Phẩm "Thành thục hữu tình" (giáo hoá chúng sinh cho đến lúc chín muồi, tức thành tựu đạo quả) thứ bảy mươi mốt, phần hai, thuộc Hội thứ nhất.
Này Thiện Hiện (tên dịch nghĩa của Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật)! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn: người phát nguyện tu cho đến khi thành Phật để cứu giúp mọi chúng sinh) tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo thấy rõ thật tướng của mọi sự, đưa người tu sang "bờ bên kia" là giác ngộ), dùng phương tiện thiện xảo (cách làm khéo léo, thích hợp, không mắc kẹt vào hình thức) mà an trú vững vàng nơi Khổ thánh đế (chân lý cao quý thứ nhất: đời sống trong vòng sinh tử vốn là khổ), thì không thấy có Khổ thánh đế để nắm bắt, không thấy có người an trú, không thấy có chỗ để an trú, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) ấy mà vẫn an trú nơi Khổ thánh đế. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo (con đường tu hành của Bồ-tát dẫn đến quả Phật).
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo mà an trú nơi Tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ: do lòng ham muốn và phiền não gây ra), Diệt thánh đế (chân lý về sự chấm dứt khổ, tức Niết-bàn) và Đạo thánh đế (chân lý về con đường tu dẫn đến chấm dứt khổ), thì không thấy có Tập, Diệt, Đạo thánh đế để nắm bắt, không thấy có người an trú, không thấy có chỗ để an trú, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn an trú nơi Tập, Diệt, Đạo thánh đế. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Bồ-tát đạo cho được trọn vẹn, nên có thể chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn của một vị Phật).
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu bốn Tĩnh lự (bốn tầng thiền định thuộc cõi Sắc, tâm lắng yên và sáng suốt dần lên), thì không thấy có bốn Tĩnh lự để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu bốn Tĩnh lự. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu bốn Vô lượng (bốn tâm thương yêu, cứu khổ, vui theo và buông xả bình đẳng, trải rộng đến vô số chúng sinh) và bốn Vô sắc định (bốn tầng định cao vượt khỏi mọi hình sắc: định thấy hư không vô biên, định thấy thức vô biên, định thấy không có gì cả, định chẳng phải có tưởng cũng chẳng phải không có tưởng), thì không thấy có bốn Vô lượng, bốn Vô sắc định để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu bốn Vô lượng, bốn Vô sắc định. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Bồ-tát đạo cho được trọn vẹn, nên có thể chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu tám Giải thoát (tám phép thiền định giúp tâm thoát khỏi sự ràng buộc vào hình sắc và các tầng định), thì không thấy có tám Giải thoát để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu tám Giải thoát. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu tám Thắng xứ (tám phép quán giúp tâm làm chủ, vượt thắng các đối tượng quán sát, không bị chúng lôi kéo), chín Thứ đệ định (chín tầng định nhập lần lượt từ thấp lên cao: bốn Tĩnh lự, bốn Vô sắc định và định diệt hết cảm thọ, tri giác), mười Biến xứ (mười phép quán thấy một thứ như đất, nước, lửa, gió, màu xanh, vàng, đỏ, trắng, hư không, thức trải khắp mọi nơi), thì không thấy có tám Thắng xứ, chín Thứ đệ định, mười Biến xứ để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu tám Thắng xứ, chín Thứ đệ định, mười Biến xứ. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Bồ-tát đạo cho được trọn vẹn, nên có thể chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu tất cả các pháp môn Đà-la-ni (năng lực ghi nhớ và giữ gìn mọi lời dạy, mọi điều lành không để quên mất), thì không thấy có tất cả pháp môn Đà-la-ni để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu tất cả pháp môn Đà-la-ni. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu tất cả các pháp môn Tam-ma-địa (các loại thiền định, tâm chuyên chú vào một đối tượng không tán loạn), thì không thấy có tất cả pháp môn Tam-ma-địa để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu tất cả pháp môn Tam-ma-địa. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Bồ-tát đạo cho được trọn vẹn, nên có thể chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Không giải thoát môn (cửa ngõ giải thoát bằng cách thấy mọi pháp đều trống rỗng, không có thực thể riêng), thì không thấy có Không giải thoát môn để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu Không giải thoát môn. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Vô tướng giải thoát môn (cửa ngõ giải thoát bằng cách không bám vào hình tướng của sự vật) và Vô nguyện giải thoát môn (cửa ngõ giải thoát bằng cách không còn mong cầu, tạo tác điều gì), thì không thấy có Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Bồ-tát đạo cho được trọn vẹn, nên có thể chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Cực hỷ địa (bậc thứ nhất trong mười bậc tu của Bồ-tát: vui mừng tột độ vì lần đầu thấy được chân lý), thì không thấy có Cực hỷ địa để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu Cực hỷ địa. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Ly cấu địa (bậc lìa mọi nhơ bẩn, giữ giới hoàn toàn trong sạch), Phát quang địa (bậc trí tuệ phát ra ánh sáng), Diệm tuệ địa (bậc trí tuệ rực cháy như lửa thiêu đốt phiền não), Cực nan thắng địa (bậc vượt qua những điều cực kỳ khó vượt), Hiện tiền địa (bậc trí tuệ về lẽ nương nhau mà sinh hiện rõ trước mắt), Viễn hành địa (bậc đi xa, vượt khỏi mọi đường tu thông thường), Bất động địa (bậc tâm không còn lay động), Thiện tuệ địa (bậc trí tuệ khéo léo giảng dạy giáo pháp), Pháp vân địa (bậc giáo pháp che phủ, tưới mát khắp nơi như mây mưa), thì không thấy có Ly cấu địa cho đến Pháp vân địa để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu Ly cấu địa cho đến Pháp vân địa. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Bồ-tát đạo cho được trọn vẹn, nên có thể chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu năm Nhãn (năm loại "mắt" hay năng lực thấy biết: mắt thịt, mắt trời thấy xa và thấy cả cõi khác, mắt trí tuệ thấy tính không, mắt pháp thấy mọi pháp môn để độ người, mắt Phật thấy biết tất cả), thì không thấy có năm Nhãn để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu năm Nhãn. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu sáu Thần thông (sáu năng lực siêu phàm: biến hoá và đi lại tự tại, nghe xa, biết tâm người khác, nhớ các đời trước, thấy xa và thấy sự sống chết của chúng sinh, dứt sạch phiền não), thì không thấy có sáu Thần thông để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu sáu Thần thông. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Bồ-tát đạo cho được trọn vẹn, nên có thể chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu mười Lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật, như biết rõ điều gì hợp lẽ, điều gì không; biết rõ nghiệp và quả báo của chúng sinh…), thì không thấy có mười Lực của Phật để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu mười Lực của Phật. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu bốn Vô sở úy (bốn điều Phật hoàn toàn không sợ hãi khi tuyên bố trước đại chúng: đã giác ngộ trọn vẹn, đã dứt sạch phiền não, đã chỉ rõ chướng ngại trên đường tu, đã chỉ rõ con đường thoát khổ), bốn Vô ngại giải (bốn khả năng hiểu biết và diễn đạt không trở ngại: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn ngữ, về biện luận), đại Từ (lòng thương lớn, ban niềm vui cho chúng sinh), đại Bi (lòng xót thương lớn, cứu khổ cho chúng sinh), đại Hỷ (niềm vui lớn khi thấy chúng sinh được an vui), đại Xả (sự buông xả lớn, đối xử bình đẳng không thiên vị), mười tám Pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất chỉ riêng Phật có, không chung với hàng tu hành khác), thì không thấy có bốn Vô sở úy cho đến mười tám Pháp bất cộng của Phật để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu bốn Vô sở úy cho đến mười tám Pháp bất cộng của Phật. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Bồ-tát đạo cho được trọn vẹn, nên có thể chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu ba mươi hai tướng Đại sĩ (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp nổi bật trên thân của bậc đại nhân, tức Phật), thì không thấy có ba mươi hai tướng Đại sĩ để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu ba mươi hai tướng Đại sĩ. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu tám mươi vẻ đẹp phụ (tám mươi nét đẹp nhỏ đi kèm ba mươi hai tướng lớn trên thân Phật), thì không thấy có tám mươi vẻ đẹp phụ để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu tám mươi vẻ đẹp phụ. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Bồ-tát đạo cho được trọn vẹn, nên có thể chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu pháp Không quên mất (phẩm chất không bao giờ quên sót điều cần nhớ, cần làm), thì không thấy có pháp Không quên mất để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu pháp Không quên mất. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu tính Thường trú xả (phẩm chất tâm luôn an trú trong sự buông xả, bình thản trước mọi cảnh), thì không thấy có tính Thường trú xả để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu tính Thường trú xả. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Bồ-tát đạo cho được trọn vẹn, nên có thể chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Nhất thiết trí (trí biết tổng quát rằng mọi pháp đều là không), thì không thấy có Nhất thiết trí để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu Nhất thiết trí. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành để dẫn dắt chúng sinh) và Nhất thiết tướng trí (trí của Phật, biết rõ trọn vẹn mọi mặt, mọi chi tiết của tất cả các pháp), thì không thấy có Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Bồ-tát đạo cho được trọn vẹn, nên có thể chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, thì không thấy có tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo.
