Hội thứ hai, phẩm thứ hai: Phẩm Hoan Hỷ (Vui Mừng).
Bấy giờ Đức Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật) biết rằng mọi chúng sinh có duyên ở khắp các thế giới đều đã tụ hội đông đủ. Có chư thiên (các vị trời), ma (ma vương cùng quyến thuộc, loài chuyên ngăn trở người tu), Phạm (Phạm thiên, vị trời chủ cõi trời trong sạch), các sa-môn (người xuất gia tu hành), các bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tư tế trong xã hội Ấn Độ xưa), các kiện-đạt-phược (tức càn-thát-bà, thần nhạc ở cõi trời, sống bằng mùi hương), các a-tố-lạc (tức a-tu-la, loài thần có sức mạnh lớn, tính hay ganh đua và đánh nhau với chư thiên), các long thần (thần rồng), người và các loài không phải người. Lại có các vị Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát nguyện tu tập để thành Phật và cứu độ chúng sinh; ma-ha-tát: bậc lớn, bậc vĩ đại) đang ở thân sau cùng, sắp nối ngôi tôn quý (tức các vị Bồ-tát ở đời cuối cùng, sau đời này sẽ thành Phật, kế nối ngôi vị của chư Phật) — tất cả đều đến hội họp.
Đức Phật liền bảo Cụ thọ (cách gọi tôn kính dành cho vị tỳ-kheo lớn tuổi, có đức) Xá-lợi-tử (tức Xá-lợi-phất, vị đệ tử trí tuệ bậc nhất của Đức Phật) rằng: “Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn giác ngộ trọn vẹn, đồng đều mọi tướng (mọi đặc điểm, mọi phương diện) của tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần), thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ siêu việt, thấu suốt bản chất thật của mọi pháp, đưa người tu sang bờ giác ngộ).”
Khi ấy Xá-lợi-tử vui mừng hớn hở, liền đứng dậy khỏi chỗ ngồi, cúi đầu lễ sát hai chân Phật, khoác áo che vai trái (để trần vai phải, theo phép tỏ lòng cung kính), quỳ gối phải xuống đất, chắp tay cung kính mà bạch Phật rằng: “Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát ma-ha-tát muốn giác ngộ trọn vẹn mọi tướng của tất cả các pháp thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa?”
Phật bảo Cụ thọ Xá-lợi-tử rằng: “Các Bồ-tát ma-ha-tát phải lấy ‘không bám trụ’ làm phương tiện (cách thức, phương pháp tu tập) mà an trụ trong Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì chỗ được trụ và người trụ đều không thể nắm bắt (không tìm thấy có thật, không có thực thể cố định).
Phải lấy ‘không có gì để bỏ ra’ làm phương tiện mà làm viên mãn Bố thí ba-la-mật-đa (sự cho tặng, giúp đỡ người khác đến mức hoàn hảo), vì người cho, người nhận và vật đem cho đều không thể nắm bắt.
Phải lấy ‘không có gì để giữ gìn’ làm phương tiện mà làm viên mãn Tịnh giới ba-la-mật-đa (giữ giới luật trong sạch đến mức hoàn hảo), vì tướng phạm giới và không phạm giới đều không thể nắm bắt.
Phải lấy ‘không chấp lấy’ làm phương tiện mà làm viên mãn An nhẫn ba-la-mật-đa (kham nhẫn, chịu đựng mọi điều trái ý mà tâm vẫn yên, đến mức hoàn hảo), vì tướng lay động và không lay động đều không thể nắm bắt.
Phải lấy ‘không gắng sức’ làm phương tiện mà làm viên mãn Tinh tiến ba-la-mật-đa (siêng năng, nỗ lực không ngừng đến mức hoàn hảo), vì sự siêng năng hay lười biếng của thân và tâm đều không thể nắm bắt.
Phải lấy ‘không suy tính’ làm phương tiện mà làm viên mãn Tĩnh lự ba-la-mật-đa (thiền định, giữ tâm lặng yên chuyên chú đến mức hoàn hảo), vì cảm giác có vị ngọt hay không có vị ngọt (có ham đắm hay không ham đắm vào niềm vui thiền định) đều không thể nắm bắt.
Phải lấy ‘không dính mắc’ làm phương tiện mà làm viên mãn Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì bản tính và hình tướng của các pháp đều không thể nắm bắt.”
