Phần đầu – Phẩm “Không thể lay động”, thứ bảy mươi, đoạn một
Bấy giờ, cụ thọ (tiếng tôn xưng vị tu sĩ cao đức) Thiện Hiện (tên vị đệ tử lớn của Phật, tức Tu-bồ-đề) bạch Phật rằng: “Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật)! Nếu các hữu tình (chúng sinh có tình thức, có cảm giác) và những khái niệm giả lập về hữu tình rốt ráo đều không thể nắm bắt được, thì các Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại sĩ phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh) vì ai mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo đưa người vượt qua bờ sinh tử sang bờ giải thoát)?”
Phật bảo Thiện Hiện: “Các Bồ-tát Ma-ha-tát lấy thật tế (bờ mé chân thật, chỗ tận cùng chân thật của các pháp) làm chuẩn mực nên tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Này Thiện Hiện! Nếu bờ mé của hữu tình khác với thật tế, thì các Bồ-tát Ma-ha-tát không nên tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Vì bờ mé của hữu tình không khác thật tế, cho nên Bồ-tát Ma-ha-tát vì các hữu tình mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Lại nữa, này Thiện Hiện! Khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, các Bồ-tát Ma-ha-tát dùng cách không phá hoại tướng thật tế mà đặt để hữu tình vào trong thật tế.”
Khi ấy, cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Nếu bờ mé của hữu tình chính là thật tế, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa lại dùng cách không phá hoại tướng thật tế mà đặt để hữu tình vào trong thật tế? Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa đặt để hữu tình vào trong thật tế, thì đó là đặt thật tế vào thật tế. Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa đặt thật tế vào thật tế, thì đó là đặt tự tánh vào tự tánh. Nhưng không thể đặt tự tánh vào tự tánh được. Bạch Thế Tôn! Vậy làm sao có thể nói rằng Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa dùng cách không phá hoại tướng thật tế mà đặt để hữu tình vào trong thật tế?”
Phật bảo Thiện Hiện: “Không thể đặt thật tế vào thật tế, cũng không thể đặt tự tánh vào tự tánh. Nhưng các Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nhờ phương tiện thiện xảo (cách thức khéo léo, linh hoạt để giáo hóa), có thể đặt để hữu tình vào trong thật tế, mà bờ mé của hữu tình không khác thật tế. Như thế, này Thiện Hiện, bờ mé của hữu tình với thật tế không hai, không chia làm hai.”
Cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật rằng: “Bạch Thế Tôn! Thế nào gọi là phương tiện thiện xảo của các Bồ-tát Ma-ha-tát, mà khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nhờ sức phương tiện thiện xảo ấy, các Bồ-tát Ma-ha-tát đặt để hữu tình vào trong thật tế mà vẫn không phá hoại tướng của thật tế?”
Phật bảo Thiện Hiện: “Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, từ lúc mới phát tâm đã thành tựu phương tiện thiện xảo như thế. Nhờ sức phương tiện thiện xảo ấy, họ đặt để hữu tình vào việc bố thí. Đặt để xong rồi, liền vì họ mà nói rằng bố thí ở đầu, cuối và giữa không có tướng sai khác, và nói thế này: ‘Này các thiện nam tử! Sự bố thí như thế, đầu, cuối và giữa tất cả đều là không; người cho, người nhận và quả báo do bố thí mà có cũng đều là không. Tất cả như thế, ở trong thật tế, hoàn toàn không có gì, đều không thể nắm bắt được. Các ông chớ chấp rằng bố thí có khác, người cho, người nhận, quả bố thí và thật tế cũng mỗi thứ khác nhau. Nếu các ông không chấp rằng bố thí, người cho, người nhận, quả bố thí và thật tế mỗi thứ khác nhau, thì phước bố thí mà các ông tu sẽ hướng đến cam lộ (nước ngọt bất tử, ví cho Niết-bàn), được quả cam lộ, và rốt cuộc chắc chắn lấy cam lộ làm điểm kết thúc cuối cùng.’