Này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật, thì không thấy có Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề để nắm bắt, không thấy có người tu, không thấy có điều được tu, không thấy có mục đích nhắm đến; nhưng cũng không lìa bỏ các pháp ấy mà vẫn tu Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền có thể tu trọn vẹn Bồ-tát đạo. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo tu Bồ-tát đạo cho được trọn vẹn, nên có thể chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Bấy giờ, Cụ thọ (tiếng tôn xưng bậc tu hành cao tuổi đạo, có tuệ mạng lâu dài) Xá-lợi Tử (một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật)! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì dũng mãnh, siêng năng đúng đắn tu đạo Bồ-đề (con đường dẫn đến giác ngộ)?"
Phật dạy: "Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp sắc (thân thể và mọi thứ vật chất), không tách lìa sắc; không gom hợp thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ), tưởng (sự nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn, toan tính), thức (sự nhận biết, phân biệt), không tách lìa thọ, tưởng, hành, thức. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính (bản chất tự có, tồn tại độc lập không nhờ điều kiện nào) để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp nhãn xứ (mắt, giác quan thấy), không tách lìa nhãn xứ; không gom hợp nhĩ xứ (tai), tỷ xứ (mũi), thiệt xứ (lưỡi), thân xứ (thân, giác quan xúc chạm), ý xứ (tâm ý, giác quan suy nghĩ), không tách lìa nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt), không tách lìa sắc xứ; không gom hợp thanh xứ (âm thanh), hương xứ (mùi), vị xứ (vị), xúc xứ (cảm giác chạm), pháp xứ (đối tượng của ý như ý niệm, khái niệm), không tách lìa thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp nhãn giới (yếu tố mắt, một trong mười tám yếu tố cấu thành sự nhận biết), không tách lìa nhãn giới; không gom hợp nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới (các yếu tố tai, mũi, lưỡi, thân, ý), không tách lìa nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp sắc giới (ở đây là yếu tố hình sắc, đối tượng của mắt, không phải cõi Sắc), không tách lìa sắc giới; không gom hợp thanh, hương, vị, xúc, pháp giới (các yếu tố âm thanh, mùi, vị, cảm giác chạm, đối tượng của ý), không tách lìa thanh, hương, vị, xúc, pháp giới. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp nhãn thức giới (yếu tố sự nhận biết qua mắt), không tách lìa nhãn thức giới; không gom hợp nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới (yếu tố sự nhận biết qua tai, mũi, lưỡi, thân, ý), không tách lìa nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp nhãn xúc (sự tiếp xúc khi mắt, đối tượng và sự nhận biết gặp nhau), không tách lìa nhãn xúc; không gom hợp nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc, không tách lìa nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên (điều kiện), không tách lìa các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên; không gom hợp các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên, không tách lìa các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp địa giới (yếu tố đất, tính cứng chắc), không tách lìa địa giới; không gom hợp thủy giới (yếu tố nước, tính ẩm ướt), hỏa giới (yếu tố lửa, tính nóng), phong giới (yếu tố gió, tính chuyển động), không giới (yếu tố khoảng trống), thức giới (yếu tố nhận biết), không tách lìa thủy, hỏa, phong, không, thức giới. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp nhân duyên (điều kiện chính, trực tiếp sinh ra sự vật, như hạt giống sinh ra cây), không tách lìa nhân duyên; không gom hợp đẳng vô gián duyên (điều kiện là niệm tâm trước vừa mất đi mở đường cho niệm tâm sau sinh ra liền, không gián đoạn), sở duyên duyên (điều kiện là đối tượng được tâm nhận biết), tăng thượng duyên (mọi điều kiện hỗ trợ, hoặc ít ra không ngăn cản, cho sự vật sinh ra), không tách lìa đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp các pháp do duyên mà sinh ra, không tách lìa các pháp do duyên mà sinh ra. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật; khâu đầu tiên trong mười hai khâu nối nhau tạo thành vòng sinh tử), không tách lìa vô minh; không gom hợp hành (các hành động tạo nghiệp), thức (tâm thức đi vào đời mới), danh sắc (phần tinh thần và thể xác lúc mới hình thành), lục xứ (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc), thọ (cảm giác), ái (lòng khao khát), thủ (sự bám giữ), hữu (sự tồn tại do nghiệp đã tạo, dẫn tới đời sau), sinh (sự ra đời), lão tử (già và chết) cùng sầu, thán, khổ, ưu, não (buồn rầu, than khóc, đau đớn, lo âu, phiền muộn), không tách lìa hành cho đến lão tử, sầu, thán, khổ, ưu, não. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp Bố thí ba-la-mật-đa (hạnh cho tặng được thực hành đến mức hoàn hảo), không tách lìa Bố thí ba-la-mật-đa; không gom hợp Tịnh giới (giữ giới trong sạch), An nhẫn (nhẫn chịu điều trái ý), Tinh tiến (siêng năng không lùi bước), Tĩnh lự (thiền định), Bát-nhã (trí tuệ) ba-la-mật-đa, không tách lìa Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp nội không (sáu giác quan bên trong là không, không có thực thể), không tách lìa nội không; không gom hợp ngoại không (sáu đối tượng bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái "không" cũng là không), đại không (cả không gian mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối cao, tức Niết-bàn, cũng là không), hữu vi không (các pháp do điều kiện tạo thành là không), vô vi không (các pháp không do điều kiện tạo thành cũng là không), tất cánh không (rốt ráo hoàn toàn là không), vô tế không (không có điểm đầu, điểm cuối, nên là không), tán không (các pháp vốn rời rã, không có gì thật để bỏ đi, nên là không (?)), vô biến dị không (cái không đổi khác cũng là không), bản tính không (bản tính của các pháp là không), tự tướng không (đặc tính riêng của mỗi pháp là không), cộng tướng không (đặc tính chung của các pháp là không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều là không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được, nên là không), vô tính không (cái không có thực thể cũng là không), tự tính không (tự thể của các pháp là không), vô tính tự tính không (cả cái không có thực thể lẫn tự thể đều là không), không tách lìa ngoại không cho đến vô tính tự tính không. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp bốn Niệm trụ (bốn phép đặt tâm tỉnh giác quán sát thân, cảm thọ, tâm và các pháp), không tách lìa bốn Niệm trụ; không gom hợp bốn Chánh đoạn (bốn sự nỗ lực đúng đắn: ngăn điều ác chưa sinh, dứt điều ác đã sinh, làm phát sinh điều lành chưa có, tăng trưởng điều lành đã có), bốn Thần túc (bốn nền tảng của thiền định dẫn đến thần thông: ý muốn, siêng năng, tâm chuyên nhất, quán xét), năm Căn (năm gốc rễ lành: lòng tin, siêng năng, tỉnh giác, định, trí tuệ), năm Lực (năm sức mạnh do năm căn ấy lớn mạnh mà thành), bảy Đẳng giác chi (bảy yếu tố giác ngộ: tỉnh giác, chọn lựa pháp, siêng năng, vui mừng, nhẹ nhàng an ổn, định, buông xả), tám Thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, tỉnh giác đúng, định đúng), không tách lìa bốn Chánh đoạn cho đến tám Thánh đạo chi. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp Khổ thánh đế, không tách lìa Khổ thánh đế; không gom hợp Tập, Diệt, Đạo thánh đế, không tách lìa Tập, Diệt, Đạo thánh đế. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp bốn Tĩnh lự, không tách lìa bốn Tĩnh lự; không gom hợp bốn Vô lượng, bốn Vô sắc định, không tách lìa bốn Vô lượng, bốn Vô sắc định. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp tám Giải thoát, không tách lìa tám Giải thoát; không gom hợp tám Thắng xứ, chín Thứ đệ định, mười Biến xứ, không tách lìa tám Thắng xứ, chín Thứ đệ định, mười Biến xứ. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp pháp môn Đà-la-ni, không tách lìa pháp môn Đà-la-ni; không gom hợp pháp môn Tam-ma-địa, không tách lìa pháp môn Tam-ma-địa. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp Không giải thoát môn, không tách lìa Không giải thoát môn; không gom hợp Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn, không tách lìa Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp Cực hỷ địa, không tách lìa Cực hỷ địa; không gom hợp Ly cấu địa, Phát quang địa, Diệm tuệ địa, Cực nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa, không tách lìa Ly cấu địa cho đến Pháp vân địa. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp năm Nhãn, không tách lìa năm Nhãn; không gom hợp sáu Thần thông, không tách lìa sáu Thần thông. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp mười Lực của Phật, không tách lìa mười Lực của Phật; không gom hợp bốn Vô sở úy, bốn Vô ngại giải, đại Từ, đại Bi, đại Hỷ, đại Xả, mười tám Pháp bất cộng của Phật, không tách lìa bốn Vô sở úy cho đến mười tám Pháp bất cộng của Phật. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp ba mươi hai tướng Đại sĩ, không tách lìa ba mươi hai tướng Đại sĩ; không gom hợp tám mươi vẻ đẹp phụ, không tách lìa tám mươi vẻ đẹp phụ. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp pháp Không quên mất, không tách lìa pháp Không quên mất; không gom hợp tính Thường trú xả, không tách lìa tính Thường trú xả. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp Nhất thiết trí, không tách lìa Nhất thiết trí; không gom hợp Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí, không tách lìa Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp quả Dự lưu (quả thánh đầu tiên: bước vào dòng của bậc thánh), không tách lìa quả Dự lưu; không gom hợp quả Nhất lai (chỉ còn trở lại cõi người một lần nữa), quả Bất hoàn (không còn trở lại cõi Dục, tức cõi còn ham muốn), quả A-la-hán (dứt sạch phiền não, không còn tái sinh) và Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc tự mình chứng ngộ mà không cần thầy chỉ dạy), không tách lìa quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán và Độc giác bồ-đề. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa.
Này Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa dùng phương tiện thiện xảo, không gom hợp tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, không tách lìa tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát; không gom hợp Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật, không tách lìa Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật. Vì sao vậy? Vì các pháp ấy đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa. Như vậy, này Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì dũng mãnh, siêng năng đúng đắn tu đạo Bồ-đề."
Bấy giờ, Cụ thọ Xá-lợi Tử lại bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Nếu tất cả các pháp đều không có tự tính để có thể gom hợp hay tách lìa, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát phát khởi được Bát-nhã ba-la-mật-đa, để các Bồ-tát Ma-ha-tát tu học trong đó? Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học Bát-nhã ba-la-mật-đa thì rốt cuộc không thể đạt được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề mà mình mong cầu."
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học Bát-nhã ba-la-mật-đa thì rốt cuộc không thể đạt được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề mà mình mong cầu. Này Xá-lợi Tử! Các Bồ-tát Ma-ha-tát phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa thì mới có thể chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề mà mình mong cầu. Này Xá-lợi Tử! Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề mà các Bồ-tát Ma-ha-tát mong cầu, phải có phương tiện thiện xảo mới chứng đắc được, chứ không phải không có phương tiện thiện xảo mà chứng đắc được.
