Phần đầu, phẩm "Làm cho chúng sinh thành thục" (Thành thục hữu tình: dắt dẫn chúng sinh tu tập cho đến lúc chín muồi, đủ sức giải thoát), thứ bảy mươi mốt, đoạn thứ ba.
Cụ thọ (tiếng tôn xưng bậc tu hành có tuổi, có đức) Xá-lợi-tử (một trong các đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Phật), khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ thấu suốt thật tướng mọi sự, đưa người sang bờ giải thoát), Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) có phương tiện thiện xảo (sự khéo léo tùy hoàn cảnh dùng cách thích hợp để dẫn dắt người khác) như thế nào? Nhờ sức phương tiện thiện xảo ấy, tuy các ngài quán thấy các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều không có tự tính (bản chất tự có, tồn tại độc lập) và hoàn toàn không thật có, nhưng vẫn dựa theo thế tục (cách nói quy ước thông thường của thế gian) mà phát tâm hướng tới vô thượng chính đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính, trọn vẹn của Phật). Các ngài vì các hữu tình (chúng sinh có tình thức) mà giảng nói đủ mọi cách, khiến họ hiểu đúng và xa lìa điên đảo (cái thấy sai lệch, ngược với sự thật)."
Phật bảo Xá-lợi-tử: "Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, phương tiện thiện xảo của các Bồ-tát ma-ha-tát là hoàn toàn không thấy có một chút pháp thật nào để có thể bám trụ vào. Vì bám trụ vào đó nên có vướng mắc. Vì vướng mắc nên có thoái lui chìm đắm. Vì thoái lui chìm đắm nên tâm liền yếu kém. Tâm yếu kém thì sinh lười biếng.
Này Xá-lợi-tử, tất cả các pháp đều không có thực thể, không có ngã (cái tôi) và ngã sở (cái thuộc về tôi). Chúng đều lấy 'không có tự tính' làm tự tính. Bản tính của chúng vốn trống không vắng lặng, tự tướng (đặc điểm riêng) của chúng cũng vốn trống không vắng lặng. Chỉ có tất cả kẻ ngu phu dị sinh (phàm phu, người chưa chứng thánh quả, còn theo nghiệp mà sinh vào các loài khác nhau) mê lầm điên đảo nên mới chấp trước những điều sau đây.
Họ chấp trước sắc uẩn (khối thân xác, vật chất; 'uẩn' là nhóm yếu tố hợp thành con người). Họ chấp trước thụ uẩn (cảm giác), tưởng uẩn (sự nhận biết, hình dung), hành uẩn (các hoạt động của ý chí, tâm lý) và thức uẩn (sự nhận thức phân biệt).
Họ chấp trước nhãn xứ (mắt, xét như chỗ dựa làm sinh ra nhận thức). Họ chấp trước nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ (tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Họ chấp trước sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt). Họ chấp trước thanh xứ, hương xứ, vị xứ, xúc xứ, pháp xứ (âm thanh, mùi, vị, vật chạm vào thân, đối tượng của ý).
Họ chấp trước nhãn giới (mắt, xét như một yếu tố cấu thành; 'giới' là thành phần, chủng loại). Họ chấp trước nhĩ giới, tỷ giới, thiệt giới, thân giới, ý giới. Họ chấp trước sắc giới (yếu tố hình sắc; ở đây không phải cõi Sắc) và thanh giới, hương giới, vị giới, xúc giới, pháp giới. Họ chấp trước nhãn thức giới (yếu tố nhận thức của mắt) và nhĩ thức giới, tỷ thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý thức giới.
Họ chấp trước nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, cảnh và thức) và nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc. Họ chấp trước các thụ (cảm giác) sinh ra do nhãn xúc làm duyên (điều kiện), và các thụ sinh ra do nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc làm duyên.
Họ chấp trước địa giới (yếu tố đất, tính cứng chắc) và thủy giới, hỏa giới, phong giới, không giới, thức giới (các yếu tố nước, lửa, gió, khoảng trống, tâm thức). Họ chấp trước nhân duyên (điều kiện làm nhân trực tiếp). Họ chấp trước đẳng vô gián duyên (điều kiện là tâm niệm trước vừa diệt mở đường cho tâm niệm sau liền sinh), sở duyên duyên (điều kiện là đối tượng được nhận biết) và tăng thượng duyên (điều kiện hỗ trợ, hoặc không ngăn trở). Họ chấp trước các pháp sinh ra từ duyên.
Họ chấp trước vô minh (sự mờ tối, không hiểu chân lý). Họ chấp trước hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thụ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não. Đây là các khâu tiếp theo trong chuỗi mười hai nhân duyên: hành là tạo nghiệp; thức là thần thức đi thụ thai; danh sắc là thân và tâm mới hình thành; lục xứ là sáu giác quan; xúc là tiếp xúc; thụ là cảm nhận; ái là ham muốn; thủ là nắm giữ; hữu là sự tồn tại do nghiệp tạo; sinh là ra đời; lão tử là già và chết, kèm theo buồn rầu, than khóc, đau khổ, lo âu, phiền muộn.
Họ chấp trước Bố thí ba-la-mật-đa (hạnh cho tặng hoàn hảo; 'ba-la-mật-đa' nghĩa là đến bờ bên kia, tức hạnh tu toàn hảo đưa đến giải thoát). Họ chấp trước Tịnh giới ba-la-mật-đa (giữ giới trong sạch), An nhẫn ba-la-mật-đa (nhẫn nhịn), Tinh tiến ba-la-mật-đa (siêng năng), Tĩnh lự ba-la-mật-đa (thiền định) và Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Họ chấp trước nội không (sáu giác quan bên trong là không). Họ chấp trước ngoại không (sáu cảnh bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (ngay cái 'không' cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối cao cũng là không), hữu vi không (pháp do nhân duyên tạo tác là không), vô vi không (pháp không tạo tác, không sinh diệt cũng là không), tất cánh không (rốt ráo là không), vô tế không (cái không đầu không cuối cũng là không), tán không (pháp vốn rời rạc, tan tác nên là không), vô biến dị không (cái không biến đổi cũng là không), bản tính không (bản tính vốn không), tự tướng không (đặc điểm riêng là không), cộng tướng không (đặc điểm chung là không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt nên là không), vô tính không (cái không có thực thể cũng là không), tự tính không (tự tính là không) và vô tính tự tính không (cả cái không có thực thể lẫn tự tính đều là không).
