Phần đầu, phẩm Thắng Nghĩa Du-già (thắng nghĩa: chân lý tối hậu, sự thật rốt ráo; du-già: sự tu tập hòa hợp, tương ứng với chân lý) thứ bảy mươi lăm, phần hai.
Lúc bấy giờ, cụ thọ Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, vị đại đệ tử của Phật nổi tiếng hiểu sâu về tính không; "cụ thọ" là tiếng tôn xưng bậc tu hành đủ đức) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính)! Nếu trong tính bình đẳng của tất cả pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) không thể tìm thấy một tướng sai khác nào, thì mọi người và mọi pháp lẽ ra phải không có gì khác nhau. Điều đó áp dụng cho tất cả các hạng sau.
Thứ nhất là các dị sinh (phàm phu, những người chưa thấy chân lý, còn trôi lăn trong các nẻo sinh tử khác nhau).
Kế đến là các bậc thánh mới vào đạo: bậc tùy tín hành (người tu tập nhờ đi theo lòng tin vào lời người khác) và bậc tùy pháp hành (người tu tập nhờ tự mình suy xét giáo pháp). Rồi đến bậc đệ bát (bậc thứ tám, tức người đang hướng tới quả Dự lưu; đếm ngược từ quả A-la-hán thì bậc này là bậc thứ tám).
Rồi đến bốn quả thánh:
- Dự lưu (quả thánh thứ nhất: người đã nhập vào dòng thánh);
- Nhất lai (quả thánh thứ hai: chỉ còn trở lại cõi người một lần);
- Bất hoàn (quả thánh thứ ba: không còn trở lại cõi Dục nữa);
- A-la-hán (quả thánh thứ tư: đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử).
Sau cùng là các bậc Độc giác (người tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không cần thầy dạy), chúng Bồ-tát ma-ha-tát (đại Bồ-tát: người đã phát tâm cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh), và các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc từ chân như mà đến; Ứng là bậc đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chính và trọn khắp).
Như vậy, tất cả pháp và hữu tình (chúng sinh có tình cảm, có nhận thức) lẽ ra phải không có sai khác."
Phật nói: "Thiện Hiện! Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Trong tính bình đẳng của tất cả pháp, dù là các dị sinh hay các bậc thánh, cho đến các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác, thì pháp và hữu tình đều không có sai khác."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu trong tính bình đẳng của tất cả pháp, phàm phu và thánh nhân, pháp và hữu tình đều không sai khác, thì làm sao Tam bảo (ba ngôi báu) xuất hiện ở thế gian, tức là Phật bảo (ngôi báu Phật), Pháp bảo (ngôi báu giáo pháp) và Tăng bảo (ngôi báu đoàn thể người tu)?"
Phật nói: "Thiện Hiện! Ý ông nghĩ sao? Phật bảo, Pháp bảo, Tăng bảo với tính bình đẳng có khác nhau chăng?"
Thiện Hiện thưa: "Theo con hiểu nghĩa lời Phật dạy, Phật bảo, Pháp bảo, Tăng bảo với tính bình đẳng đều không có khác. Bạch Thế Tôn! Phật bảo, Pháp bảo, Tăng bảo và tính bình đẳng đều chẳng phải tương ưng (gắn liền, hợp nhau), cũng chẳng phải không tương ưng. Chúng không có hình sắc, không thể thấy, không có đối ngại (không chiếm chỗ, không ngăn cản nhau), chỉ cùng một tướng, tức là vô tướng (không có tướng trạng nào).
Thế nhưng, ở ngay trong vô tướng ấy, Phật Thế Tôn dùng phương tiện thiện xảo (sự khéo léo dùng những cách thích hợp để dẫn dắt chúng sinh) mà lập ra các pháp có sai khác. Chẳng hạn: đây là dị sinh, đây là tùy tín hành, đây là tùy pháp hành, đây là bậc đệ bát, đây là Dự lưu, đây là Nhất lai, đây là Bất hoàn, đây là A-la-hán, đây là Độc giác, đây là Bồ-tát ma-ha-tát, đây là Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác."
Phật nói: "Thiện Hiện! Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Như Lai khéo dùng phương tiện đối với các pháp, nên có thể ở trong vô tướng mà lập ra đủ thứ pháp sai khác."
"Lại nữa, Thiện Hiện! Ý ông nghĩ sao? Giả sử các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác không chứng đắc vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp, tức quả vị Phật). Hoặc giả có chứng đắc vô thượng chánh đẳng bồ-đề, nhưng không vì hữu tình mà lập bày các tướng sai khác của các pháp. Khi ấy, liệu các loài hữu tình có thể tự biết được những điều sau đây chăng?