“Lại nữa, này Xá-lợi-tử, các Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong Bát-nhã ba-la-mật-đa, lấy ‘không có gì để đạt được’ làm phương tiện, nên tu tập bốn niệm trụ (bốn phép quán để giữ chánh niệm: quán thân là không sạch, quán cảm thọ là khổ, quán tâm là vô thường, quán các pháp là không có cái ta), bốn chánh đoạn (bốn sự nỗ lực đúng đắn: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều thiện chưa sinh được sinh, làm cho điều thiện đã sinh được tăng trưởng), bốn thần túc (bốn nền tảng của định và thần thông: ý muốn, siêng năng, tâm chuyên nhất, quán xét), năm căn (năm gốc rễ sinh ra điều lành: lòng tin, tinh tấn, chánh niệm, định, tuệ), năm lực (sức mạnh do năm căn ấy phát triển thành), bảy đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ: chánh niệm, chọn lựa pháp, tinh tấn, hoan hỷ, khinh an, định, xả), tám thánh đạo chi (tám nẻo đường chân chính của bậc thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, nỗ lực đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng); vì ba mươi bảy pháp bồ-đề phần (ba mươi bảy pháp trợ giúp đạt đến giác ngộ) ấy đều không thể nắm bắt.
Lấy ‘không có gì để đạt được’ làm phương tiện, nên tu tập Không tam-ma-địa (tam-ma-địa: trạng thái định, tâm chuyên chú vào một cảnh; Không tam-ma-địa: định quán thấy mọi pháp đều trống rỗng, không có thực thể), Vô tướng tam-ma-địa (định quán thấy mọi pháp không có hình tướng cố định để bám vào), Vô nguyện tam-ma-địa (định không còn mong cầu, không còn ước muốn tạo tác điều gì); vì ba đẳng trì (ba loại định, tức ba tam-ma-địa nói trên) ấy đều không thể nắm bắt.
Lấy ‘không có gì để đạt được’ làm phương tiện, nên tu tập bốn tĩnh lự (bốn tầng thiền định của cõi Sắc, tức cõi trời còn thân hình vi tế), bốn vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ — ban vui, bi — cứu khổ, hỷ — vui theo cái vui của người, xả — buông bỏ, bình đẳng), bốn vô sắc định (bốn tầng định sâu hơn của cõi Vô sắc, nơi không còn hình thể vật chất); vì tĩnh lự, vô lượng và vô sắc định đều không thể nắm bắt.
Lấy ‘không có gì để đạt được’ làm phương tiện, nên tu tập tám giải thoát (tám phép thiền định giúp thoát khỏi sự dính mắc vào sắc và vô sắc), tám thắng xứ (tám phép quán giúp tâm làm chủ, vượt hẳn trên các đối tượng quán), chín thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp nhau từ cạn đến sâu: bốn tĩnh lự, bốn vô sắc định và diệt tận định), mười biến xứ (mười phép quán thấy một đối tượng trùm khắp tất cả: đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, hư không, thức); vì giải thoát, thắng xứ, đẳng chí (các trạng thái định đã chứng nhập) và biến xứ đều không thể nắm bắt.
Lấy ‘không có gì để đạt được’ làm phương tiện, nên tu tập chín tưởng (chín phép quán tử thi để dứt lòng tham đắm thân xác), tức là: tưởng xác chết sình trương, tưởng xác chết mủ máu rữa nát, tưởng xác chết đổi màu đỏ bầm, tưởng xác chết xanh bầm, tưởng xác chết bị chim thú rỉa ăn, tưởng xác chết tan rã từng phần, tưởng xác chết còn trơ xương, tưởng xác chết bị thiêu đốt, tưởng xác chết tiêu hoại hết; vì các tưởng như thế đều không thể nắm bắt.
Lấy ‘không có gì để đạt được’ làm phương tiện, nên tu tập mười tùy niệm (mười điều thường xuyên nhớ nghĩ), tức là: nhớ nghĩ về Phật, nhớ nghĩ về Pháp (giáo lý của Phật), nhớ nghĩ về Tăng (đoàn thể người tu theo Phật), nhớ nghĩ về giới, nhớ nghĩ về sự xả bỏ (bố thí), nhớ nghĩ về cõi trời, nhớ nghĩ về hơi thở ra vào, nhớ nghĩ về sự nhàm chán (thế gian), nhớ nghĩ về cái chết, nhớ nghĩ về thân; vì các tùy niệm ấy đều không thể nắm bắt.