Họ chấp trước tứ niệm trụ (bốn phép quán chú tâm: quán thân là nhơ, quán cảm giác là khổ, quán tâm là vô thường, quán các pháp là vô ngã). Họ chấp trước tứ chính đoạn (bốn sự nỗ lực đúng: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều thiện chưa sinh được sinh, làm cho điều thiện đã sinh tăng trưởng), tứ thần túc (bốn nền tảng của định và thần thông: ý muốn, siêng năng, tâm chuyên chú, quán xét), ngũ căn (năm gốc lành: tin, siêng, nhớ, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm gốc lành ấy lớn mạnh mà thành), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố giác ngộ: chọn lựa pháp, siêng năng, vui mừng, thân tâm nhẹ nhàng, nhớ nghĩ, định, buông xả) và bát thánh đạo chi (tám nhánh đường chính của bậc thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, nỗ lực đúng, nhớ đúng, định đúng).
Họ chấp trước khổ thánh đế (chân lý của bậc thánh về khổ). Họ chấp trước tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ), diệt thánh đế (chân lý về sự dứt khổ) và đạo thánh đế (chân lý về con đường dứt khổ).
Họ chấp trước tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định của cõi Sắc). Họ chấp trước tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn vô hạn: từ, bi, hỷ, xả) và tứ vô sắc định (bốn tầng định của cõi Vô sắc: Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ).
Họ chấp trước bát giải thoát (tám phép định giúp thoát khỏi sự trói buộc của hình sắc và lòng tham). Họ chấp trước bát thắng xứ (tám phép quán làm chủ, vượt thắng được đối tượng quán), cửu thứ đệ định (chín tầng định nhập lần lượt, liên tục không gián đoạn) và thập biến xứ (mười phép quán một đối tượng như đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, không gian, thức trùm khắp mọi nơi).
Họ chấp trước đà-la-ni môn (pháp môn tổng trì: ghi nhớ, giữ gìn mọi điều lành không để mất). Họ chấp trước tam-ma-địa môn (pháp môn các loại định, tâm chuyên chú vào một chỗ). Họ chấp trước không giải thoát môn (cửa giải thoát quán mọi pháp là không). Họ chấp trước vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát quán mọi pháp không có hình tướng) và vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát không mong cầu, không tạo tác).
Họ chấp trước Cực hỷ địa. Đây là nấc đầu trong mười nấc tu của Bồ-tát; 'địa' là nấc bậc; Cực hỷ là vui mừng tột bậc. Họ chấp trước Ly cấu địa (lìa nhơ bẩn), Phát quang địa (phát ra ánh sáng trí tuệ), Diễm tuệ địa (trí tuệ rực cháy), Cực nan thắng địa (rất khó vượt qua), Hiện tiền địa (trí tuệ hiện rõ trước mắt), Viễn hành địa (đi xa), Bất động địa (không còn lay động), Thiện tuệ địa (trí tuệ khéo léo) và Pháp vân địa (giáo pháp như mây che trùm khắp nơi).
Họ chấp trước ngũ nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật). Họ chấp trước lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm: biến hóa tự tại, thấy xa, nghe xa, biết tâm người khác, biết các đời trước, dứt sạch phiền não).
Họ chấp trước Phật thập lực (mười trí lực đặc biệt của Phật). Họ chấp trước tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp), tứ vô ngại giải (bốn sự hiểu biết và biện luận thông suốt không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về tài biện thuyết), đại từ (lòng thương yêu ban vui rộng lớn), đại bi (lòng xót thương cứu khổ rộng lớn), đại hỷ (niềm vui theo điều lành của người khác rộng lớn), đại xả (sự buông bỏ, bình đẳng rộng lớn) và thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có).
Họ chấp trước ba mươi hai tướng đại sĩ (ba mươi hai tướng tốt nổi bật trên thân bậc đại nhân). Họ chấp trước tám mươi vẻ đẹp phụ (tám mươi nét đẹp nhỏ đi kèm các tướng tốt). Họ chấp trước vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót). Họ chấp trước hằng trụ xả tính (tâm luôn an trú trong buông xả, bình thản). Họ chấp trước nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp). Họ chấp trước đạo tướng trí (trí biết mọi con đường tu) và nhất thiết tướng trí (trí biết rõ mọi tướng trạng chi tiết của tất cả các pháp, tức trí tuệ của Phật).
Họ chấp trước quả Dự lưu (quả thánh đầu tiên, mới dự vào dòng thánh). Họ chấp trước quả Nhất lai (chỉ còn trở lại cõi người một lần), quả Bất hoàn (không còn trở lại cõi Dục nữa), quả A-la-hán (quả thánh cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt sạch phiền não) và Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc tự mình ngộ đạo không cần thầy, thường xuất hiện vào thời không có Phật). Họ chấp trước mọi hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát. Họ chấp trước vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật. Họ chấp trước dị sinh. Họ chấp trước các bậc Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát ma-ha-tát, và đức Như Lai (bậc từ chân như mà đến, tức Phật), Ứng (bậc đáng được cúng dường), Chính đẳng giác (bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn).
Này Xá-lợi-tử, vì lẽ ấy, các Bồ-tát ma-ha-tát quán tất cả các pháp đều không có thực thể, không có ngã và ngã sở. Các pháp đều lấy 'không có tự tính' làm tự tính, bản tính trống không vắng lặng, tự tướng trống không vắng lặng. Quán như vậy, các ngài tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, tự đặt mình như một nhà ảo thuật mà thuyết pháp cho hữu tình.
Người keo kiệt tham lam thì các ngài nói về bố thí cho họ nghe, khiến họ tu Bố thí ba-la-mật-đa. Người phá giới thì các ngài nói về tịnh giới, khiến họ tu Tịnh giới ba-la-mật-đa. Người sân hận thì các ngài nói về an nhẫn, khiến họ tu An nhẫn ba-la-mật-đa. Người lười biếng thì các ngài nói về tinh tiến, khiến họ tu Tinh tiến ba-la-mật-đa. Người tâm tán loạn thì các ngài nói về tĩnh lự, khiến họ tu Tĩnh lự ba-la-mật-đa. Người ngu si thì các ngài nói về bát-nhã, khiến họ tu Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Xá-lợi-tử, Bồ-tát ma-ha-tát ấy dựng đặt hữu tình, khiến họ an trụ trong Bố thí, Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa. Sau đó, ngài lại giảng cho họ giáo pháp thánh thù thắng, có thể đưa ra khỏi sinh tử. Các loài hữu tình nương theo đó tu học. Có người được quả Dự lưu, có người được quả Nhất lai, có người được quả Bất hoàn, có người được quả A-la-hán, có người được Độc giác bồ-đề, có người vào địa vị Bồ-tát ma-ha-tát, có người được vô thượng chính đẳng bồ-đề."