Về các cõi và các loài:
Trước hết là các nẻo ở dưới: đây là địa ngục, đây là bàng sinh (loài súc vật), đây là cõi quỷ, đây là loài người.
Kế đến là sáu tầng trời thuộc cõi Dục (cõi còn ham muốn dục lạc): đây là trời Tứ Đại Vương Chúng (cõi trời nơi bốn vị Đại Thiên vương và quyến thuộc ở), đây là trời Tam Thập Tam (cõi trời của ba mươi ba vị trời, còn gọi là Đao-lợi), đây là trời Dạ-ma, đây là trời Đổ-sử-đa (tức trời Đâu-suất), đây là trời Lạc Biến Hóa, đây là trời Tha Hóa Tự Tại.
Rồi đến các tầng trời thuộc cõi Sắc (cõi đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế, chia theo bốn tầng thiền định):
- đây là trời Phạm Chúng, đây là trời Phạm Phụ, đây là trời Phạm Hội, đây là trời Đại Phạm;
- đây là trời Quang, đây là trời Thiểu Quang, đây là trời Vô Lượng Quang, đây là trời Cực Quang Tịnh;
- đây là trời Tịnh, đây là trời Thiểu Tịnh, đây là trời Vô Lượng Tịnh, đây là trời Biến Tịnh;
- đây là trời Quảng, đây là trời Thiểu Quảng, đây là trời Vô Lượng Quảng, đây là trời Quảng Quả, đây là trời Vô Tưởng;
- đây là trời Vô Phiền (?), đây là trời Vô Nhiệt, đây là trời Thiện Hiện, đây là trời Thiện Kiến, đây là trời Sắc Cứu Cánh.
Sau cùng là bốn tầng trời cõi Vô sắc (cõi không còn thân hình, chỉ còn tâm thức trong thiền định): đây là trời Không Vô Biên Xứ, đây là trời Thức Vô Biên Xứ, đây là trời Vô Sở Hữu Xứ, đây là trời Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ.
Về các thành phần của thân tâm và kinh nghiệm:
Năm uẩn (năm nhóm hợp thành thân tâm): đây là sắc (phần vật chất, hình thể); đây là thọ (cảm nhận khổ, vui...), tưởng (sự nhận biết hình tướng, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm), thức (sự nhận biết phân biệt).
Mười hai xứ: đây là nhãn xứ (mắt, xét như chỗ dựa phát sinh nhận thức), đây là nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ (tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Đây là sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt), đây là thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ (âm thanh, mùi, vị, vật chạm và các đối tượng của ý).
Mười tám giới (mười tám yếu tố cấu thành kinh nghiệm):
- đây là nhãn giới (mắt, xét như một yếu tố), đây là nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới;
- đây là sắc giới (yếu tố hình sắc, không phải cõi Sắc), đây là thanh, hương, vị, xúc, pháp giới;
- đây là nhãn thức giới (yếu tố sự nhận biết của mắt), đây là nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới.
Xúc và thọ: đây là nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, cảnh và thức), đây là nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc. Đây là các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra, đây là các cảm thọ do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên mà sinh ra.
Sáu giới (sáu yếu tố): đây là địa giới (yếu tố đất, tính cứng chắc), đây là thủy (nước, tính ướt), hỏa (lửa, tính nóng), phong (gió, tính chuyển động), không (khoảng trống), thức giới (yếu tố tâm thức).
Về các duyên và vòng sinh tử:
Bốn duyên:
- đây là nhân duyên (điều kiện chính, trực tiếp sinh ra sự vật);
- đây là đẳng vô gián duyên (điều kiện do niệm tâm trước vừa diệt liền mở đường cho niệm tâm sau sinh khởi, không gián đoạn);
- đây là sở duyên duyên (điều kiện là đối tượng mà tâm nương vào để sinh khởi);
- đây là tăng thượng duyên (các điều kiện còn lại có tác dụng hỗ trợ hoặc không ngăn trở);
- đây là các pháp do duyên sinh ra.
Mười hai chi duyên khởi (chuỗi nhân quả của vòng sinh tử): đây là vô minh (sự mê muội, không thấy rõ chân lý); đây là hành (các hành động tạo nghiệp), thức, danh sắc (thân tâm lúc mới thành hình), lục xứ (sáu giác quan), xúc, thọ, ái (lòng tham ái), thủ (sự chấp giữ), hữu (sự tích tụ nghiệp dẫn đến đời sau), sinh, lão tử, cùng sầu, than, khổ, ưu, não.