Này Xá-lợi Tử! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, nếu thấy có pháp nào có tự tính nắm bắt được thì mới có thể chấp lấy; đã không thấy có pháp nào có tự tính nắm bắt được thì còn chấp lấy cái gì? Nghĩa là không chấp lấy rằng: đây là Bát-nhã ba-la-mật-đa, đây là Tĩnh lự ba-la-mật-đa, đây là Tinh tiến ba-la-mật-đa, đây là An nhẫn ba-la-mật-đa, đây là Tịnh giới ba-la-mật-đa, đây là Bố thí ba-la-mật-đa; đây là sắc, đây là thọ, tưởng, hành, thức; đây là nhãn xứ, đây là nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ; đây là sắc xứ, đây là thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ; đây là nhãn giới, đây là nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới; đây là sắc giới, đây là thanh, hương, vị, xúc, pháp giới; đây là nhãn thức giới, đây là nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới; đây là nhãn xúc, đây là nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc; đây là các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên, đây là các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên; đây là địa giới, đây là thủy, hỏa, phong, không, thức giới; đây là nhân duyên, đây là đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên; đây là các pháp do duyên mà sinh ra; đây là vô minh, đây là hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, thán, khổ, ưu, não;
đây là nội không, đây là ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không; đây là bốn Niệm trụ, đây là bốn Chánh đoạn, bốn Thần túc, năm Căn, năm Lực, bảy Đẳng giác chi, tám Thánh đạo chi; đây là Khổ thánh đế, đây là Tập, Diệt, Đạo thánh đế; đây là bốn Tĩnh lự, đây là bốn Vô lượng, bốn Vô sắc định; đây là tám Giải thoát, đây là tám Thắng xứ, chín Thứ đệ định, mười Biến xứ; đây là pháp môn Đà-la-ni, đây là pháp môn Tam-ma-địa; đây là Không giải thoát môn, đây là Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn; đây là Cực hỷ địa, đây là Ly cấu địa, Phát quang địa, Diệm tuệ địa, Cực nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa; đây là năm Nhãn, đây là sáu Thần thông; đây là mười Lực của Phật, đây là bốn Vô sở úy, bốn Vô ngại giải, đại Từ, đại Bi, đại Hỷ, đại Xả, mười tám Pháp bất cộng của Phật; đây là ba mươi hai tướng Đại sĩ, đây là tám mươi vẻ đẹp phụ; đây là pháp Không quên mất, đây là tính Thường trú xả; đây là Nhất thiết trí, đây là Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí; đây là quả Dự lưu, đây là quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán và Độc giác bồ-đề; đây là tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, đây là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật; đây là dị sinh (phàm phu, người thường chưa thấy được chân lý, do nghiệp khác nhau mà sinh vào các cõi khác nhau), đây là Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu để tự mình giải thoát), đây là Độc giác (bậc tự giác ngộ không cần thầy), đây là Bồ-tát, đây là Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân lý như thật).