Lại nói thế này: ‘Này các thiện nam tử! Với sự bố thí mà các ông tu đây, chớ nắm giữ sắc (thân thể, vật chất); chớ nắm giữ thọ (cảm nhận khổ, vui), tưởng (sự nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động của tâm ý), thức (sự nhận biết phân biệt). Chớ nắm giữ nhãn xứ (mắt, với tư cách là chỗ sinh ra nhận thức); chớ nắm giữ nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ (tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Chớ nắm giữ sắc xứ (hình sắc là đối tượng của mắt); chớ nắm giữ thanh xứ, hương xứ, vị xứ, xúc xứ, pháp xứ (âm thanh, mùi, vị, vật chạm xúc, đối tượng của ý). Chớ nắm giữ nhãn giới (mắt, với tư cách là một yếu tố cấu thành kinh nghiệm); chớ nắm giữ nhĩ giới, tỷ giới, thiệt giới, thân giới, ý giới. Chớ nắm giữ sắc giới (yếu tố hình sắc mà mắt thấy); chớ nắm giữ thanh giới, hương giới, vị giới, xúc giới, pháp giới (ở đây là yếu tố đối tượng của ý). Chớ nắm giữ nhãn thức giới (yếu tố nhận biết của mắt); chớ nắm giữ nhĩ thức giới, tỷ thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý thức giới. Chớ nắm giữ nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, cảnh và nhận thức); chớ nắm giữ nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc. Chớ nắm giữ các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên; chớ nắm giữ các cảm thọ sinh ra do nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc làm duyên. Chớ nắm giữ địa giới (yếu tố đất, tính cứng); chớ nắm giữ thủy giới (yếu tố nước), hỏa giới (yếu tố lửa), phong giới (yếu tố gió), không giới (yếu tố khoảng trống), thức giới (yếu tố nhận biết).
Chớ nắm giữ nhân duyên (điều kiện trực tiếp sinh ra kết quả); chớ nắm giữ đẳng vô gián duyên (điều kiện do tâm niệm trước vừa diệt liền mở đường cho tâm niệm sau sinh ra, không gián đoạn), sở duyên duyên (điều kiện là đối tượng được tâm nhận biết), tăng thượng duyên (điều kiện hỗ trợ, hoặc không ngăn trở, cho kết quả sinh ra). Chớ nắm giữ các pháp sinh ra từ duyên. Chớ nắm giữ vô minh (sự mê mờ không hiểu chân lý); chớ nắm giữ hành (hành động tạo nghiệp), thức, danh sắc (tâm và thân), lục xứ (sáu giác quan), xúc, thọ, ái (lòng khao khát), thủ (sự bám giữ), hữu (sự hình thành đời sống mới), sinh, già chết, buồn rầu, than khóc, khổ đau, lo âu, phiền muộn. Chớ nắm giữ bố thí Ba-la-mật-đa (sự cho tặng hoàn hảo); chớ nắm giữ tịnh giới (giữ giới trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhịn, chịu đựng), tinh tấn (siêng năng không lười), tĩnh lự (thiền định), Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Chớ nắm giữ tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định thuộc cõi Sắc); chớ nắm giữ tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ, bi, hỷ, xả), tứ vô sắc định (bốn tầng định vượt khỏi vật chất).
Chớ nắm giữ tứ niệm trụ (bốn phép giữ tâm tỉnh thức để quán sát: thân, cảm thọ, tâm, các pháp); chớ nắm giữ tứ chánh đoạn (bốn sự gắng sức chân chánh dứt ác làm lành), tứ thần túc (bốn nền tảng của định và thần thông), ngũ căn (năm gốc rễ: tin, tinh tấn, tỉnh thức, định, trí tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm gốc rễ ấy lớn mạnh mà thành), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: thấy biết đúng, suy nghĩ đúng, lời nói đúng, việc làm đúng, nghề sống đúng, cố gắng đúng, tỉnh thức đúng, định đúng). Chớ nắm giữ không giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ thấy mọi pháp đều trống rỗng); chớ nắm giữ vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không bám vào hình tướng), vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không còn mong cầu, tạo tác).