Các cặp pháp:
- đây là pháp thế gian, đây là pháp xuất thế gian (pháp vượt ra ngoài thế gian, đưa đến giải thoát);
- đây là pháp hữu lậu (pháp còn phiền não rỉ chảy), đây là pháp vô lậu (pháp không còn phiền não);
- đây là pháp hữu vi (pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt), đây là pháp vô vi (pháp không do tạo tác, không sinh không diệt).
Về các pháp tu:
Mười ba-la-mật-đa (ba-la-mật-đa nghĩa là "đến bờ bên kia", chỉ hạnh tu hoàn hảo đưa người từ bờ sinh tử sang bờ giải thoát): đây là bố thí (đem cho) ba-la-mật-đa; đây là tịnh giới (giữ giới trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhục), tinh tiến (siêng năng), tĩnh lự (thiền định), bát-nhã (trí tuệ thấu suốt thực tướng của các pháp), phương tiện thiện xảo, diệu nguyện (lời nguyện nhiệm mầu), lực (sức mạnh tu tập), trí (trí biết rõ các pháp) ba-la-mật-đa.
Các pháp giúp đi đến giác ngộ:
- đây là tứ niệm trụ (bốn phép an trú tâm: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán pháp);
- đây là tứ chánh đoạn (bốn sự nỗ lực đúng: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm điều thiện chưa sinh, tăng trưởng điều thiện đã sinh);
- tứ thần túc (bốn nền tảng của thần thông: ý muốn, tinh tấn, tâm, quán xét);
- ngũ căn (năm gốc rễ: tin, tấn, niệm, định, tuệ);
- ngũ lực (năm sức mạnh do năm căn ấy lớn mạnh);
- thất đẳng giác chi (bảy yếu tố giác ngộ);
- bát thánh đạo chi (tám nhánh đường thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng đúng, nhớ đúng, định đúng).
Về các phép quán tính không:
- đây là nội không (sáu giác quan bên trong là không, không có thực thể);
- đây là ngoại không (sáu đối tượng bên ngoài là không);
- nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không);
- không không (chính cái "không" cũng không);
- đại không (mười phương đều không);
- thắng nghĩa không (chân lý tối hậu cũng không);
- hữu vi không, vô vi không;
- tất cánh không (rốt ráo là không);
- vô tế không (không có khởi đầu và kết thúc);
- tán không (do các phần tan rã nên không);
- vô biến dị không (cái không đổi khác cũng không);
- bản tính không (bản tính vốn không);
- tự tướng không (tướng riêng của từng pháp là không);
- cộng tướng không (tướng chung của các pháp là không);
- nhất thiết pháp không (tất cả pháp đều không);
- bất khả đắc không (không thể nắm bắt nên không);
- vô tính không (cái không có tự tính cũng không);
- tự tính không (tự tính là không);
- vô tính tự tính không (cả không có tự tính lẫn tự tính đều không).
Về những tên gọi khác của chân lý tối hậu: đây là chân như (tính chân thật, như như không đổi của các pháp); đây là pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính (tính không hư dối), bất biến dị tính (tính không đổi khác), bình đẳng tính, ly sinh tính (tính lìa sinh diệt), pháp định, pháp trụ (pháp vốn an định, trụ yên như thế), thật tế (giới hạn chân thật), hư không giới, bất tư nghì giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn).
Về thánh đế và các tầng định:
Bốn thánh đế: đây là khổ thánh đế (chân lý cao quý về khổ); đây là tập (nguyên nhân của khổ), diệt (sự diệt khổ), đạo (con đường diệt khổ) thánh đế.
Các tầng định:
- đây là tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định của cõi Sắc);
- đây là tứ vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả rộng khắp vô lượng chúng sinh) và tứ vô sắc định (bốn tầng định cõi Vô sắc);
- đây là bát giải thoát (tám pháp thiền định giúp thoát khỏi sự trói buộc);
- đây là bát thắng xứ (tám phép quán làm chủ được cảnh), cửu thứ đệ định (chín tầng định tiến dần theo thứ tự), thập biến xứ (mười phép quán một đối tượng trải khắp mọi nơi).
Các pháp môn:
- đây là đà-la-ni môn (các pháp môn tổng trì, giúp nhớ giữ mọi điều thiện không quên mất);
- đây là tam-ma-địa môn (các pháp môn định, tâm chuyên chú một chỗ);
- đây là không giải thoát môn (cửa giải thoát bằng cách quán tính không);
- đây là vô tướng (quán không có tướng) và vô nguyện (không mong cầu gì) giải thoát môn.
