) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với vô minh (sự mê muội không thấy rõ sự thật — mắt xích đầu tiên trong chuỗi mười hai nhân duyên, tức mười hai khâu nối nhau dẫn chúng sinh trôi lăn trong sống chết) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với hành (những tạo tác gây ra nghiệp), thức (tâm thức đi vào đời sống mới), danh sắc (phần tinh thần và phần thân thể), lục xứ (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc), thọ (cảm giác), ái (lòng khao khát), thủ (sự bám giữ), hữu (sự hình thành đời sống kế tiếp), sinh (sự ra đời), lão tử (già và chết), sầu, thán, khổ, ưu, não (buồn rầu, than khóc, đau đớn, lo âu, phiền muộn) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với Bố thí Ba-la-mật-đa (sự hoàn thiện hạnh cho tặng; “ba-la-mật-đa” là pháp tu đã đến mức hoàn hảo, đưa sang bờ giác ngộ) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với Tịnh giới (giữ giới luật trong sạch), An nhẫn (nhẫn chịu, không sân giận), Tinh tiến (siêng năng không lùi), Tĩnh lự (thiền định, tâm lắng yên chuyên chú), Bát-nhã (trí tuệ thấy rõ thật tướng) Ba-la-mật-đa cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với nội không (các giác quan bên trong là không) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với ngoại không (các đối tượng bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái “không” cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối cao, tức niết-bàn, cũng là không), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (các pháp không do tạo tác cũng là không), tất cánh không (rốt ráo hoàn toàn là không), vô tế không (không có khởi đầu và kết thúc, nên là không), tán không (các pháp vốn rời rạc tan tác, không có khối thật), vô biến dị không (cái không đổi khác cũng là không), bản tính không (bản tính các pháp vốn không), tự tướng không (đặc tính riêng là không), cộng tướng không (đặc tính chung là không), nhất thiết pháp không (hết thảy các pháp đều không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được, nên là không), vô tính không (không có thực thể, nên là không), tự tính không (tự tính vốn là không), vô tính tự tính không (cả cái không có thực thể lẫn tự tính đều là không) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với chân như (cái thật đúng như vậy, không đổi, của mọi pháp) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với pháp giới (cảnh giới bản thể của mọi pháp), pháp tính (bản tính chân thật của các pháp), bất hư vọng tính (tính không giả dối), bất biến dị tính (tính không đổi khác), bình đẳng tính (tính bằng nhau, không sai biệt), ly sinh tính (tính lìa sự sinh khởi), pháp định (sự an định của pháp), pháp trụ (sự trụ vững của pháp), thực tế (biên giới chân thật tột cùng), hư không giới (cảnh giới rộng không như hư không), bất tư nghị giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với Khổ thánh đế (chân lý cao quý về sự khổ của đời sống) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với Tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ), Diệt thánh đế (chân lý về sự chấm dứt khổ), Đạo thánh đế (chân lý về con đường dứt khổ) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với tứ niệm trụ (bốn chỗ an trú sự tỉnh giác: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với tứ chính đoạn (bốn sự nỗ lực chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm sinh điều thiện chưa có, tăng trưởng điều thiện đã có), tứ thần túc (bốn nền tảng của năng lực thiền định: ý muốn, siêng năng, tâm chuyên nhất, quán xét), ngũ căn (năm gốc lành: lòng tin, siêng năng, tỉnh giác, định tâm, trí tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm gốc lành ấy lớn mạnh mà thành), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, tỉnh giác đúng, định tâm đúng) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định từ thấp đến cao) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không bờ bến: thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả bình đẳng đối với mọi chúng sinh), tứ vô sắc định (bốn tầng định vượt khỏi mọi hình sắc: định không gian vô tận, định thức vô tận, định không có gì cả, định chẳng phải có tưởng cũng chẳng phải không có tưởng) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với bát giải thoát (tám pháp thiền giúp tâm thoát khỏi sự trói buộc của tham đắm) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với bát thắng xứ (tám cách quán để làm chủ, chế ngự các đối tượng), cửu thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp nhau theo thứ tự), thập biến xứ (mười cách quán một đối tượng trùm khắp mọi nơi: đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, khoảng không, thức) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với tất cả tam-ma-địa môn (các pháp môn thiền định, giữ tâm chuyên chú một chỗ) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có; đối với tất cả đà-la-ni môn (các pháp môn tổng trì: ghi nhớ, nắm giữ trọn vẹn giáo pháp không quên mất) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với không giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ thấy mọi pháp đều không) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không chấp vào hình tướng) và vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không còn mong cầu, mưu tính gì) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với ngũ nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có; đối với lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm: đi lại biến hóa tự tại, nghe xa, biết tâm người khác, biết đời trước, thấy xa, dứt sạch phiền não) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với Phật thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt chỉ Phật mới có) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có; đối với tứ vô sở úy (bốn điều tự tin không chút sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), tứ vô ngại giải (bốn tài hiểu biết và diễn đạt không trở ngại: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn từ, về biện luận), đại từ (lòng thương lớn, ban niềm vui), đại bi (lòng xót thương lớn, cứu khổ), đại hỷ (niềm vui lớn khi chúng sinh được an lành), đại xả (sự buông xả bình đẳng lớn), mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất riêng của Phật, không chung với ai khác) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với hằng trụ xả tính (tính luôn an trú trong sự buông xả, bình thản) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với nhất thiết trí (trí biết hết thảy các pháp ở mặt chung, tổng quát) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu tập để dẫn dắt chúng sinh) và nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn mọi tướng trạng chi tiết của hết thảy các pháp, là trí của Phật) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với quả Dự lưu (quả vị thánh đầu tiên, bắt đầu vào dòng thánh) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có; đối với quả Nhất lai (chỉ còn trở lại cõi người một lần nữa), quả Bất hoàn (không còn trở lại cõi dục), quả A-la-hán (quả vị cao nhất của hàng đệ tử nghe pháp, đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh) cũng không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có mà học.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc Độc giác — người tự mình giác ngộ nhờ quán nhân duyên, không có thầy chỉ dạy) không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát không khởi lên tạo tác các hành cho rằng chúng có hay không có.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách đối với vô thượng chính đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn khắp cả) của chư Phật không khởi lên tạo tác các hành cho rằng nó có hay không có.”
Cụ thọ (bậc đáng kính, đủ tuổi đạo và đức hạnh) Thiện Hiện thưa Phật rằng: “Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Phật)! Thế nào là khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không?”
Phật dạy: “Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét sắc, vì tướng của sắc là không; nên học bằng cách quán xét thọ, tưởng, hành, thức, vì tướng của thọ, tưởng, hành, thức là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét nhãn xứ, vì tướng của nhãn xứ là không; nên học bằng cách quán xét nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ, vì tướng của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét sắc xứ, vì tướng của sắc xứ là không; nên học bằng cách quán xét thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ, vì tướng của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét nhãn giới, vì tướng của nhãn giới là không; nên học bằng cách quán xét nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới, vì tướng của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét sắc giới, vì tướng của sắc giới là không; nên học bằng cách quán xét thanh, hương, vị, xúc, pháp giới, vì tướng của thanh, hương, vị, xúc, pháp giới là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét nhãn thức giới, vì tướng của nhãn thức giới là không; nên học bằng cách quán xét nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới, vì tướng của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét nhãn xúc, vì tướng của nhãn xúc là không; nên học bằng cách quán xét nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc, vì tướng của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên, vì tướng của các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên là không; nên học bằng cách quán xét các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên, vì tướng của các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét địa giới, vì tướng của địa giới là không; nên học bằng cách quán xét thủy, hỏa, phong, không, thức giới, vì tướng của thủy, hỏa, phong, không, thức giới là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét vô minh, vì tướng của vô minh là không; nên học bằng cách quán xét hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, thán, khổ, ưu, não, vì tướng của hành cho đến lão tử, sầu, thán, khổ, ưu, não là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét Bố thí Ba-la-mật-đa, vì tướng của Bố thí Ba-la-mật-đa là không; nên học bằng cách quán xét Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa, vì tướng của Tịnh giới cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét nội không, vì tướng của nội không là không; nên học bằng cách quán xét ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không, vì tướng của ngoại không cho đến vô tính tự tính không là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét chân như, vì tướng của chân như là không; nên học bằng cách quán xét pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới, vì tướng của pháp giới cho đến bất tư nghị giới là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét Khổ thánh đế, vì tướng của Khổ thánh đế là không; nên học bằng cách quán xét Tập, Diệt, Đạo