Chớ nắm giữ nội không (các giác quan bên trong vốn trống rỗng); chớ nắm giữ ngoại không (các đối tượng bên ngoài vốn trống rỗng), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều trống rỗng), không không (chính cái “không” cũng trống rỗng), đại không (mười phương rộng lớn cũng trống rỗng), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng tức Niết-bàn cũng trống rỗng), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành đều trống rỗng), vô vi không (các pháp không do tạo tác cũng trống rỗng), tất cánh không (trống rỗng rốt ráo), vô tế không (cái không có đầu không có cuối cũng trống rỗng), tán không (các pháp do hợp lại rồi tan rã nên trống rỗng), vô biến dị không (cái không biến đổi cũng trống rỗng), bản tánh không (bản tánh vốn trống rỗng), tự tướng không (đặc điểm riêng của từng pháp là trống rỗng), cộng tướng không (đặc điểm chung của các pháp cũng trống rỗng), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều trống rỗng), bất khả đắc không (mọi pháp không thể nắm bắt được), vô tánh không (cái không có tự tánh cũng trống rỗng), tự tánh không (tự tánh vốn trống rỗng), vô tánh tự tánh không (cả không có tự tánh lẫn tự tánh đều trống rỗng). Chớ nắm giữ chân như (thực tánh như vậy, không đổi, của các pháp); chớ nắm giữ pháp giới (cảnh giới bản tánh chân thật chung của mọi pháp), pháp tánh (bản tánh của các pháp), bất hư vọng tánh (tánh không hư giả), bất biến dị tánh (tánh không đổi khác), bình đẳng tánh (tánh bình đẳng như nhau), ly sinh tánh (tánh lìa sự sinh khởi), pháp định (pháp vốn nhất định như thế), pháp trụ (pháp vốn an trụ như thế), thật tế, hư không giới (cảnh giới như hư không), bất tư nghì giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn).
Chớ nắm giữ khổ thánh đế (chân lý cao quý về khổ); chớ nắm giữ tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân gây ra khổ), diệt thánh đế (chân lý về sự chấm dứt khổ), đạo thánh đế (chân lý về con đường đưa đến chấm dứt khổ). Chớ nắm giữ bát giải thoát (tám phép thiền định giúp tâm thoát khỏi trói buộc); chớ nắm giữ bát thắng xứ (tám phép quán giúp tâm làm chủ, vượt lên trên đối tượng quán), cửu thứ đệ định (chín tầng thiền định nối tiếp nhau theo thứ tự), thập biến xứ (mười phép quán một đối tượng trùm khắp mọi nơi). Chớ nắm giữ tất cả đà-la-ni môn (các pháp môn tổng trì, năng lực ghi nhớ gìn giữ không quên); chớ nắm giữ tất cả tam-ma-địa môn (các pháp môn thiền định, tâm chuyên chú không tán loạn). Chớ nắm giữ Cực Hỷ địa (bậc thứ nhất trong mười bậc tu của Bồ-tát, vui mừng tột độ khi mới chứng chân lý); chớ nắm giữ Ly Cấu địa (bậc lìa nhơ bẩn), Phát Quang địa (bậc trí tuệ phát ánh sáng), Diễm Tuệ địa (bậc trí tuệ rực cháy), Cực Nan Thắng địa (bậc vượt qua điều rất khó vượt), Hiện Tiền địa (bậc trí tuệ hiện ra trước mắt), Viễn Hành địa (bậc đi xa vượt khỏi các hàng tu thấp), Bất Động địa (bậc tâm không còn lay động), Thiện Tuệ địa (bậc trí tuệ khéo léo thuyết pháp), Pháp Vân địa (bậc giáo pháp như mây lớn che khắp).