Về các bậc tu và công đức của Bồ-tát, của Phật:
Mười địa (mười bậc tu của Bồ-tát): đây là Cực Hỷ địa (bậc thứ nhất, vui mừng tột độ); đây là Ly Cấu địa, Phát Quang địa, Diễm Tuệ địa, Cực Nan Thắng địa, Hiện Tiền địa, Viễn Hành địa, Bất Động địa, Thiện Tuệ địa, Pháp Vân địa.
Năng lực và công đức:
- đây là ngũ nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật);
- đây là lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm);
- đây là Phật thập lực (mười năng lực trí tuệ của Phật);
- đây là tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp), tứ vô ngại giải (bốn tài hiểu biết và biện giải không trở ngại), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, cùng mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám đức riêng chỉ Phật có, không chung với ai);
- đây là ba mươi hai tướng đại sĩ (ba mươi hai tướng tốt nơi thân Phật);
- đây là tám mươi vẻ đẹp phụ;
- đây là pháp vô vong thất (không bao giờ quên mất);
- đây là hằng trụ xả tính (tính luôn an trú trong tâm buông xả, bình thản).
Các thứ trí:
- đây là nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả pháp);
- đây là đạo tướng trí (trí biết mọi con đường tu) và nhất thiết tướng trí (trí biết tất cả pháp đến từng chi tiết, là trí của Phật);
- đây là nhất thiết tướng diệu nguyện trí (?);
- đây là nhất thiết trí trí (trí tuệ biết tất cả, tức trí tuệ của Phật).
Về Tam bảo, các cỗ xe và các bậc tu:
Đây là Phật bảo, đây là Pháp bảo, đây là Tăng bảo.
Đây là Thanh văn thừa (cỗ xe của những người nghe lời Phật dạy mà tu để thành A-la-hán), đây là Độc giác thừa, đây là Vô thượng thừa (cỗ xe cao tột, đưa đến quả Phật).
Đây là tùy tín hành, đây là tùy pháp hành, đây là bậc đệ bát, đây là Dự lưu, đây là Nhất lai, đây là Bất hoàn, đây là A-la-hán, đây là Độc giác, đây là Bồ-tát ma-ha-tát, đây là Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác.
Đối với những tướng sai khác như vậy, các loài hữu tình có thể tự biết được chăng?"
Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn, không thể! Bạch Thiện Thệ (danh hiệu Phật: bậc đã khéo đi qua bờ sinh tử), không thể! Nếu Phật không vì hữu tình lập bày những tướng sai khác như vậy, thì các loài hữu tình không thể tự biết được những tướng sai khác ấy."
Phật nói: "Thiện Hiện! Vì thế, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác khéo dùng phương tiện đối với pháp vô tướng. Tuy vì hữu tình mà lập bày đủ thứ tướng sai khác, nhưng Ngài hoàn toàn không hề lay động khỏi pháp tính (bản tính chân thật) bình đẳng của các pháp."
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác không hề lay động khỏi pháp tính bình đẳng của tất cả pháp. Vậy tất cả những kẻ phàm phu ngu muội cũng không lay động khỏi pháp tính bình đẳng của các pháp chăng? Các bậc tùy tín hành, tùy pháp hành, đệ bát, Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát ma-ha-tát cũng không lay động khỏi pháp tính bình đẳng của các pháp chăng?"
Phật nói: "Thiện Hiện! Đúng vậy, đúng vậy. Vì tất cả pháp và các hữu tình đều không vượt ra ngoài pháp tính bình đẳng, nên tất cả đều hoàn toàn không lay động khỏi pháp tính bình đẳng của các pháp.
Thiện Hiện nên biết: chân như, pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghì giới của tất cả các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác cũng chính là chân như, pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghì giới của kẻ phàm phu ngu muội.
Đó cũng là chân như, pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghì giới của các bậc tùy tín hành, tùy pháp hành, đệ bát, Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát ma-ha-tát.
Vì sao vậy? Thiện Hiện! Vì tất cả pháp và các hữu tình đều không vượt ra ngoài chân như, pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính, ly sinh tính, pháp định, pháp trụ, thật tế, hư không giới, bất tư nghì giới. Thiện Hiện nên biết: tính của chân như cho đến bất tư nghì giới không hề có sai khác."
Cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Theo lời Phật, pháp tính bình đẳng của tất cả pháp chính là pháp tính bình đẳng của dị sinh. Nó cũng là pháp tính bình đẳng của các bậc tùy tín hành, tùy pháp hành, đệ bát, Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát ma-ha-tát và Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác. Thế nhưng nay tất cả pháp và các hữu tình mỗi thứ có tướng khác nhau. Tướng đã khác thì tính lẽ ra cũng phải khác, và như vậy pháp tính lẽ ra cũng phải mỗi thứ khác nhau.