Bấy giờ Xá-lợi-tử bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì sao các Bồ-tát ma-ha-tát không bị gọi là người hữu sở đắc (người còn thấy có cái để nắm bắt, chấp lấy)? Bởi các hữu tình thật không có gì cả, vậy mà các ngài vẫn khiến họ an trụ trong Bố thí, Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa. Các ngài lại giảng cho họ giáo pháp thánh thù thắng có thể đưa ra khỏi sinh tử, khiến họ được quả Dự lưu, hoặc quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề, hoặc vào địa vị Bồ-tát ma-ha-tát, hoặc được vô thượng chính đẳng bồ-đề."
Phật bảo Xá-lợi-tử: "Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ma-ha-tát đối với các hữu tình không hề có chỗ nắm bắt. Vì sao vậy? Này Xá-lợi-tử, khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát ấy không thấy có một chút hữu tình thật nào có thể nắm bắt. Chỉ theo thế tục mà tạm gọi là hữu tình.
Này Xá-lợi-tử, khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát ấy an trụ trong nhị đế mà giảng chính pháp cho các hữu tình. Thế nào là nhị đế (hai tầng chân lý)? Đó là thế tục đế (chân lý theo quy ước thông thường của thế gian) và thắng nghĩa đế (chân lý tối cao, đúng như thật tướng).
Này Xá-lợi-tử, tuy trong cả hai tầng chân lý đều không thể nắm bắt được hữu tình, và cái thi thiết (sự đặt tên, khái niệm quy ước) gọi là 'hữu tình' cũng không thể nắm bắt được, nhưng các Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa vẫn dùng phương tiện thiện xảo giảng những điều cốt yếu của giáo pháp cho các hữu tình. Các loài hữu tình nghe pháp ấy rồi, ngay trong đời hiện tại còn không thấy có cái tôi, huống chi lại thấy có quả chứng mà mình mong cầu sẽ đạt được.
Như vậy, này Xá-lợi-tử, Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo, tuy giảng chính pháp cho hữu tình, khiến họ tu hạnh chân chính và được quả chứng, nhưng tâm đối với những việc ấy hoàn toàn không có chỗ nắm bắt."
Cụ thọ Xá-lợi-tử bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, các vị Bồ-tát ma-ha-tát này mới là Bồ-tát ma-ha-tát chân thật. Tuy đối với các pháp, các ngài không thấy tính đồng nhất, không thấy tính khác biệt, không thấy tính tổng thể, không thấy tính riêng biệt, nhưng vẫn khoác áo giáp công đức lớn như thế (ví sự phát nguyện kiên cố như người ra trận mặc áo giáp).
Vì khoác áo giáp công đức lớn như thế, các ngài không thấy hiện có cõi Dục (cõi của các loài còn ham muốn dục lạc), không thấy hiện có cõi Sắc (cõi của các loài có thân sắc vi tế, đã lìa dục), không thấy hiện có cõi Vô sắc (cõi của các loài không còn thân sắc, chỉ còn tâm thức), không thấy hiện có cõi hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt), không thấy hiện có cõi vô vi (các pháp không tạo tác, không sinh không diệt).
Tuy các ngài giáo hóa hữu tình khiến họ thoát khỏi tam giới (ba cõi: Dục, Sắc, Vô sắc), nhưng đối với hữu tình hoàn toàn không có chỗ nắm bắt, cũng không nắm bắt được cái khái niệm quy ước gọi là 'hữu tình'. Vì khái niệm 'hữu tình' không thể nắm bắt, nên không có trói buộc cũng không có cởi mở. Vì không có trói buộc và cởi mở, nên không có nhiễm ô cũng không có thanh tịnh. Vì không có nhiễm ô và thanh tịnh, nên không thể biết được sự khác biệt giữa các thú (các nẻo tái sinh như trời, người, súc sinh...). Vì không thể biết sự khác biệt giữa các thú, nên không có nghiệp (hành động tạo quả báo) cũng không có phiền não (những tâm xấu làm khổ não như tham, sân, si). Vì không có nghiệp và phiền não, nên cũng không có quả dị thục (quả báo chín muồi về sau, khác thời và khác tính chất với nhân đã gieo). Đã không có quả dị thục thì làm sao có cái tôi và hữu tình trôi lăn qua các nẻo tái sinh, hiện ra trong ba cõi với đủ thứ khác biệt?"
Phật bảo Xá-lợi-tử: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Này Xá-lợi-tử, nếu loài hữu tình trước có mà sau không, thì Bồ-tát và Như Lai phải mắc lỗi. Nếu sinh tử trong các nẻo tái sinh trước có mà sau không, thì Bồ-tát và Như Lai cũng mắc lỗi. Còn nói trước không mà sau có thì cũng không hợp lẽ.
Vì thế, này Xá-lợi-tử, dù Như Lai xuất hiện ở đời hay không xuất hiện, thật tướng của các pháp vẫn thường còn, trọn không đổi dời. Bởi vì pháp tính, pháp giới, pháp trụ, pháp định, chân như, thực tế, bất hư vọng tính, bất biến dị tính (đều là những tên gọi khác nhau của thật tướng các pháp: bản tính chân thật, thường trụ, không hư dối, không biến đổi) của tất cả các pháp đều giống như hư không.
Trong đó còn không có ngã, không có hữu tình, không có mạng giả (kẻ có mạng sống), không có sinh giả (kẻ được sinh ra), không có dưỡng giả (kẻ được nuôi dưỡng), không có sĩ phu (con người), không có bổ-đặc-già-la (con người xét như chủ thể đi luân hồi), không có ý sinh (kẻ do ý sinh ra), không có nho đồng (người trẻ, cũng chỉ con người). Không có kẻ làm, không có kẻ sai khiến làm, không có kẻ khởi lên, không có kẻ khiến khởi lên, không có kẻ nhận chịu, không có kẻ khiến nhận chịu, không có kẻ biết, không có kẻ khiến biết, không có kẻ thấy, không có kẻ khiến thấy. Tất cả đều là những tên gọi mà người đời đặt ra cho một cái tôi tưởng là có thật.
Huống chi lại có sắc, có thụ, tưởng, hành, thức; có nhãn xứ, có nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ; có sắc xứ, có thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ; có nhãn giới, có nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới; có sắc giới, có thanh, hương, vị, xúc, pháp giới; có nhãn thức giới, có nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới; có nhãn xúc, có nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc; có các thụ sinh ra do nhãn xúc làm duyên, có các thụ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên; có địa giới, có thủy, hỏa, phong, không, thức giới; có các duyên khởi (sự nương nhau mà sinh khởi), có các pháp do duyên sinh, có các chi duyên khởi (các khâu của chuỗi nương nhau sinh khởi).