Chớ nắm giữ ngũ nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt trí tuệ, mắt pháp, mắt Phật); chớ nắm giữ lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm). Chớ nắm giữ Phật thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật); chớ nắm giữ tứ vô sở úy (bốn điều Phật không e sợ khi thuyết pháp), tứ vô ngại giải (bốn tài hiểu biết và diễn đạt không trở ngại), đại từ (lòng thương lớn ban vui), đại bi (lòng xót thương lớn cứu khổ), đại hỷ (niềm vui lớn khi chúng sinh được an vui), đại xả (tâm buông xả lớn, bình đẳng với tất cả), thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có). Chớ nắm giữ ba mươi hai tướng đại sĩ (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp nổi bật trên thân Phật); chớ nắm giữ tám mươi vẻ đẹp phụ (tám mươi nét đẹp nhỏ đi kèm). Chớ nắm giữ vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót); chớ nắm giữ hằng trụ xả tánh (tâm luôn an trú trong sự buông xả bình thản). Chớ nắm giữ nhất thiết trí (trí biết tổng quát rằng tất cả các pháp đều là không); chớ nắm giữ đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu tập), nhất thiết tướng trí (trí của Phật biết tường tận mọi tướng của tất cả các pháp).
Chớ nắm giữ quả Dự lưu (quả chứng thứ nhất, bắt đầu nhập vào dòng thánh); chớ nắm giữ quả Nhất lai (còn trở lại cõi người một lần), quả Bất hoàn (không còn trở lại cõi Dục), quả A-la-hán (dứt sạch phiền não, không còn tái sinh), Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc tự quán nhân duyên mà ngộ đạo). Chớ nắm giữ tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát; chớ nắm giữ vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh và trọn vẹn) của chư Phật. Chớ nắm giữ pháp thế gian (pháp thuộc vòng sinh tử); chớ nắm giữ pháp xuất thế gian (pháp vượt ra khỏi vòng sinh tử). Chớ nắm giữ pháp hữu lậu (pháp còn phiền não rỉ chảy); chớ nắm giữ pháp vô lậu (pháp không còn phiền não). Chớ nắm giữ pháp hữu vi (pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh diệt); chớ nắm giữ pháp vô vi (pháp không do tạo tác, không sinh diệt).’
Vì sao vậy? Vì tất cả sự bố thí thì tánh bố thí là không; tất cả người cho thì tánh người cho là không; tất cả người nhận thì tánh người nhận là không; tất cả quả bố thí thì tánh quả bố thí là không. Trong cái không ấy, bố thí không thể nắm bắt được, người cho không thể nắm bắt được, người nhận không thể nắm bắt được, quả bố thí không thể nắm bắt được. Vì sao vậy? Vì những pháp ấy và các pháp khác, mọi tự tánh của chúng đều rốt ráo là không; trong cái rốt ráo không ấy, những pháp như thế không thể nắm bắt được.
Lại nữa, này Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, từ lúc mới phát tâm đã thành tựu phương tiện thiện xảo như thế. Nhờ sức phương tiện thiện xảo ấy, họ đặt để hữu tình vào tịnh giới. Đặt để xong rồi, liền nói thế này: ‘Này các thiện nam tử! Nay các ông đối với các hữu tình nên thương xót sâu xa: lìa bỏ việc giết hại mạng sống, lìa bỏ việc lấy của không được cho, lìa bỏ tà dâm, lìa bỏ lời dối trá, lìa bỏ lời gây chia rẽ, lìa bỏ lời thô ác, lìa bỏ lời tạp nhạp vô nghĩa, lìa bỏ tham lam, lìa bỏ giận dữ, lìa bỏ tà kiến (cái thấy sai lầm, như cho rằng không có nhân quả). Vì sao vậy? Này các thiện nam tử! Vì những pháp như thế đều không có tự tánh, các ông không nên phân biệt, chấp trước.