Lấy ‘không có gì để đạt được’ làm phương tiện, nên tu tập mười tưởng, tức là: tưởng vô thường (mọi thứ đều đổi thay), tưởng khổ, tưởng không có cái ta, tưởng thân không sạch, tưởng về cái chết, tưởng tất cả thế gian không có gì đáng vui thích, tưởng nhàm chán thức ăn, tưởng đoạn trừ (phiền não), tưởng lìa bỏ (tham dục), tưởng diệt tận (khổ đau); vì các tưởng như thế đều không thể nắm bắt.
Lấy ‘không có gì để đạt được’ làm phương tiện, nên tu tập mười một trí, tức là: khổ trí (trí hiểu rõ bản chất khổ), tập trí (trí hiểu rõ nguyên nhân sinh ra khổ), diệt trí (trí hiểu rõ sự chấm dứt khổ), đạo trí (trí hiểu rõ con đường đưa đến hết khổ), tận trí (trí biết phiền não của mình đã dứt sạch), vô sinh trí (trí biết mình không còn phải sinh tử nữa), pháp trí (trí thấy rõ bốn chân lý khổ, tập, diệt, đạo đối với cõi Dục), loại trí (trí thấy rõ bốn chân lý ấy đối với các cõi trên, theo cách tương tự), thế tục trí (trí hiểu biết các sự việc thông thường của thế gian), tha tâm trí (trí biết tâm của người khác), như thuyết trí (trí biết đúng như thật về mọi điều, như lời Phật nói); vì các trí như thế đều không thể nắm bắt.
Lấy ‘không có gì để đạt được’ làm phương tiện, nên tu tập tam-ma-địa có tầm có tứ (định mà tâm vẫn còn hoạt động tìm xét thô — gọi là tầm — và dò xét tinh tế — gọi là tứ), tam-ma-địa không tầm chỉ có tứ, tam-ma-địa không tầm không tứ; vì ba tam-ma-địa này đều không thể nắm bắt.
Lấy ‘không có gì để đạt được’ làm phương tiện, nên tu tập căn ‘chưa biết sẽ biết’ (năng lực của người mới thấy chân lý, đang tiến tới biết điều chưa biết), căn ‘đã biết’ (năng lực của người đã thấy chân lý, tiếp tục tu để dứt phiền não), căn ‘biết đầy đủ’ (năng lực của bậc đã hoàn tất việc tu); vì ba căn vô lậu (vô lậu: không còn phiền não rỉ chảy, tức trong sạch hoàn toàn) này đều không thể nắm bắt.
Lấy ‘không có gì để đạt được’ làm phương tiện, nên tu tập phép quán chỗ không sạch, phép quán trùm khắp, nhất thiết trí trí (trí hiểu biết tất cả, là trí tuệ tối thượng của Phật), xa-ma-tha (phép tu “chỉ”, làm cho tâm dừng lặng), tỳ-bát-xá-na (phép tu “quán”, dùng trí tuệ soi xét như thật), bốn nhiếp sự (bốn cách thu phục, gần gũi chúng sinh: bố thí, nói lời ái ngữ dịu dàng, làm việc lợi ích, cùng chung việc làm với họ), bốn thắng trụ (bốn chỗ an trụ thù thắng của tâm), ba minh (ba trí sáng suốt: biết các đời trước, thấy sự chết đi sinh lại của chúng sinh, biết phiền não đã dứt sạch), năm nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật), sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm: thần túc — biến hóa đi lại tự tại, thiên nhãn, thiên nhĩ, biết tâm người, biết đời trước, dứt sạch phiền não), sáu ba-la-mật-đa (sáu hạnh hoàn hảo: bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã), bảy thánh tài (bảy thứ của báu của bậc thánh: lòng tin, giữ giới, biết hổ thẹn với mình, biết hổ thẹn với người, nghe nhiều học rộng, xả bỏ, trí tuệ), tám đại sĩ giác (tám điều giác ngộ của bậc đại nhân), trí biết chín chỗ ở của hữu tình (hữu tình: chúng sinh có tình thức; chín chỗ ở là chín cảnh giới chúng sinh cư trú), các môn đà-la-ni (pháp tổng trì: năng lực ghi nhớ, giữ gìn trọn vẹn mọi giáo pháp không quên mất), các môn tam-ma-địa (các loại định), mười địa (mười cấp bậc tu chứng của Bồ-tát), mười hạnh, mười nhẫn (mười mức chấp nhận, an trú chân lý), hai mươi tăng thượng ý lạc (hai mươi ý chí, ước nguyện mạnh mẽ, cao thượng), mười lực của Như Lai (Như Lai: danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như; mười lực là mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp), bốn vô ngại giải (bốn tài biện giải thông suốt không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về biện thuyết), mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám đức tính chỉ riêng Phật mới có), ba mươi hai tướng đại sĩ (ba mươi hai tướng tốt nổi bật nơi thân Phật), tám mươi vẻ đẹp phụ (tám mươi nét đẹp nhỏ đi kèm), pháp không quên mất, tính luôn an trụ trong tâm xả (tâm bình thản, buông bỏ), nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu tập để dẫn dắt chúng sinh), nhất thiết tướng trí (trí biết tường tận mọi tướng, mọi chi tiết của tất cả các pháp — trí của Phật), nhất thiết tướng vi diệu trí (trí vi diệu biết mọi tướng), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, cùng vô lượng vô biên Phật pháp khác; vì các pháp như thế đều không thể nắm bắt.”