Này Xá-lợi Tử! Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, biết đúng như thật rằng bản tính của tất cả các pháp đều không thể chấp lấy. Nghĩa là: Bát-nhã ba-la-mật-đa không thể chấp lấy, Tĩnh lự ba-la-mật-đa không thể chấp lấy, Tinh tiến ba-la-mật-đa không thể chấp lấy, An nhẫn ba-la-mật-đa không thể chấp lấy, Tịnh giới ba-la-mật-đa không thể chấp lấy, Bố thí ba-la-mật-đa không thể chấp lấy; sắc không thể chấp lấy, thọ, tưởng, hành, thức không thể chấp lấy; nhãn xứ không thể chấp lấy, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ không thể chấp lấy; sắc xứ không thể chấp lấy, thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ không thể chấp lấy; nhãn giới không thể chấp lấy, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới không thể chấp lấy; sắc giới không thể chấp lấy, thanh, hương, vị, xúc, pháp giới không thể chấp lấy; nhãn thức giới không thể chấp lấy, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới không thể chấp lấy; nhãn xúc không thể chấp lấy, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc không thể chấp lấy; các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên không thể chấp lấy, các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên không thể chấp lấy; địa giới không thể chấp lấy, thủy, hỏa, phong, không, thức giới không thể chấp lấy; nhân duyên không thể chấp lấy, đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên không thể chấp lấy; các pháp do duyên mà sinh ra không thể chấp lấy; vô minh không thể chấp lấy, hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, thán, khổ, ưu, não không thể chấp lấy;
nội không không thể chấp lấy, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không không thể chấp lấy; bốn Niệm trụ không thể chấp lấy, bốn Chánh đoạn, bốn Thần túc, năm Căn, năm Lực, bảy Đẳng giác chi, tám Thánh đạo chi không thể chấp lấy; Khổ thánh đế không thể chấp lấy, Tập, Diệt, Đạo thánh đế không thể chấp lấy; bốn Tĩnh lự không thể chấp lấy, bốn Vô lượng, bốn Vô sắc định không thể chấp lấy; tám Giải thoát không thể chấp lấy, tám Thắng xứ, chín Thứ đệ định, mười Biến xứ không thể chấp lấy; pháp môn Đà-la-ni không thể chấp lấy, pháp môn Tam-ma-địa không thể chấp lấy; Không giải thoát môn không thể chấp lấy, Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn không thể chấp lấy; Cực hỷ địa không thể chấp lấy, Ly cấu địa, Phát quang địa, Diệm tuệ địa, Cực nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa không thể chấp lấy; năm Nhãn không thể chấp lấy, sáu Thần thông không thể chấp lấy; mười Lực của Phật không thể chấp lấy, bốn Vô sở úy, bốn Vô ngại giải, đại Từ, đại Bi, đại Hỷ, đại Xả, mười tám Pháp bất cộng của Phật không thể chấp lấy; ba mươi hai tướng Đại sĩ không thể chấp lấy, tám mươi vẻ đẹp phụ không thể chấp lấy; pháp Không quên mất không thể chấp lấy, tính Thường trú xả không thể chấp lấy; Nhất thiết trí không thể chấp lấy, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí không thể chấp lấy; quả Dự lưu không thể chấp lấy, quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán và Độc giác bồ-đề không thể chấp lấy; tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát không thể chấp lấy, Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật không thể chấp lấy; tất cả dị sinh không thể chấp lấy, tất cả Thanh văn không thể chấp lấy, tất cả Độc giác không thể chấp lấy, tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát không thể chấp lấy, tất cả Như Lai không thể chấp lấy.
Này Xá-lợi Tử! Ba-la-mật-đa không thể chấp lấy ấy chính là Ba-la-mật-đa không chướng ngại; Ba-la-mật-đa không chướng ngại ấy chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên học trong đó. Này Xá-lợi Tử! Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi học trong đó, còn chẳng thấy có việc học để nắm bắt, huống chi nắm bắt được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, huống chi nắm bắt được Bát-nhã ba-la-mật-đa, huống chi nắm bắt được pháp của Bồ-tát, pháp của chư Phật, pháp của Độc giác, pháp của Thanh văn, pháp của dị sinh!
Vì sao vậy? Này Xá-lợi Tử! Vì không có một pháp nhỏ nào có tự tính. Trong các pháp lấy "không có tự tính" làm tự tính như thế, cái gì là pháp của dị sinh, cái gì là pháp của bậc Dự lưu, cái gì là pháp của bậc Nhất lai, cái gì là pháp của bậc Bất hoàn, cái gì là pháp của bậc A-la-hán, cái gì là pháp của Độc giác, cái gì là pháp của Bồ-tát, cái gì là pháp của Như Lai? Này Xá-lợi Tử! Các pháp như thế đã không thể nắm bắt được, thì dựa vào pháp nào mà có thể đặt ra là có Bổ-đặc-già-la (con người, cái "ta" được coi là chủ thể trôi lăn trong sinh tử)? Bổ-đặc-già-la đã không thể nắm bắt được, thì làm sao có thể nói: đây là dị sinh, đây là bậc Dự lưu, đây là bậc Nhất lai, đây là bậc Bất hoàn, đây là bậc A-la-hán, đây là Độc giác, đây là Bồ-tát Ma-ha-tát, đây là Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: Như Lai; Ứng, bậc đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác, bậc giác ngộ chân chính và trọn vẹn)?"