Các ông lại nên xem xét kỹ càng: pháp nào gọi là sinh mạng mà muốn cắt đứt mạng sống ấy? Lại vì duyên cớ gì mà cắt đứt mạng sống ấy? Pháp nào gọi là vật không được cho mà muốn lấy vật ấy? Lại vì duyên cớ gì mà lấy vật ấy? Pháp nào gọi là đối tượng của tà hạnh mà muốn làm tà hạnh? Lại vì duyên cớ gì mà làm tà hạnh? Pháp nào gọi là đối tượng đáng lừa dối mà muốn lừa dối? Lại vì duyên cớ gì mà nói lời dối trá? Pháp nào gọi là đối tượng đáng gây chia rẽ mà muốn gây chia rẽ? Lại vì duyên cớ gì mà nói lời chia rẽ? Pháp nào gọi là đối tượng đáng sỉ nhục mà muốn sỉ nhục? Lại vì duyên cớ gì mà nói lời thô ác? Pháp nào gọi là những việc tạp nhạp mà muốn nói chuyện tạp nhạp? Lại vì duyên cớ gì mà nói lời tạp nhạp? Pháp nào gọi là vật đáng tham mà muốn khởi lòng tham? Lại vì duyên cớ gì mà khởi lòng tham? Pháp nào gọi là đối tượng đáng giận mà muốn khởi lòng giận? Lại vì duyên cớ gì mà khởi lòng giận? Pháp nào gọi là đối tượng của tà kiến mà muốn khởi tà kiến? Lại vì duyên cớ gì mà khởi tà kiến? Tất cả những điều như thế, tự tánh đều là không.’
Này Thiện Hiện! Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, thành tựu phương tiện thiện xảo như thế, nên có thể khéo giúp các loài hữu tình chín muồi căn lành, vì họ nói rằng quả của bố thí và tịnh giới đều không thể nắm bắt được, khiến họ biết rằng quả của bố thí và tịnh giới tự tánh đều là không. Họ đã hiểu rõ quả của bố thí và tịnh giới mà mình tu tự tánh là không, nên ở trong đó không sinh chấp trước. Do không chấp trước nên tâm không tán loạn; vì không tán loạn nên có thể phát sinh trí tuệ mầu nhiệm. Nhờ trí tuệ mầu nhiệm ấy mà dứt hẳn tùy miên (phiền não ngấm ngầm tiềm ẩn trong tâm như đang ngủ) và các triền (phiền não đang hiện ra trói buộc tâm), rồi vào cảnh giới vô dư y Bát-niết-bàn (Niết-bàn trọn vẹn, không còn sót lại thân xác làm chỗ nương).
Này Thiện Hiện! Nói như thế là dựa theo thế tục (cách nói thông thường quy ước của thế gian), chứ không dựa theo thắng nghĩa (chân lý tối thượng, cái thấy tuyệt đối). Vì sao vậy? Vì trong cái không, chẳng có chút pháp nào có thể nắm bắt được: hoặc đã Niết-bàn, hoặc sẽ Niết-bàn, hoặc đang Niết-bàn, hoặc người nhập Niết-bàn, hoặc do điều này mà được Bát-niết-bàn — tất cả như thế đều hoàn toàn không có, đều rốt ráo là không. Tánh rốt ráo không ấy chính là Niết-bàn; lìa Niết-bàn này, không riêng có pháp nào khác.