Xét từng thứ một thì thấy như sau. Mỗi cặp dưới đây có tướng khác nhau, nên tính lẽ ra cũng khác, và pháp tính lẽ ra cũng mỗi thứ khác nhau:
Về thân tâm và kinh nghiệm:
- sắc; và thọ, tưởng, hành, thức;
- nhãn xứ; và nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ;
- sắc xứ; và thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ;
- nhãn giới; và nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới;
- sắc giới; và thanh, hương, vị, xúc, pháp giới;
- nhãn thức giới; và nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới;
- nhãn xúc; và nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc;
- các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra; và các cảm thọ do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên sinh ra;
- địa giới; và thủy, hỏa, phong, không, thức giới.
Về duyên, sinh tử và phiền não:
- nhân duyên; và đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên;
- các pháp do duyên sinh ra;
- vô minh; và hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não;
- tham (lòng tham); và sân (lòng giận), si (sự mê muội);
- các tà kiến của dị sinh.
Về các tầng định và pháp tu:
- bốn tĩnh lự; và bốn vô lượng, bốn vô sắc định;
- bốn niệm trụ; và bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi;
- không giải thoát môn; và vô tướng, vô nguyện giải thoát môn;
- nội không; và ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không;
- khổ thánh đế; và tập, diệt, đạo thánh đế;
- bố thí ba-la-mật-đa; và tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã, phương tiện thiện xảo, diệu nguyện, lực, trí ba-la-mật-đa;
- tám giải thoát; và tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ;
- tất cả đà-la-ni môn; và tất cả tam-ma-địa môn.
Về các bậc tu và công đức:
- Cực Hỷ địa; và Ly Cấu địa, Phát Quang địa, Diễm Tuệ địa, Cực Nan Thắng địa, Hiện Tiền địa, Viễn Hành địa, Bất Động địa, Thiện Tuệ địa, Pháp Vân địa;
- năm nhãn; và sáu thần thông;
- mười lực của Như Lai; và bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật;
- ba mươi hai tướng đại sĩ; và tám mươi vẻ đẹp phụ;
- pháp vô vong thất; và hằng trụ xả tính;
- nhất thiết trí; và đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.
Về các hạng người và các loại pháp:
- kẻ phàm phu ngu muội; và các bậc tùy tín hành, tùy pháp hành, đệ bát, Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát ma-ha-tát, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác;
- các pháp thế gian và xuất thế gian; và các pháp hữu lậu, vô lậu, hữu vi, vô vi.
Bạch Thế Tôn! Vậy làm sao đối với các pháp có tướng khác nhau mà có thể lập ra một tướng duy nhất của pháp tính? Làm sao Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa (hạnh trí tuệ hoàn hảo đưa đến bờ giác) lại không phân biệt rằng các pháp và các hữu tình có đủ thứ tính khác nhau?
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát không phân biệt các pháp và các hữu tình có đủ thứ tính khác nhau, thì một chuỗi hệ quả sẽ nối tiếp nhau như sau:
- vị ấy lẽ ra không thể tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa;
- không tu được bát-nhã ba-la-mật-đa thì không thể đi từ địa này lên địa khác;
- không đi được từ địa này lên địa khác thì không thể bước vào chánh tính ly sinh của Bồ-tát (địa vị chắc chắn sẽ thành Phật, lìa hẳn thân phận phàm phu), vượt qua các địa của Thanh văn và Độc giác;
- không bước vào được chánh tính ly sinh ấy thì không thể viên mãn thần thông ba-la-mật-đa (sự hoàn hảo về các năng lực siêu phàm);
- không viên mãn được thần thông ba-la-mật-đa thì không thể viên mãn bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã, phương tiện thiện xảo, diệu nguyện, lực, trí ba-la-mật-đa;
- không viên mãn được bố thí cho đến trí ba-la-mật-đa thì không thể dùng thần thông dạo chơi tự tại, đi từ cõi Phật này sang cõi Phật khác để cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen chư Phật Thế Tôn, cũng không thể gieo trồng các thiện căn (gốc rễ của điều lành) nơi chư Phật;
- không gieo trồng được thiện căn nơi chư Phật thì không thể thành thục hữu tình (giáo hóa chúng sinh cho đến lúc chín muồi giải thoát) và nghiêm tịnh Phật độ (trang nghiêm, làm thanh tịnh cõi nước của Phật);
- không thành thục được hữu tình và nghiêm tịnh được Phật độ thì không thể chứng đắc vô thượng chánh đẳng bồ-đề."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông đã hỏi rằng: pháp tính bình đẳng của tất cả pháp chính là pháp tính bình đẳng của dị sinh, cũng là pháp tính bình đẳng của các bậc tùy tín hành, tùy pháp hành, đệ bát, Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát ma-ha-tát và Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác; nay tất cả pháp và các hữu tình mỗi thứ có tướng khác nhau, nên tính lẽ ra cũng khác, và pháp tính lẽ ra cũng mỗi thứ khác nhau; vậy làm sao đối với các pháp có tướng khác nhau mà có thể lập ra một tướng duy nhất của pháp tính, và làm sao Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa lại không phân biệt các pháp và các hữu tình có đủ thứ tính khác nhau, v.v.