Các pháp như đã nói ở trên đã không có, thì làm sao có sinh tử trong các nẻo tái sinh? Sinh tử trong các nẻo tái sinh đã không thể nắm bắt, thì làm sao có việc làm cho hữu tình thành thục để họ được giải thoát? Chỉ dựa theo thế tục mà tạm nói là có.
Này Xá-lợi-tử, vì tự tính của các pháp như vậy đều là không, nên các Bồ-tát ma-ha-tát sau khi được nghe đúng như thật từ chư Phật quá khứ, vì muốn giúp hữu tình thoát khỏi sự chấp trước điên đảo, đã phát tâm hướng tới vô thượng chính đẳng bồ-đề. Khi phát tâm, các ngài không nghĩ rằng: 'Ta đối với pháp này đã đắc hoặc sẽ đắc. Ta khiến các hữu tình kia đã vượt qua hoặc sẽ vượt qua mọi khổ sinh tử nơi những chỗ họ chấp trước.'
Này Xá-lợi-tử, Bồ-tát ma-ha-tát ấy vì muốn giúp hữu tình thoát khỏi chấp trước điên đảo nên khoác áo giáp công đức, lấy thệ nguyện lớn tô điểm cho mình, dũng mãnh, siêng năng chân chính, không tiếc gì cả, không thoái lui khỏi vô thượng chính đẳng bồ-đề. Đối với bồ-đề, ngài không bao giờ do dự rằng: 'Ta sẽ chứng hay không chứng?' Ngài luôn nghĩ: 'Ta nhất định sẽ chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề mà ta mong cầu, đem lại lợi ích chân thật cho các hữu tình, tức là khiến họ thoát khỏi sự mê lầm điên đảo và cảnh qua lại các nẻo, chịu khổ sinh tử.'
Này Xá-lợi-tử, Bồ-tát ma-ha-tát ấy tuy giúp hữu tình thoát khỏi mê lầm điên đảo và sinh tử trong các nẻo, nhưng không có chỗ nắm bắt, chỉ dựa theo thế tục mà nói là có việc ấy.
Này Xá-lợi-tử, ví như một nhà ảo thuật khéo léo, hoặc đệ tử của người ấy, dùng phép đế võng (một loại ảo thuật tài tình, lấy tên từ tấm lưới báu của trời Đế Thích) hóa ra vô lượng trăm nghìn câu-chi (đơn vị số rất lớn, thường hiểu là mười triệu) loài hữu tình. Người ấy lại hóa ra đủ thứ đồ ăn thức uống thượng hạng, cho các hữu tình hóa hiện ấy ăn uống no đủ. Làm xong việc ấy, người ấy vui mừng tuyên bố: 'Ta đã được một khối phúc đức to lớn.' Này Xá-lợi-tử, ý ông nghĩ sao, nhà ảo thuật hay đệ tử ấy có thật làm cho hữu tình được no đủ không?"
Xá-lợi-tử thưa: "Bạch Thế Tôn, không. Bạch Thiện Thệ (danh hiệu Phật: bậc đã khéo đi đến cõi giải thoát), không."
Phật bảo Xá-lợi-tử: "Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy. Từ lúc mới phát tâm, vì muốn cứu độ các hữu tình, ngài tu hành Bố thí ba-la-mật-đa và tu hành Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa. Ngài an trụ trong nội không, và an trụ trong ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không.
Ngài tu hành tứ niệm trụ, và tu hành tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi. Ngài an trụ trong khổ thánh đế, và an trụ trong tập, diệt, đạo thánh đế. Ngài tu hành tứ tĩnh lự, và tu hành tứ vô lượng, tứ vô sắc định. Ngài tu hành bát giải thoát, và tu hành bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ. Ngài tu hành đà-la-ni môn, tu hành tam-ma-địa môn. Ngài tu hành không giải thoát môn, và tu hành vô tướng, vô nguyện giải thoát môn.
Ngài tu hành Cực hỷ địa, và tu hành Ly cấu địa, Phát quang địa, Diễm tuệ địa, Cực nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa. Ngài tu hành ngũ nhãn, tu hành lục thần thông. Ngài tu hành Phật thập lực, và tu hành tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật. Ngài tu hành ba mươi hai tướng đại sĩ, tu hành tám mươi vẻ đẹp phụ. Ngài tu hành vô vong thất pháp, tu hành hằng trụ xả tính. Ngài tu hành nhất thiết trí, và tu hành đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.
Ngài làm viên mãn con đường đại bồ-đề của Bồ-tát ma-ha-tát, làm cho hữu tình thành thục, làm trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật (thế giới do một vị Phật giáo hóa). Này Xá-lợi-tử, các Bồ-tát ma-ha-tát tuy làm những việc ấy, nhưng đối với hữu tình và tất cả các pháp hoàn toàn không có chỗ nắm bắt. Các ngài không nghĩ rằng: 'Ta dùng pháp này để điều phục các loài hữu tình như thế.'"
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, hiểu về tính không bậc nhất) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, thế nào là con đường đại bồ-đề của Bồ-tát ma-ha-tát, mà các Bồ-tát ma-ha-tát tu hành theo đường ấy, dùng phương tiện thiện xảo làm cho hữu tình thành thục và làm trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Từ lúc mới phát tâm, các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bố thí ba-la-mật-đa, và thực hành Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa. Các ngài thực hành nội không, và thực hành ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không.
Các ngài thực hành tứ niệm trụ, và thực hành tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi. Các ngài thực hành khổ thánh đế, và thực hành tập, diệt, đạo thánh đế. Các ngài thực hành tứ tĩnh lự, và thực hành tứ vô lượng, tứ vô sắc định. Các ngài thực hành bát giải thoát, và thực hành bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ. Các ngài thực hành đà-la-ni môn, thực hành tam-ma-địa môn. Các ngài thực hành không giải thoát môn, và thực hành vô tướng, vô nguyện giải thoát môn.
Các ngài thực hành Cực hỷ địa, và thực hành Ly cấu địa, Phát quang địa, Diễm tuệ địa, Cực nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa. Các ngài thực hành ngũ nhãn, thực hành lục thần thông. Các ngài thực hành Phật thập lực, và thực hành tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật. Các ngài thực hành vô vong thất pháp, thực hành hằng trụ xả tính. Các ngài thực hành nhất thiết trí, và thực hành đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.
Những điều ấy cùng vô lượng vô biên Phật pháp khác đều là con đường đại bồ-đề của Bồ-tát ma-ha-tát. Các Bồ-tát ma-ha-tát tu hành con đường này, dùng phương tiện thiện xảo làm cho hữu tình thành thục, làm trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật, mà không có ý tưởng gì về hữu tình hay cõi Phật."
Cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bố thí ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo làm cho hữu tình thành thục như thế nào?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Có Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bố thí ba-la-mật-đa, dùng phương tiện thiện xảo, tự mình bố thí và cũng khuyên người khác bố thí. Ngài ân cần dạy bảo, răn nhắc họ rằng: 'Này các thiện nam tử (người con trai lành, tiếng gọi người tu theo Phật), chớ chấp vào bố thí. Nếu chấp vào bố thí thì sẽ phải thọ thân nữa. Nếu phải thọ thân nữa thì do đó xoay vần mãi, sẽ phải chịu vô lượng khổ lớn dữ dội. Này các thiện nam tử, trong thắng nghĩa đế hoàn toàn không có bố thí, cũng không có người cho, không có người nhận, không có vật cho, không có quả của sự cho. Các pháp như vậy đều có bản tính là không. Trong bản tính không ấy không có pháp nào có thể nắm lấy, và tính không của các pháp cũng không thể nắm lấy.'
Như vậy, này Thiện Hiện, khi tu hành Bố thí ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ma-ha-tát tuy tự mình bố thí cho hữu tình và cũng khuyên người khác bố thí, nhưng đối với sự bố thí, người cho, người nhận, vật cho, quả của sự cho đều không có chỗ nắm bắt. Bố thí ba-la-mật-đa như vậy gọi là ba-la-mật-đa vô sở đắc (hạnh toàn hảo không còn chấp lấy gì).
Khi đối với các pháp ấy không có chỗ nắm bắt, Bồ-tát ma-ha-tát ấy dùng phương tiện thiện xảo có thể giáo hóa hữu tình, khiến họ được quả Dự lưu, hoặc quả Nhất lai, hoặc quả Bất hoàn, hoặc quả A-la-hán, hoặc Độc giác bồ-đề, hoặc hướng tới vô thượng chính đẳng bồ-đề. Như vậy, này Thiện Hiện, khi tu hành Bố thí ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ma-ha-tát nương vào pháp bố thí mà làm cho hữu tình thành thục, khiến họ được lợi ích an vui.
Này Thiện Hiện, Bồ-tát ma-ha-tát ấy tự mình thực hành Bố thí ba-la-mật-đa, cũng khuyên người khác thực hành Bố thí ba-la-mật-đa, khen ngợi đúng đắn không sai lệch pháp thực hành Bố thí ba-la-mật-đa, và vui mừng tán thán người thực hành Bố thí ba-la-mật-đa.
Này Thiện Hiện, Bồ-tát ma-ha-tát ấy tu hành hạnh đại bố thí như vậy rồi, có khi sinh vào nhóm dòng họ lớn Sát-đế-lợi (dòng vua chúa, quan võ), có khi sinh vào nhóm dòng họ lớn Bà-la-môn (dòng tu sĩ, người lo việc tế lễ), có khi sinh vào nhóm dòng họ lớn trưởng giả (nhà giàu sang có đức), có khi sinh vào nhóm dòng họ lớn cư sĩ (người tại gia giàu có). Có khi ngài làm tiểu vương, giàu sang tự tại trong một nước nhỏ. Có khi làm đại vương, giàu sang tự tại trong một nước lớn. Có khi làm Luân vương (Chuyển luân vương, vị vua lý tưởng cai trị thiên hạ bằng chính pháp), giàu sang tự tại khắp bốn châu (bốn đại lục quanh núi Tu-di theo vũ trụ quan Phật giáo).
Này Thiện Hiện, Bồ-tát ma-ha-tát ấy sinh vào những nơi tôn quý như thế, dùng tứ nhiếp sự (bốn cách thu phục, gắn bó lòng người) để thu phục các hữu tình. Bốn cách ấy là gì? Một là bố thí (cho tặng). Hai là ái ngữ (nói lời dịu dàng, thương mến). Ba là lợi hành (làm việc có lợi cho người). Bốn là đồng sự (cùng làm, cùng sống với người để dẫn dắt họ).
Khi dùng bốn cách ấy thu phục hữu tình, Bồ-tát ma-ha-tát ấy trước dạy hữu tình an trụ trong bố thí. Từ đó dần dần khiến họ an trụ trong tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã. Ngài lại khiến họ an trụ trong tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định. Ngài lại khiến họ an trụ trong tứ niệm trụ, tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi. Ngài lại khiến họ an trụ trong không tam-ma-địa (định quán mọi pháp là không), vô tướng tam-ma-địa (định quán mọi pháp không có hình tướng), vô nguyện tam-ma-địa (định không mong cầu, không tạo tác).
Sau khi khiến các hữu tình an trụ trong những pháp lành như thế, Bồ-tát ma-ha-tát ấy có khi khiến họ bước vào chính tính ly sinh (địa vị đã vào hàng thánh, lìa khỏi tính phàm phu), được quả Dự lưu, quả Nhất lai, quả Bất hoàn, quả A-la-hán. Có khi ngài khiến họ bước vào chính tính ly sinh, dần dần chứng được Độc giác bồ-đề. Có khi ngài khiến họ bước vào chính tính ly sinh, dần dần tu học các địa vị của Bồ-tát, mau chóng hướng tới vô thượng chính đẳng bồ-đề.
Ngài lại bảo họ rằng: 'Này các thiện nam tử, hãy phát đại nguyện, mau hướng tới vô thượng chính đẳng bồ-đề, đem lại lợi ích an vui cho các hữu tình. Các pháp mà các loài hữu tình chấp trước đều không có tự tính, chỉ do sự phân biệt điên đảo, hư dối mà cho là có. Vì thế các ông phải luôn siêng năng tự dứt bỏ điên đảo, cũng nên dạy người khác dứt bỏ điên đảo. Tự mình thoát sinh tử, cũng nên dạy người khác thoát sinh tử. Tự mình được lợi lớn, cũng nên dạy người khác được lợi lớn.'
Này Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát nên luôn tu hành Bố thí ba-la-mật-đa như vậy. Nhờ Bố thí ba-la-mật-đa này, từ lúc mới phát tâm cho đến khi rốt ráo, các ngài không đọa vào ác thú (các nẻo xấu như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh). Vì muốn đem lợi ích cho các hữu tình, các ngài nhiều lần sinh vào cõi người làm Chuyển luân vương. Vì sao vậy? Vì tùy theo sức mạnh của hạt giống đã gieo mà được quả như thế.
Khi làm Luân vương, thấy người đến xin, vị Bồ-tát ấy liền nghĩ: 'Ta vì việc gì mà trôi lăn trong sinh tử, làm Chuyển luân vương? Há chẳng phải vì làm lợi ích an vui cho hữu tình mà ta ở trong sinh tử nhận quả tốt đẹp này, chứ không phải vì việc gì khác sao?' Nghĩ như vậy rồi, ngài bảo người xin: 'Ông cần gì ta đều cho. Khi ông lấy vật, hãy như lấy vật của chính mình, đừng nghĩ đó là của người khác. Vì sao vậy? Vì ta muốn các ông được lợi ích an vui nên mới thọ thân này và gom góp của cải. Cho nên của cải này là của các ông, cứ tùy ý tự lấy, hoặc tự dùng, hoặc đem cho người khác, chớ có ngờ ngại.'