thánh đế, vì tướng của Tập, Diệt, Đạo thánh đế là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tứ niệm trụ, vì tướng của tứ niệm trụ là không; nên học bằng cách quán xét tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi, vì tướng của tứ chính đoạn cho đến bát thánh đạo chi là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tứ tĩnh lự, vì tướng của tứ tĩnh lự là không; nên học bằng cách quán xét tứ vô lượng, tứ vô sắc định, vì tướng của tứ vô lượng, tứ vô sắc định là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét bát giải thoát, vì tướng của bát giải thoát là không; nên học bằng cách quán xét bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ, vì tướng của bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tất cả tam-ma-địa môn, vì tướng của tất cả tam-ma-địa môn là không; nên học bằng cách quán xét tất cả đà-la-ni môn, vì tướng của tất cả đà-la-ni môn là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét không giải thoát môn, vì tướng của không giải thoát môn là không; nên học bằng cách quán xét vô tướng, vô nguyện giải thoát môn, vì tướng của vô tướng, vô nguyện giải thoát môn là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét ngũ nhãn, vì tướng của ngũ nhãn là không; nên học bằng cách quán xét lục thần thông, vì tướng của lục thần thông là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét Phật thập lực, vì tướng của Phật thập lực là không; nên học bằng cách quán xét tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật, vì tướng của tứ vô sở úy cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét vô vong thất pháp, vì tướng của vô vong thất pháp là không; nên học bằng cách quán xét hằng trụ xả tính, vì tướng của hằng trụ xả tính là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét nhất thiết trí, vì tướng của nhất thiết trí là không; nên học bằng cách quán xét đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, vì tướng của đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét quả Dự lưu, vì tướng của quả Dự lưu là không; nên học bằng cách quán xét quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, vì tướng của quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét Độc giác bồ-đề, vì tướng của Độc giác bồ-đề là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, vì tướng của tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.
Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật, vì tướng của vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là không. Đúng như thế, này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên học bằng cách quán xét tự tướng của các pháp đều là không.”
Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Nếu sắc thì tướng của sắc là không, thọ, tưởng, hành, thức thì tướng của thọ, tưởng, hành, thức là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu nhãn xứ thì tướng của nhãn xứ là không, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ thì tướng của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu sắc xứ thì tướng của sắc xứ là không, thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ thì tướng của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào?
Bạch Thế Tôn! Nếu nhãn giới thì tướng của nhãn giới là không, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới thì tướng của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu sắc giới thì tướng của sắc giới là không, thanh, hương, vị, xúc, pháp giới thì tướng của thanh, hương, vị, xúc, pháp giới là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu nhãn thức giới thì tướng của nhãn thức giới là không, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới thì tướng của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào?
Bạch Thế Tôn! Nếu nhãn xúc thì tướng của nhãn xúc là không, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc thì tướng của nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên thì tướng của các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên là không, các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên thì tướng của các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào?
Bạch Thế Tôn! Nếu địa giới thì tướng của địa giới là không, thủy, hỏa, phong, không, thức giới thì tướng của thủy, hỏa, phong, không, thức giới là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu vô minh thì tướng của vô minh là không, hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, thán, khổ, ưu, não thì tướng của hành cho đến lão tử, sầu, thán, khổ, ưu, não là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào?
Bạch Thế Tôn! Nếu Bố thí Ba-la-mật-đa thì tướng của Bố thí Ba-la-mật-đa là không, Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì tướng của Tịnh giới cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu nội không thì tướng của nội không là không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không thì tướng của ngoại không cho đến vô tính tự tính không là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào?
Bạch Thế Tôn! Nếu chân như thì tướng của chân như là không, pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới thì tướng của pháp giới cho đến bất tư nghị giới là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu Khổ thánh đế thì tướng của Khổ thánh đế là không, Tập, Diệt, Đạo thánh đế thì tướng của Tập, Diệt, Đạo thánh đế là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào?