Thiện Hiện! Ý ông nghĩ sao? Pháp tính của từng thứ dưới đây có phải là tính không chăng?
Về thân tâm và kinh nghiệm:
- các sắc; các thọ, tưởng, hành, thức;
- các nhãn xứ; các nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ;
- các sắc xứ; các thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ;
- các nhãn giới; các nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới;
- các sắc giới; các thanh, hương, vị, xúc, pháp giới;
- các nhãn thức giới; các nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới;
- các nhãn xúc; các nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc;
- các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra; các cảm thọ do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên sinh ra;
- các địa giới; các thủy, hỏa, phong, không, thức giới.
Về duyên, sinh tử và phiền não:
- các nhân duyên; các đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên;
- các pháp do duyên sinh ra;
- các vô minh; các hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não;
- các tham; các sân, si;
- các tà kiến của dị sinh.
Về các tầng định và pháp tu:
- các bốn tĩnh lự; các bốn vô lượng, bốn vô sắc định;
- các bốn niệm trụ; các bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi;
- các không giải thoát môn; các vô tướng, vô nguyện giải thoát môn;
- các nội không; các ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không;
- các khổ thánh đế; các tập, diệt, đạo thánh đế;
- các bố thí ba-la-mật-đa; các tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã, phương tiện thiện xảo, diệu nguyện, lực, trí ba-la-mật-đa;
- tám giải thoát; tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ;
- tất cả đà-la-ni môn; tất cả tam-ma-địa môn.
Về các bậc tu và công đức:
- các Cực Hỷ địa; các Ly Cấu địa, Phát Quang địa, Diễm Tuệ địa, Cực Nan Thắng địa, Hiện Tiền địa, Viễn Hành địa, Bất Động địa, Thiện Tuệ địa, Pháp Vân địa;
- năm nhãn; sáu thần thông;
- mười lực của Như Lai; bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật;
- ba mươi hai tướng đại sĩ; tám mươi vẻ đẹp phụ;
- các pháp vô vong thất; các hằng trụ xả tính;
- các nhất thiết trí; các đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.
Về các hạng người và các loại pháp:
- các phàm phu ngu muội; các bậc tùy tín hành, tùy pháp hành, đệ bát, Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát ma-ha-tát, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác;
- các pháp thế gian và xuất thế gian; các pháp hữu lậu, vô lậu, hữu vi, vô vi.
Pháp tính của tất cả những thứ ấy có phải là tính không chăng?"
Thiện Hiện thưa: "Đúng vậy, bạch Thế Tôn! Đúng vậy, bạch Thiện Thệ! Tính của tất cả pháp đều là tính không."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông nghĩ sao? Trong tính không, tướng khác nhau của các pháp có thể tìm thấy được chăng? Cụ thể, tướng khác nhau của từng thứ dưới đây có thể tìm thấy được chăng?
Về thân tâm và kinh nghiệm:
- sắc; thọ, tưởng, hành, thức;
- nhãn xứ; nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ;
- sắc xứ; thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ;
- nhãn giới; nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới;
- sắc giới; thanh, hương, vị, xúc, pháp giới;
- nhãn thức giới; nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới;
- nhãn xúc; nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc;
- các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra; các cảm thọ do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên sinh ra;
- địa giới; thủy, hỏa, phong, không, thức giới.
Về duyên, sinh tử và phiền não:
- nhân duyên; đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên;
- các pháp do duyên sinh ra;
- vô minh; hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não;
- tham; sân, si;
- các tà kiến của phàm phu ngu muội.