Khi Bồ-tát ma-ha-tát ấy thương xót các hữu tình như thế, vô duyên đại bi (lòng thương xót lớn không dựa vào một đối tượng riêng nào, bình đẳng với tất cả) mau chóng viên mãn. Nhờ lòng đại bi mau viên mãn, tuy ngài luôn làm lợi ích an vui cho vô lượng hữu tình, nhưng đối với hữu tình hoàn toàn không có chỗ nắm bắt, cũng không nắm bắt quả tốt đẹp mình đạt được.
Ngài biết đúng như thật rằng chỉ do tưởng tượng giả tạm và lời nói thế tục mà đặt ra việc làm lợi ích an vui cho các hữu tình. Ngài lại biết đúng như thật rằng những việc được đặt ra ấy đều như tiếng vọng trong hang núi, tuy hiện ra như có mà không chân thật. Vì vậy, đối với các pháp, ngài hoàn toàn không nắm lấy.
Này Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát nên luôn tu hành Bố thí ba-la-mật-đa như vậy, nghĩa là đối với hữu tình hoàn toàn không tiếc gì, đến cả xương thịt của chính mình cũng có thể cho, huống chi các vật dụng bên ngoài lại không thể bỏ ra. Những vật dụng ấy thu phục hữu tình, khiến họ mau thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết."
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, những vật dụng nào thu phục hữu tình, khiến họ mau thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là vật dụng Bố thí ba-la-mật-đa, hoặc vật dụng Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa; hoặc vật dụng nội không, hoặc vật dụng ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không.
Hoặc vật dụng tứ niệm trụ, hoặc vật dụng tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi; hoặc vật dụng khổ thánh đế, hoặc vật dụng tập, diệt, đạo thánh đế; hoặc vật dụng tứ tĩnh lự, hoặc vật dụng tứ vô lượng, tứ vô sắc định; hoặc vật dụng bát giải thoát, hoặc vật dụng bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ; hoặc vật dụng đà-la-ni môn, hoặc vật dụng tam-ma-địa môn; hoặc vật dụng không giải thoát môn, hoặc vật dụng vô tướng, vô nguyện giải thoát môn.
Hoặc vật dụng Cực hỷ địa, hoặc vật dụng Ly cấu địa, Phát quang địa, Diễm tuệ địa, Cực nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa; hoặc vật dụng ngũ nhãn, hoặc vật dụng lục thần thông; hoặc vật dụng Phật thập lực, hoặc vật dụng tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật; hoặc vật dụng vô vong thất pháp, hoặc vật dụng hằng trụ xả tính; hoặc vật dụng nhất thiết trí, hoặc vật dụng đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.
Hoặc vật dụng quả Dự lưu, hoặc vật dụng quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề; hoặc vật dụng mọi hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát, hoặc vật dụng vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật.
Này Thiện Hiện, những vật dụng như vậy thu phục hữu tình, khiến họ mau thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết. Các Bồ-tát ma-ha-tát luôn dùng đủ thứ vật dụng như vậy để thu phục hữu tình, khiến họ thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết và được lợi ích lớn lao.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, tự mình bố thí và khuyên các hữu tình bố thí rồi, khi thấy các hữu tình hủy phạm tịnh giới thì sinh lòng thương xót sâu xa mà bảo họ rằng: 'Các ông đều nên thọ trì tịnh giới. Ta sẽ cung cấp cho các ông những gì cần dùng: đồ ăn thức uống, quần áo, giường chiếu, nhà cửa, xe cộ, ngọc mạt-ni (ngọc như ý), ngọc trai, ngọc phệ-lưu-ly (ngọc lưu ly, đá quý màu xanh biếc), ngọc pha-chi-ca (pha lê), ngọc đế thanh (ngọc xanh thẫm quý hiếm), ngọc đại thanh (ngọc xanh lớn), vàng, bạc, ngọc bích, vỏ ốc, vỏ sò, san hô và các thứ châu báu quý giá khác; hương, hoa, phướn, lọng, thuốc men chữa bệnh, cho đến đủ mọi thứ đồ dùng nuôi sống khác. Ta đều cấp cho, không để các ông thiếu thốn.
Các ông vì thiếu đồ dùng nuôi sống nên mới hủy phạm tịnh giới, làm các nghiệp ác. Ta sẽ tùy theo chỗ các ông thiếu, từ đồ ăn thức uống cho đến thuốc men chữa bệnh và những thứ khác còn thiếu, đều cung cấp cho. Sau khi các ông an trụ trong luật nghi giới (giới luật giữ gìn thân, miệng, ý, ngăn ngừa điều ác) rồi, dần dần sẽ có thể chấm dứt khổ đau đến tận cùng. Có người nương Thanh văn thừa (cỗ xe của người nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, nhắm tới quả A-la-hán) mà ra khỏi sinh tử, có người nương Độc giác thừa (cỗ xe của bậc tự ngộ) mà ra khỏi, có người nương Vô thượng thừa (cỗ xe cao nhất, nhắm tới thành Phật) mà ra khỏi.'
Này Thiện Hiện, Bồ-tát ma-ha-tát ấy an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, tự mình thọ trì tịnh giới, cũng khuyên người khác thọ trì tịnh giới, khen ngợi đúng đắn không sai lệch pháp thọ trì tịnh giới, vui mừng tán thán người thọ trì tịnh giới. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bố thí ba-la-mật-đa, khuyên các hữu tình an trụ trong tịnh giới, thoát khỏi sinh tử, được lợi ích an vui thù thắng.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, thấy các hữu tình giận ghét lẫn nhau thì sinh lòng thương xót sâu xa mà bảo họ rằng: 'Vì cớ gì các ông lại nổi giận với nhau? Nếu các ông vì thiếu thốn mà xoay vần níu kéo nhau sinh ra điều ác ấy, thì hãy đến xin ta, ta sẽ giúp các ông. Tùy các ông cần đồ ăn thức uống, quần áo, giường chiếu, nhà cửa, xe cộ, tôi tớ, châu báu, hoa, hương, thuốc men chữa bệnh, đàn hát, phướn lọng, chuỗi ngọc, đèn đuốc và đủ thứ đồ dùng khác, ta đều cho, không để các ông thiếu thốn. Các ông không nên giận ghét nhau, mà nên tu an nhẫn, cùng khởi lòng từ.'