Bạch Thế Tôn! Nếu tứ niệm trụ thì tướng của tứ niệm trụ là không, tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi thì tướng của tứ chính đoạn cho đến bát thánh đạo chi là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu tứ tĩnh lự thì tướng của tứ tĩnh lự là không, tứ vô lượng, tứ vô sắc định thì tướng của tứ vô lượng, tứ vô sắc định là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu bát giải thoát thì tướng của bát giải thoát là không, bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ thì tướng của bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào?
Bạch Thế Tôn! Nếu tất cả tam-ma-địa môn thì tướng của tất cả tam-ma-địa môn là không, tất cả đà-la-ni môn thì tướng của tất cả đà-la-ni môn là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu không giải thoát môn thì tướng của không giải thoát môn là không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn thì tướng của vô tướng, vô nguyện giải thoát môn là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu ngũ nhãn thì tướng của ngũ nhãn là không, lục thần thông thì tướng của lục thần thông là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào?
Bạch Thế Tôn! Nếu Phật thập lực thì tướng của Phật thập lực là không, tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật thì tướng của tứ vô sở úy cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu vô vong thất pháp thì tướng của vô vong thất pháp là không, hằng trụ xả tính thì tướng của hằng trụ xả tính là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu nhất thiết trí thì tướng của nhất thiết trí là không, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí thì tướng của đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào?
Bạch Thế Tôn! Nếu quả Dự lưu thì tướng của quả Dự lưu là không, quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán thì tướng của quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu Độc giác bồ-đề thì tướng của Độc giác bồ-đề là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát thì tướng của tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào? Bạch Thế Tôn! Nếu vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật thì tướng của vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật là không, vậy Bồ-tát Ma-ha-tát phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào?”
Phật dạy: “Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát hoàn toàn không có chỗ nào để thực hành (không bám vào bất cứ việc làm nào là thật), thì đó chính là thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa.”
Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Vì lẽ gì Bồ-tát Ma-ha-tát hoàn toàn không có chỗ nào để thực hành mà lại chính là thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa?”
Phật dạy: “Này Thiện Hiện! Vì Bát-nhã Ba-la-mật-đa này không thể nắm bắt được, Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không thể nắm bắt được, sự thực hành cũng không thể nắm bắt được; người có thể thực hành, cái nhờ đó mà thực hành, và chỗ được thực hành, tất cả đều không thể nắm bắt được. Vì vậy, này Thiện Hiện, Bồ-tát Ma-ha-tát hoàn toàn không có chỗ nào để thực hành, đó chính là thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, bởi vì trong ấy mọi hý luận (những lời bàn, ý nghĩ phân biệt hư vọng, không đúng thật tướng) đều không thể nắm bắt được.”
Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát hoàn toàn không có chỗ nào để thực hành, đó là thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, thì Bồ-tát Ma-ha-tát mới bắt đầu tu học phải thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thế nào?”
Phật dạy: “Này Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát ngay từ lúc mới phát tâm (mới khởi lòng cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh) đã nên đối với tất cả các pháp thường học theo lối vô sở đắc (không có gì để nắm giữ, không chấp vào bất cứ điều gì là thật có).
Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, khi tu bố thí, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện (cách thức khéo léo để tu) mà tu bố thí; khi tu tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu tịnh giới cho đến bát-nhã.
Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, khi an trú nơi nội không, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà an trú nơi nội không; khi an trú nơi ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà an trú nơi ngoại không cho đến vô tính tự tính không.
Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, khi an trú nơi chân như, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà an trú nơi chân như; khi an trú nơi pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà an trú nơi pháp giới cho đến bất tư nghị giới.
Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, khi tu tứ niệm trụ, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu tứ niệm trụ; khi tu tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu tứ chính đoạn cho đến bát thánh đạo chi.
Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, khi an trú nơi Khổ thánh đế, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà an trú nơi Khổ thánh đế; khi an trú nơi Tập, Diệt, Đạo thánh đế, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà an trú nơi Tập, Diệt, Đạo thánh đế.
Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, khi tu tứ tĩnh lự, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu tứ tĩnh lự; khi tu tứ vô lượng, tứ vô sắc định, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu tứ vô lượng, tứ vô sắc định.
Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, khi tu không giải thoát môn, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu không giải thoát môn; khi tu vô tướng, vô nguyện giải thoát môn, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu vô tướng, vô nguyện giải thoát môn.
Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, khi tu bát giải thoát, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu bát giải thoát; khi tu bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ.
Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, khi tu tam-ma-địa môn, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu tam-ma-địa môn; khi tu đà-la-ni môn, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu đà-la-ni môn.
Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, khi tu ngũ nhãn, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu ngũ nhãn; khi tu lục thần thông, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu lục thần thông.
Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, khi tu Phật thập lực, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu Phật thập lực; khi tu tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu tứ vô sở úy cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật.
Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, khi tu vô vong thất pháp, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu vô vong thất pháp; khi tu hằng trụ xả tính, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu hằng trụ xả tính.
Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, khi tu nhất thiết trí, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu nhất thiết trí; khi tu đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, nên lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.”
Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Đến mức nào thì gọi là hữu sở đắc (có cái để nắm giữ, chấp vào là thật có)? Đến mức nào thì gọi là vô sở đắc?”
Phật dạy: “Này Thiện Hiện! Phàm cái gì có hai (có sự phân chia đối lập) thì gọi là hữu sở đắc; phàm cái gì không có hai thì gọi là vô sở đắc.”
“Bạch Thế Tôn! Đến mức nào thì gọi là có hai? Đến mức nào thì gọi là không hai?”
“Này Thiện Hiện! Mắt và hình sắc là hai; tai và âm thanh là hai; mũi và mùi là hai; lưỡi và vị là hai; thân và vật chạm xúc là hai; ý và các pháp (đối tượng của ý) là hai. Có hình sắc và không hình sắc là hai; thấy được và không thấy được là hai; có ngăn ngại (chiếm chỗ, đối chọi nhau) và không ngăn ngại là hai; hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn dính mắc) và vô lậu (không còn phiền não) là hai; hữu vi (do nhân duyên tạo tác) và vô vi (không do tạo tác) là hai; thế gian và xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian) là hai; sinh tử (vòng sống chết luân hồi) và niết-bàn (sự tịch diệt mọi phiền não khổ đau) là hai; pháp của dị sinh (phàm phu, kẻ còn trôi lăn theo nghiệp mà sinh vào các loài khác nhau) và dị sinh là hai; pháp của Dự lưu và bậc Dự lưu là hai; pháp của Nhất lai và bậc Nhất lai là hai; pháp của Bất hoàn và bậc Bất hoàn là hai; pháp của A-la-hán và bậc A-la-hán là hai; Độc giác bồ-đề và bậc Độc giác là hai; hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát và Bồ-tát Ma-ha-tát là hai; vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật và chư Phật là hai. Như vậy, tất cả những gì còn hý luận đều gọi là có hai.
Này Thiện Hiện! Chẳng phải mắt, chẳng phải hình sắc, là không hai; chẳng phải tai, chẳng phải âm thanh, là không hai; chẳng phải mũi, chẳng phải mùi, là không hai; chẳng phải lưỡi, chẳng phải vị, là không hai; chẳng phải thân, chẳng phải vật chạm xúc, là không hai; chẳng phải ý, chẳng phải các pháp, là không hai. Chẳng phải có hình sắc, chẳng phải không hình sắc, là không hai; chẳng phải thấy được, chẳng phải không thấy được, là không hai; chẳng phải có ngăn ngại, chẳng phải không ngăn ngại, là không hai; chẳng phải hữu lậu, chẳng phải vô lậu, là không hai; chẳng phải hữu vi, chẳng phải vô vi, là không hai; chẳng phải thế gian, chẳng phải xuất thế gian, là không hai; chẳng phải sinh tử, chẳng phải niết-bàn, là không hai; chẳng phải pháp của dị sinh, chẳng phải dị sinh, là không hai; chẳng phải pháp của Dự lưu, chẳng phải bậc Dự lưu, là không hai; chẳng phải pháp của Nhất lai, chẳng phải bậc Nhất lai, là không hai; chẳng phải pháp của Bất hoàn, chẳng phải bậc Bất hoàn, là không hai; chẳng phải pháp của A-la-hán, chẳng phải bậc A-la-hán, là không hai; chẳng phải Độc giác bồ-đề, chẳng phải bậc Độc giác, là không hai; chẳng phải hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, chẳng phải Bồ-tát Ma-ha-tát, là không hai; chẳng phải vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật, chẳng phải chư Phật, là không hai. Như vậy, tất cả những gì lìa hý luận đều gọi là không hai.”
Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Là do hữu sở đắc mà thành vô sở đắc, hay do vô sở đắc mà thành vô sở đắc?”
Phật dạy: “Này Thiện Hiện! Chẳng phải do hữu sở đắc mà thành vô sở đắc, cũng chẳng phải do vô sở đắc mà thành vô sở đắc; mà chính tính bình đẳng (không sai khác) giữa hữu sở đắc và vô sở đắc, đó gọi là vô sở đắc. Như vậy, này Thiện Hiện, Bồ-tát Ma-ha-tát nên siêng năng tu học trong tính bình đẳng giữa hữu sở đắc và vô sở đắc. Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát học như thế, thì gọi là học ý nghĩa vô sở đắc của Bát-nhã Ba-la-mật-đa, lìa mọi lỗi lầm.”
Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa không vướng vào hữu sở đắc, cũng không vướng vào vô sở đắc, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa làm sao có thể từ địa này lên địa khác (địa: các bậc, các tầng tu chứng của Bồ-tát) dần dần đến chỗ viên mãn? Nếu không từ địa này lên địa khác dần dần viên mãn, thì làm sao đạt được vô thượng chính đẳng bồ-đề mà mình mong cầu?”
Phật dạy: “Này Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, chẳng phải đứng trong hữu sở đắc mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì có thể từ địa này lên địa khác dần dần viên mãn, chứng đắc vô thượng chính đẳng bồ-đề; cũng chẳng phải đứng trong vô sở đắc mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa thì có thể từ địa này lên địa khác dần dần viên mãn, chứng đắc vô thượng chính đẳng bồ-đề. Vì sao vậy? Này Thiện Hiện! Vì Bát-nhã Ba-la-mật-đa là vô sở đắc, vô thượng chính đẳng bồ-đề là vô sở đắc, người có thể thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, chỗ thực hành và lúc thực hành đều là vô sở đắc, và chính pháp vô sở đắc này cũng là vô sở đắc. Này Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát nên tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa như vậy.”
Cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Nếu Bát-nhã Ba-la-mật-đa không thể nắm bắt được, vô thượng chính đẳng bồ-đề không thể nắm bắt được, người có thể thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, chỗ thực hành và lúc thực hành cũng không thể nắm bắt được, thì vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa lại thường ưa quyết trạch (xét chọn, phân định rõ ràng) đối với tất cả các pháp, nghĩa là: đây là sắc; đây là thọ, tưởng, hành, thức; đây là nhãn xứ; đây là nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ; đây là sắc xứ; đây là thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ; đây là nhãn giới; đây là nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới; đây là sắc giới; đây là thanh, hương, vị, xúc, pháp giới; đây là nhãn thức giới; đây là nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới; đây là nhãn xúc; đây là nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc; đây là các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên; đây là các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên; đây là địa giới; đây là thủy, hỏa, phong, không, thức giới; đây là vô minh; đây là hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, thán, khổ, ưu, não;
đây là Bố thí Ba-la-mật-đa; đây là Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã Ba-la-mật-đa; đây là nội không; đây là ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không; đây là chân như; đây là pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thực tế, hư không giới, bất tư nghị giới; đây là tứ niệm trụ; đây là tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi; đây là Khổ thánh đế; đây là Tập, Diệt, Đạo thánh đế; đây là tứ tĩnh lự; đây là tứ vô lượng, tứ vô sắc định; đây là không giải thoát môn; đây là vô tướng, vô nguyện giải thoát môn; đây là bát giải thoát; đây là bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ; đây là tam-ma-địa môn; đây là đà-la-ni môn; đây là ngũ nhãn; đây là lục thần thông;
đây là Phật thập lực; đây là tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật; đây là vô vong thất pháp; đây là hằng trụ xả tính; đây là nhất thiết trí; đây là đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; đây là quả Dự lưu; đây là quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán; đây là Độc giác bồ-đề; đây là tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát; đây là vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật?”
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm sáu mươi mốt (hết).
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm mười hai (?) (theo thứ tự lẽ ra là quyển ba trăm sáu mươi hai).
Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho giáo điển: kinh, luật, luận) Huyền Trang (cao tăng đời Đường, Trung Hoa) vâng chiếu vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video