Về các tầng định và pháp tu:
- bốn tĩnh lự; bốn vô lượng, bốn vô sắc định;
- bốn niệm trụ; bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi;
- không giải thoát môn; vô tướng, vô nguyện giải thoát môn;
- nội không; ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không;
- khổ thánh đế; tập, diệt, đạo thánh đế;
- bố thí ba-la-mật-đa; tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã, phương tiện thiện xảo, diệu nguyện, lực, trí ba-la-mật-đa;
- tám giải thoát; tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ;
- tất cả đà-la-ni môn; tất cả tam-ma-địa môn.
Về các bậc tu và công đức:
- Cực Hỷ địa; Ly Cấu địa, Phát Quang địa, Diễm Tuệ địa, Cực Nan Thắng địa, Hiện Tiền địa, Viễn Hành địa, Bất Động địa, Thiện Tuệ địa, Pháp Vân địa;
- năm nhãn; sáu thần thông;
- mười lực của Như Lai; bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật;
- ba mươi hai tướng đại sĩ; tám mươi vẻ đẹp phụ;
- pháp vô vong thất; hằng trụ xả tính;
- nhất thiết trí; đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.
Về các hạng người và các loại pháp:
- phàm phu ngu muội; các bậc tùy tín hành, tùy pháp hành, đệ bát, Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát ma-ha-tát, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác;
- pháp thế gian và xuất thế gian; pháp hữu lậu, vô lậu, hữu vi, vô vi.
Tướng khác nhau của những thứ ấy có thể tìm thấy được chăng?"
Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn, không thể! Bạch Thiện Thệ, không thể! Trong tính không, tất cả tướng khác nhau đều không thể tìm thấy được."
Phật bảo Thiện Hiện: "Do đó nên biết: pháp tính bình đẳng chẳng phải là từng thứ dưới đây, nhưng cũng chẳng lìa khỏi từng thứ ấy.
Về thân tâm và kinh nghiệm:
- chẳng phải sắc mà chẳng lìa sắc; chẳng phải thọ, tưởng, hành, thức mà chẳng lìa thọ, tưởng, hành, thức;
- chẳng phải nhãn xứ mà chẳng lìa nhãn xứ; chẳng phải nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ mà chẳng lìa nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ;
- chẳng phải sắc xứ mà chẳng lìa sắc xứ; chẳng phải thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ mà chẳng lìa thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ;
- chẳng phải nhãn giới mà chẳng lìa nhãn giới; chẳng phải nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới mà chẳng lìa nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới;
- chẳng phải sắc giới mà chẳng lìa sắc giới; chẳng phải thanh, hương, vị, xúc, pháp giới mà chẳng lìa thanh, hương, vị, xúc, pháp giới;
- chẳng phải nhãn thức giới mà chẳng lìa nhãn thức giới; chẳng phải nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới mà chẳng lìa nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới;
- chẳng phải nhãn xúc mà chẳng lìa nhãn xúc; chẳng phải nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc mà chẳng lìa nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc;
- chẳng phải các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra mà chẳng lìa các cảm thọ ấy; chẳng phải các cảm thọ do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên sinh ra mà chẳng lìa các cảm thọ ấy;
- chẳng phải địa giới mà chẳng lìa địa giới; chẳng phải thủy, hỏa, phong, không, thức giới mà chẳng lìa thủy, hỏa, phong, không, thức giới.
Về duyên, sinh tử và phiền não:
- chẳng phải nhân duyên mà chẳng lìa nhân duyên; chẳng phải đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên mà chẳng lìa các duyên ấy;
- chẳng phải các pháp do duyên sinh ra mà chẳng lìa các pháp do duyên sinh ra;
- chẳng phải vô minh mà chẳng lìa vô minh; chẳng phải hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não mà chẳng lìa hành cho đến lão tử, sầu, than, khổ, ưu, não;
- chẳng phải tham mà chẳng lìa tham; chẳng phải sân, si mà chẳng lìa sân, si;
- chẳng phải các tà kiến mà chẳng lìa các tà kiến.