Này Thiện Hiện, Bồ-tát ma-ha-tát ấy an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, khuyên các hữu tình tu an nhẫn rồi, muốn cho họ vững chắc, lại bảo rằng: 'Nguyên nhân của giận ghét hoàn toàn không cố định, không chân thật, đều do phân biệt hư dối mà sinh ra, vì bản tính của tất cả các pháp là không. Vì cớ gì các ông đối với việc không thật lại hư dối nổi giận, mắng nhiếc nhau, cầm dao gậy làm hại nhau?
Các ông chớ theo sự phân biệt hư dối mà vô cớ sinh giận ghét, tạo các nghiệp ác, rồi sẽ đọa vào địa ngục, bàng sinh (loài súc vật), quỷ giới (cõi ngạ quỷ, loài quỷ đói khát) và các nơi xấu ác khác, chịu những nỗi khổ dữ dội. Những nỗi khổ ấy đau đớn độc hại, cứng rắn mãnh liệt, bức bách thân tâm, cực kỳ khó chịu đựng.
Các ông chớ chấp vào những việc không thật có mà hư dối nổi giận, tạo tội nghiệp này. Do tội nghiệp này, ngay đến thân người thấp kém còn khó có được, huống chi sinh vào đời có Phật. Các ông nên biết thân người khó được, đời có Phật khó gặp, sinh được lòng tin lại càng khó. Nay các ông đã có đủ những điều ấy, chớ vì giận ghét mà để mất thời cơ tốt. Nếu để mất thời cơ này thì khó cứu chữa. Vì thế các ông đối với các hữu tình chớ sinh giận ghét, hãy tu an nhẫn.'
Này Thiện Hiện, Bồ-tát ma-ha-tát ấy an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, tự mình thực hành an nhẫn, cũng khuyên người khác thực hành an nhẫn, khen ngợi đúng đắn không sai lệch pháp thực hành an nhẫn, vui mừng tán thán người thực hành an nhẫn. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, khuyên các hữu tình tu hành an nhẫn. Các loài hữu tình nhờ đó xoay vần dần dần nương theo tam thừa (ba cỗ xe: Thanh văn, Độc giác, Đại thừa) mà được giải thoát. Có người nương Thanh văn thừa mà được giải thoát, có người nương Độc giác thừa mà được giải thoát, có người nương Đại thừa mà được giải thoát.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, thấy các hữu tình thân tâm lười biếng thì sinh lòng thương xót sâu xa mà bảo họ rằng: 'Vì cớ gì các ông không siêng năng tu các pháp lành mà lại sinh lười biếng?' Họ đáp: 'Chúng tôi thiếu đồ dùng, nên không thể chuyên tu việc lành.' Bồ-tát bảo: 'Ta có thể cho các ông những đồ dùng còn thiếu. Các ông nên chuyên tu các pháp bố thí, tịnh giới, an nhẫn...'
Khi ấy các hữu tình được Bồ-tát cho đồ dùng, không còn thiếu thốn gì, liền có thể khởi lòng tinh tiến nơi thân và tâm, tu các pháp lành, mau được viên mãn. Nhờ các pháp lành được viên mãn, họ dần dần làm sinh ra các pháp vô lậu (pháp không còn rỉ chảy phiền não, tức pháp đã thanh tịnh, ra khỏi thế gian). Nhờ pháp vô lậu, có người được quả Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán; có người được Độc giác bồ-đề; có người bước vào các địa vị Bồ-tát, dần dần được vô thượng chính đẳng bồ-đề.
Này Thiện Hiện, Bồ-tát ma-ha-tát ấy an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, tự mình thực hành tinh tiến, cũng khuyên người khác thực hành tinh tiến, khen ngợi đúng đắn không sai lệch pháp thực hành tinh tiến, vui mừng tán thán người thực hành tinh tiến. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, khiến các hữu tình xa lìa lười biếng, siêng tu các điều lành, mau được giải thoát.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, thấy các hữu tình tâm tán loạn, mất chính niệm thì sinh lòng thương xót sâu xa mà bảo họ rằng: 'Vì cớ gì các ông không tu tĩnh lự, để tâm tán loạn, mất chính niệm, chìm đắm trong sinh tử?' Họ đáp: 'Chúng tôi thiếu đồ dùng nên không thể tu tập tĩnh lự.' Bồ-tát bảo: 'Ta có thể cho các ông những đồ dùng còn thiếu. Từ nay các ông không nên khởi lại những tầm tứ hư dối (tầm là suy nghĩ thô, tứ là suy xét tinh tế; ở đây chỉ những suy tính lăng xăng không thật), bám víu theo cảnh trong ngoài làm rối loạn tâm mình.'
Khi ấy các hữu tình được Bồ-tát cho đồ dùng, không còn thiếu thốn gì, liền có thể chế ngự và dứt được những tầm tứ hư dối, nhập vào sơ tĩnh lự (tầng thiền định thứ nhất), rồi dần dần nhập vào tĩnh lự thứ hai, thứ ba, thứ tư. Nương vào các tầng tĩnh lự, họ lại có thể khởi lên bốn phạm trụ (bốn chỗ an trú thanh tịnh như cõi trời Phạm thiên) là từ, bi, hỷ, xả. Lấy tĩnh lự và vô lượng tâm làm chỗ nương tựa, họ lại có thể dần dần nhập vào tứ vô sắc định.
Dùng tĩnh lự, vô lượng tâm và vô sắc định điều phục tâm cho mềm dịu rồi, họ tu đủ thứ pháp lành như tứ niệm trụ, tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi, không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn, và tùy theo căn cơ mà được quả của tam thừa: có người chứng được niết-bàn (sự tịch diệt, dứt sạch phiền não và khổ sinh tử) của Thanh văn, có người chứng được niết-bàn của Độc giác, có người chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề.