Lại nữa, này Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, từ lúc mới phát tâm đã thành tựu phương tiện thiện xảo như thế. Nhờ sức phương tiện thiện xảo ấy, thấy các hữu tình phần nhiều tâm đầy giận dữ, liền sinh lòng thương xót sâu xa, dùng phương tiện mà răn dạy, nói thế này: ‘Này các thiện nam tử! Các ông nên tu an nhẫn, ưa thích pháp an nhẫn, điều phục tâm mình, thực hành hạnh an nhẫn. Những gì các ông giận, tự tánh đều là không, sao lại ở trong đó mà khởi giận dữ? Các ông lại nên xem xét kỹ càng: ta do pháp gì mà khởi giận dữ? Ai là người giận dữ? Giận dữ với ai? Những pháp như thế bản tánh đều là không. Pháp có bản tánh là không thì chưa từng không phải là không. Tánh không như thế không phải do Như Lai làm ra, không phải do Độc giác làm ra, không phải do Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ) làm ra, không phải do Bồ-tát làm ra;
cũng không phải do trời, rồng, các thần, dược-xoa (loài quỷ thần nhanh nhẹn), kiện-đạt-phược (thần âm nhạc của trời, tức Càn-thát-bà), a-tố-lạc (loài thần hay ganh đua với trời, tức A-tu-la), yết-lộ-đồ (chim thần cánh vàng, tức Ca-lâu-la), khẩn-nại-lạc (thần ca hát của trời, tức Khẩn-na-la), mạc-hô-lạc-già (thần rắn lớn), người và loài chẳng phải người làm ra; cũng không phải do các cõi trời thuộc cõi Dục (cõi còn ham muốn ngũ dục) — trời Tứ Đại Vương Chúng (cõi của bốn vị Thiên vương hộ thế), trời Ba Mươi Ba (tức trời Đao-lợi), trời Dạ-ma, trời Đổ-sử-đa (tức trời Đâu-suất), trời Lạc Biến Hóa (cõi trời tự biến hóa ra cảnh vui để hưởng), trời Tha Hóa Tự Tại (cõi trời hưởng cảnh vui do người khác biến hóa ra) — làm ra; cũng không phải do các cõi trời thuộc tầng thiền thứ nhất — trời Phạm Chúng, trời Phạm Phụ, trời Phạm Hội, trời Đại Phạm — làm ra; cũng không phải do các cõi trời thuộc tầng thiền thứ hai — trời Quang, trời Thiểu Quang, trời Vô Lượng Quang, trời Cực Quang Tịnh — làm ra; cũng không phải do các cõi trời thuộc tầng thiền thứ ba — trời Tịnh, trời Thiểu Tịnh, trời Vô Lượng Tịnh, trời Biến Tịnh — làm ra; cũng không phải do các cõi trời thuộc tầng thiền thứ tư — trời Quảng, trời Thiểu Quảng, trời Vô Lượng Quảng, trời Quảng Quả — làm ra; cũng không phải do trời Vô Tưởng (cõi trời mà chúng sinh không có tri giác) làm ra; cũng không phải do các cõi trời Tịnh Cư (nơi các bậc thánh quả Bất hoàn ở) — trời Vô Phiền, trời Vô Nhiệt, trời Thiện Hiện, trời Thiện Kiến, trời Sắc Cứu Cánh — làm ra; cũng không phải do các cõi trời Vô Sắc (cõi không còn thân thể vật chất) — trời Không Vô Biên Xứ, trời Thức Vô Biên Xứ, trời Vô Sở Hữu Xứ, trời Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ — làm ra.
Các ông lại nên xem xét đúng như thật: sự giận dữ như thế do đâu mà sinh? Thuộc về ai? Lại khởi lên đối với ai? Sẽ được quả gì? Hiện tại được lợi gì? Tất cả các pháp ấy bản tánh đều là không. Trong tánh không thì không thể có giận dữ; vì vậy nên an nhẫn để tự làm lợi ích cho mình.’