Khi ấy, Xá-lợi Tử bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Nếu tất cả các pháp đều không có tự tính, hoàn toàn không phải có thật, thì dựa vào điều gì mà có thể biết rõ: đây là dị sinh, đây là pháp của dị sinh; đây là bậc Dự lưu, đây là pháp của bậc Dự lưu; đây là bậc Nhất lai, đây là pháp của bậc Nhất lai; đây là bậc Bất hoàn, đây là pháp của bậc Bất hoàn; đây là bậc A-la-hán, đây là pháp của bậc A-la-hán; đây là Độc giác, đây là pháp của Độc giác; đây là Bồ-tát Ma-ha-tát, đây là pháp của Bồ-tát Ma-ha-tát; đây là Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, đây là pháp của Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác?"
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Ý ông nghĩ sao? Có thật có sắc, thật có thọ, tưởng, hành, thức như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" Xá-lợi Tử thưa: "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ (danh hiệu của Phật: bậc đã khéo đi đến nơi giải thoát), không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo (thấy sai, trái ngược với sự thật) nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có nhãn xứ, thật có nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có sắc xứ, thật có thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có nhãn giới, thật có nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có sắc giới, thật có thanh, hương, vị, xúc, pháp giới như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có nhãn thức giới, thật có nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có nhãn xúc, thật có nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên, thật có các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có địa giới, thật có thủy, hỏa, phong, không, thức giới như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có nhân duyên, thật có đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có các pháp do duyên mà sinh ra như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có vô minh, thật có hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, thán, khổ, ưu, não như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có Bố thí ba-la-mật-đa, thật có Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có nội không, thật có ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có bốn Niệm trụ, thật có bốn Chánh đoạn, bốn Thần túc, năm Căn, năm Lực, bảy Đẳng giác chi, tám Thánh đạo chi như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có Khổ thánh đế, thật có Tập, Diệt, Đạo thánh đế như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có bốn Tĩnh lự, thật có bốn Vô lượng, bốn Vô sắc định như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có tám Giải thoát, thật có tám Thắng xứ, chín Thứ đệ định, mười Biến xứ như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có pháp môn Đà-la-ni, thật có pháp môn Tam-ma-địa như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có Không giải thoát môn, thật có Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có Cực hỷ địa, thật có Ly cấu địa, Phát quang địa, Diệm tuệ địa, Cực nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có năm Nhãn, thật có sáu Thần thông như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có mười Lực của Phật, thật có bốn Vô sở úy, bốn Vô ngại giải, đại Từ, đại Bi, đại Hỷ, đại Xả, mười tám Pháp bất cộng của Phật như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có ba mươi hai tướng Đại sĩ, thật có tám mươi vẻ đẹp phụ như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có pháp Không quên mất, thật có tính Thường trú xả như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có Nhất thiết trí, thật có Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có quả Dự lưu, thật có quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán và Độc giác bồ-đề như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, thật có Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
"Này Xá-lợi Tử! Có thật có dị sinh, thật có bậc Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát Ma-ha-tát, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác như những phàm phu ngu muội chấp giữ không?" "Bạch Thế Tôn, không phải vậy! Bạch Thiện Thệ, không phải vậy! Chỉ vì phàm phu ngu muội điên đảo nên mới có sự chấp giữ như thế."
Phật dạy: "Này Xá-lợi Tử! Các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa với phương tiện thiện xảo, tuy quán thấy các pháp đều không có tự tính, hoàn toàn không phải có thật, nhưng vẫn dựa vào thế tục (cách nói quy ước, tạm gọi tên của thế gian, đối lại với chân lý tuyệt đối) mà phát tâm hướng đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, vì các hữu tình (chúng sinh, loài có tình thức) mà giảng nói bằng nhiều cách khác nhau, khiến họ có được hiểu biết đúng đắn, xa lìa sự thấy biết điên đảo."
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm chín mươi mốt (hết).
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm mười hai (có lẽ là ba trăm chín mươi hai) (?).
Pháp sư Tam tạng (vị thầy tinh thông cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video