Về các tầng định và pháp tu:
- chẳng phải bốn tĩnh lự mà chẳng lìa bốn tĩnh lự; chẳng phải bốn vô lượng, bốn vô sắc định mà chẳng lìa bốn vô lượng, bốn vô sắc định;
- chẳng phải bốn niệm trụ mà chẳng lìa bốn niệm trụ; chẳng phải bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi mà chẳng lìa bốn chánh đoạn cho đến tám thánh đạo chi;
- chẳng phải không giải thoát môn mà chẳng lìa không giải thoát môn; chẳng phải vô tướng, vô nguyện giải thoát môn mà chẳng lìa vô tướng, vô nguyện giải thoát môn;
- chẳng phải nội không mà chẳng lìa nội không; chẳng phải ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không mà chẳng lìa ngoại không cho đến vô tính tự tính không;
- chẳng phải khổ thánh đế mà chẳng lìa khổ thánh đế; chẳng phải tập, diệt, đạo thánh đế mà chẳng lìa tập, diệt, đạo thánh đế;
- chẳng phải bố thí ba-la-mật-đa mà chẳng lìa bố thí ba-la-mật-đa; chẳng phải tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã, phương tiện thiện xảo, diệu nguyện, lực, trí ba-la-mật-đa mà chẳng lìa tịnh giới cho đến trí ba-la-mật-đa;
- chẳng phải tám giải thoát mà chẳng lìa tám giải thoát; chẳng phải tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ mà chẳng lìa tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ;
- chẳng phải tất cả đà-la-ni môn mà chẳng lìa tất cả đà-la-ni môn; chẳng phải tất cả tam-ma-địa môn mà chẳng lìa tất cả tam-ma-địa môn.
Về các bậc tu và công đức:
- chẳng phải Cực Hỷ địa mà chẳng lìa Cực Hỷ địa; chẳng phải Ly Cấu địa, Phát Quang địa, Diễm Tuệ địa, Cực Nan Thắng địa, Hiện Tiền địa, Viễn Hành địa, Bất Động địa, Thiện Tuệ địa, Pháp Vân địa mà chẳng lìa Ly Cấu địa cho đến Pháp Vân địa;
- chẳng phải năm nhãn mà chẳng lìa năm nhãn; chẳng phải sáu thần thông mà chẳng lìa sáu thần thông;
- chẳng phải mười lực của Phật mà chẳng lìa mười lực của Phật; chẳng phải bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật mà chẳng lìa bốn vô sở úy cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật;
- chẳng phải ba mươi hai tướng đại sĩ mà chẳng lìa ba mươi hai tướng đại sĩ; chẳng phải tám mươi vẻ đẹp phụ mà chẳng lìa tám mươi vẻ đẹp phụ;
- chẳng phải pháp vô vong thất mà chẳng lìa pháp vô vong thất; chẳng phải hằng trụ xả tính mà chẳng lìa hằng trụ xả tính;
- chẳng phải nhất thiết trí mà chẳng lìa nhất thiết trí; chẳng phải đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí mà chẳng lìa đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.
Về các hạng người và các loại pháp:
- chẳng phải phàm phu ngu muội mà chẳng lìa phàm phu ngu muội;
- chẳng phải các bậc tùy tín hành, tùy pháp hành, đệ bát, Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát ma-ha-tát, Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác mà chẳng lìa tùy tín hành cho đến Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác;
- chẳng phải pháp thế gian và xuất thế gian mà chẳng lìa pháp thế gian và xuất thế gian;
- chẳng phải pháp hữu lậu, vô lậu, hữu vi, vô vi mà chẳng lìa pháp hữu lậu, vô lậu, hữu vi, vô vi."
Cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Pháp tính bình đẳng là hữu vi hay là vô vi?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Pháp tính bình đẳng chẳng phải hữu vi, chẳng phải vô vi. Thế nhưng, lìa pháp hữu vi thì không thể tìm thấy pháp vô vi, và lìa pháp vô vi thì cũng không thể tìm thấy pháp hữu vi.
Thiện Hiện! Hữu vi giới (cõi, phạm vi của các pháp hữu vi) và vô vi giới (phạm vi của các pháp vô vi), hai giới này chẳng phải tương ưng, cũng chẳng phải không tương ưng. Chúng không có hình sắc, không thể thấy, không có đối ngại, chỉ cùng một tướng, tức là vô tướng.
Tất cả các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đều nói theo thế tục (theo cách hiểu và ngôn ngữ thông thường của thế gian), không nói theo thắng nghĩa. Vì sao vậy? Vì trong thắng nghĩa không thể có thân hành, ngữ hành, ý hành (hành động của thân, lời nói và ý nghĩ); nhưng lìa thân hành, ngữ hành, ý hành thì cũng không thể tìm thấy thắng nghĩa.
Thiện Hiện nên biết: chính pháp tính bình đẳng của hữu vi và vô vi được gọi là thắng nghĩa. Vì thế, khi tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa, Bồ-tát ma-ha-tát không lay động khỏi thắng nghĩa mà vẫn thực hành hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát, thành thục hữu tình, nghiêm tịnh Phật độ, và có thể chứng đắc vô thượng chánh đẳng bồ-đề."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video