Này Thiện Hiện, Bồ-tát ma-ha-tát ấy an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, tự mình tu tĩnh lự, cũng khuyên người khác tu tĩnh lự, khen ngợi đúng đắn không sai lệch pháp tu tĩnh lự, vui mừng tán thán người tu tĩnh lự. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, khuyên các hữu tình xa lìa tán loạn, tu các tĩnh lự, đem lại lợi ích lớn lao.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, thấy các hữu tình ngu si điên đảo thì sinh lòng thương xót sâu xa mà bảo họ rằng: 'Vì cớ gì các ông không tu bát-nhã, để ngu si điên đảo, luân hồi trong sinh tử?' Họ đáp: 'Chúng tôi thiếu đồ dùng nên không thể tu tập trí tuệ thù thắng.' Bồ-tát bảo: 'Ta có thể cho các ông những đồ dùng còn thiếu. Các ông hãy nhận lấy, trước tu bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự cho viên mãn, rồi nên quán xét kỹ thật tướng của các pháp mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nghĩa là lúc ấy nên quán xét kỹ xem có một chút pháp nào có thể nắm bắt được không. Tức là: ngã, hữu tình, mạng giả, sinh giả, dưỡng giả, sĩ phu, bổ-đặc-già-la, ý sinh, nho đồng, kẻ làm, kẻ sai khiến làm, kẻ khởi lên, kẻ khiến khởi lên, kẻ nhận chịu, kẻ khiến nhận chịu, kẻ biết, kẻ khiến biết, kẻ thấy, kẻ khiến thấy, có thể nắm bắt được không? Sắc, thụ, tưởng, hành, thức có thể nắm bắt được không? Nhãn xứ, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ có thể nắm bắt được không? Sắc xứ, thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ có thể nắm bắt được không? Nhãn giới, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới có thể nắm bắt được không? Sắc giới, thanh, hương, vị, xúc, pháp giới có thể nắm bắt được không? Nhãn thức giới, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới có thể nắm bắt được không? Nhãn xúc, nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc có thể nắm bắt được không? Các thụ sinh ra do nhãn xúc làm duyên, các thụ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên có thể nắm bắt được không?
Địa giới, thủy, hỏa, phong, không, thức giới có thể nắm bắt được không? Nhân duyên, đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên có thể nắm bắt được không? Các pháp sinh ra từ duyên có thể nắm bắt được không? Vô minh, hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thụ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não có thể nắm bắt được không? Cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc có thể nắm bắt được không? Bố thí ba-la-mật-đa, Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa có thể nắm bắt được không? Nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không có thể nắm bắt được không?
Tứ niệm trụ, tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi có thể nắm bắt được không? Khổ thánh đế, tập, diệt, đạo thánh đế có thể nắm bắt được không? Tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định có thể nắm bắt được không? Bát giải thoát, bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ có thể nắm bắt được không? Đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn có thể nắm bắt được không? Không giải thoát môn, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn có thể nắm bắt được không? Cực hỷ địa, Ly cấu địa, Phát quang địa, Diễm tuệ địa, Cực nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa có thể nắm bắt được không?
Ngũ nhãn, lục thần thông có thể nắm bắt được không? Phật thập lực, tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật có thể nắm bắt được không? Vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính có thể nắm bắt được không? Nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí có thể nắm bắt được không? Quả Dự lưu, quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác bồ-đề có thể nắm bắt được không? Mọi hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát, vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật có thể nắm bắt được không?'
Các hữu tình ấy đã được đồ dùng, không còn thiếu thốn gì, bèn theo lời Bồ-tát, trước tu bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự. Khi đã viên mãn, họ lại quán xét kỹ thật tướng của các pháp mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Khi quán xét kỹ, họ thấy đúng như điều đã nói ở trên: thật tính của các pháp đều không thể nắm bắt. Vì không thể nắm bắt nên không chấp trước. Vì không chấp trước nên không thấy một chút pháp nào có sinh, có diệt, có nhiễm ô, có thanh tịnh.
Khi đối với các pháp không có chỗ nắm bắt, họ không khởi phân biệt ở bất cứ chỗ nào. Nghĩa là họ không phân biệt: đây là địa ngục, đây là bàng sinh, đây là quỷ giới, đây là a-tố-lạc (a-tu-la, loài thần có phúc lớn nhưng hay giận dữ, hiếu chiến), đây là người, đây là trời; đây là giữ giới, đây là phạm giới; đây là dị sinh, đây là bậc thánh; đây là Dự lưu, đây là Nhất lai, đây là Bất hoàn, đây là A-la-hán, đây là Độc giác, đây là Bồ-tát, đây là Như Lai; đây là pháp hữu vi, đây là pháp vô vi.
Nhờ không phân biệt như vậy, tùy theo căn cơ, họ dần dần chứng được niết-bàn của tam thừa, tức là Thanh văn thừa, hoặc Độc giác thừa, hoặc Vô thượng thừa.
Này Thiện Hiện, Bồ-tát ma-ha-tát ấy an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, tự mình tu bát-nhã, cũng khuyên người khác tu bát-nhã, khen ngợi đúng đắn không sai lệch pháp tu bát-nhã, vui mừng tán thán người tu bát-nhã. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, khuyên các hữu tình tu hành bát-nhã, khiến họ được lợi ích an vui thù thắng.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, tự mình thực hành Bố thí, Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa, cũng khuyên người khác thực hành Bố thí, Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa. Sau đó, các ngài lại thấy hữu tình luân hồi qua các nẻo, chịu vô lượng khổ, chưa được giải thoát. Muốn cho họ thoát khổ sinh tử, trước tiên các ngài dùng đủ thứ đồ dùng làm lợi ích cho họ, sau đó dùng các pháp vô lậu ra khỏi thế gian, bằng phương tiện thiện xảo mà thu nhận họ.
Các hữu tình ấy đã được đồ dùng, không còn thiếu thốn gì, thân tâm dũng mãnh quyết chí, nên có thể an trụ trong nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không.
Họ cũng có thể tu tứ niệm trụ, tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi; cũng có thể an trụ trong khổ thánh đế, tập, diệt, đạo thánh đế; cũng có thể tu tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định; cũng có thể tu bát giải thoát, bát thắng xứ, cửu thứ đệ định, thập biến xứ; cũng có thể tu đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn; cũng có thể tu không giải thoát môn, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn.
Họ cũng có thể tu Cực hỷ địa, Ly cấu địa, Phát quang địa, Diễm tuệ địa, Cực nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa; cũng có thể tu ngũ nhãn, lục thần thông; cũng có thể tu Phật thập lực, tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật; cũng có thể tu vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính; cũng có thể tu nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Các hữu tình ấy nhờ được pháp vô lậu thu nhận nên thoát khỏi sinh tử.
Này Thiện Hiện, Bồ-tát ma-ha-tát ấy an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, tự mình thực hành đủ thứ pháp vô lậu thù thắng, cũng khuyên người khác thực hành đủ thứ pháp vô lậu thù thắng, khen ngợi đúng đắn không sai lệch việc thực hành đủ thứ pháp vô lậu thù thắng, vui mừng tán thán người thực hành đủ thứ pháp vô lậu thù thắng. Như vậy, này Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Bố thí ba-la-mật-đa, dùng pháp vô lậu thu nhận hữu tình, khiến họ thoát khỏi sinh tử, được lợi ích an vui thù thắng."
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm chín mươi hai.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ ba trăm mười ba (?) (theo thứ tự thì có lẽ là quyển thứ ba trăm chín mươi ba).
Tam tạng pháp sư (vị pháp sư thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu vua dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video