Như thế, này Thiện Hiện, Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo đặt để hữu tình vào lý tánh không và nhân quả tánh không, dần dần đem vô thượng chánh đẳng bồ-đề ra chỉ bày, khuyên dẫn, khen ngợi khích lệ, chúc mừng, khiến họ an trú vững vàng và mau chóng chứng đắc. Này Thiện Hiện! Nói như thế là dựa theo thế tục, chứ không dựa theo thắng nghĩa. Vì sao vậy? Vì trong bản tánh không, người chứng đắc, điều được chứng đắc, nơi chứng đắc, lúc chứng đắc, tất cả đều không có. Này Thiện Hiện! Đó gọi là lý bản tánh không của thật tế. Các Bồ-tát Ma-ha-tát vì muốn làm lợi ích cho các hữu tình, nương theo lý bản tánh không của thật tế này mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, nên không thấy có hữu tình, cũng không thấy có khái niệm giả lập về hữu tình. Vì sao vậy? Này Thiện Hiện! Vì tất cả các pháp đều lìa hữu tình.
Lại nữa, này Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, từ lúc mới phát tâm đã thành tựu phương tiện thiện xảo như thế. Nhờ sức phương tiện thiện xảo ấy, thấy các hữu tình thân tâm lười biếng, mất đi sự tinh tấn, liền dùng phương tiện khuyên dẫn, khiến họ phát khởi tinh tấn cả thân lẫn tâm mà tu các pháp lành, nói thế này: ‘Này các thiện nam tử! Trong bản tánh không, không có pháp lười biếng, không có người lười biếng, không có nơi lười biếng, không có lúc lười biếng, không có việc gì do đó mà sinh ra lười biếng. Tất cả các pháp ấy đều bản tánh là không, không vượt ra ngoài lý không. Các ông nên phát khởi tinh tấn cả thân lẫn tâm, bỏ hết lười biếng, siêng tu các pháp lành.
Nghĩa là tu bố thí Ba-la-mật-đa, hoặc tu tịnh giới Ba-la-mật-đa, hoặc tu an nhẫn Ba-la-mật-đa, hoặc tu tinh tấn Ba-la-mật-đa, hoặc tu tĩnh lự Ba-la-mật-đa, hoặc tu Bát-nhã Ba-la-mật-đa; hoặc tu tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định; hoặc tu tứ niệm trụ, tứ chánh đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi; hoặc tu không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn; hoặc an trú trong nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tánh không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tánh không, tự tánh không, vô tánh tự tánh không; hoặc an trú trong chân như, pháp giới, pháp tánh, bất hư vọng tánh, bất biến dị tánh, bình đẳng tánh, ly sinh tánh, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghì giới; hoặc an trú trong khổ, tập, diệt, đạo thánh đế; hoặc tu bát giải thoát, bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ; hoặc tu tất cả đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn; hoặc tu Cực Hỷ địa, Ly Cấu địa, Phát Quang địa, Diễm Tuệ địa, Cực Nan Thắng địa, Hiện Tiền địa, Viễn Hành địa, Bất Động địa, Thiện Tuệ địa, Pháp Vân địa; hoặc tu ngũ nhãn, lục thần thông; hoặc tu Phật thập lực, tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, thập bát Phật bất cộng pháp; hoặc tu đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả; hoặc tu ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ; hoặc tu vô vong thất pháp, hằng trụ xả tánh; hoặc tu nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; hoặc tu tất cả các Phật pháp khác — chớ sinh lười biếng. Nếu sinh lười biếng thì chịu khổ không cùng.
Này các thiện nam tử! Tất cả các pháp ấy bản tánh đều là không, không có các chướng ngại. Các ông nên quán xét rằng trong lý bản tánh không, không chướng ngại ấy, không có pháp lười biếng, không có người lười biếng; nơi chốn, thời gian, duyên cớ cũng không thể nắm bắt được.’ Như thế, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo đặt để hữu tình, khiến họ an trú trong lý bản tánh không của các pháp; tuy khiến họ an trú mà không có ý tưởng phân hai. Vì sao vậy? Vì lý bản tánh không là không hai, không chia làm hai; không phải pháp không hai mà có thể ở trong đó khởi ý tưởng phân hai.”
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm tám mươi sáu.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm mười bảy (?).
Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video