“Lại nữa, này Xá-lợi-tử, nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn mau chứng được nhất thiết trí trí (trí hiểu biết tất cả, trí tuệ tối thượng của Phật) thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn mau làm viên mãn nhất thiết trí (trí biết tổng quát mọi pháp), đạo tướng trí (trí biết mọi con đường tu) và nhất thiết tướng trí (trí biết tường tận mọi tướng của mọi pháp) thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn mau làm viên mãn trí biết tướng tâm hành (sự vận hành của tâm) của tất cả hữu tình (chúng sinh có tình thức) và nhất thiết tướng vi diệu trí thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Muốn nhổ sạch tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại) của mọi phiền não (những trạng thái tâm làm rối loạn, gây khổ như tham, sân, si) thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát (địa vị chắc chắn đi đúng đường chân chính, thoát hẳn tính chất phàm phu) thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn vượt qua địa vị Thanh văn (người tu nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và Độc giác (người tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không cần thầy dạy) thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn trụ ở địa vị bất thoái chuyển (không bao giờ thoái lui trên đường thành Phật) của Bồ-tát thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn được sáu loại thần thông thù thắng thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn biết rõ sự khác biệt trong chỗ hướng tới của tâm hành của tất cả hữu tình thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn vượt hơn tác dụng trí tuệ của tất cả Thanh văn, Độc giác thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn được tất cả các môn đà-la-ni (pháp tổng trì, ghi nhớ giữ gìn mọi giáo pháp) và các môn tam-ma-địa (các loại định) thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Muốn chỉ bằng một niệm tâm tùy hỷ (vui mừng theo việc lành của người khác) mà vượt hơn mọi sự bố thí của tất cả Thanh văn, Độc giác thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn chỉ bằng một niệm tâm tùy hỷ mà vượt hơn mọi sự giữ giới trong sạch của tất cả Thanh văn, Độc giác thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn chỉ bằng một niệm tâm tùy hỷ mà vượt hơn định, tuệ, giải thoát và giải thoát tri kiến (sự hiểu biết thấy rõ rằng mình đã giải thoát) của tất cả Thanh văn, Độc giác thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn chỉ bằng một niệm tâm tùy hỷ mà vượt hơn tĩnh lự, giải thoát, đẳng trì (định), đẳng chí (trạng thái định đã chứng nhập) và các pháp lành khác của tất cả Thanh văn, Độc giác thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn chỉ bằng pháp lành tu trong một niệm mà vượt hơn pháp lành của tất cả dị sinh (phàm phu), Thanh văn, Độc giác thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Muốn làm một phần nhỏ bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã, vì các hữu tình mà dùng phương tiện thiện xảo (cách thức khéo léo, linh hoạt) hồi hướng (đem công đức hướng về) Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột không gì hơn, chân chính, bình đẳng và trọn vẹn của Phật), mà liền được vô lượng vô biên công đức, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.”
“Lại nữa, này Xá-lợi-tử, nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn cho các hạnh bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa mình thực hành được lìa mọi chướng ngại mà mau viên mãn thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn đời đời kiếp kiếp thường được thấy chư Phật, luôn được nghe chánh pháp, được Phật khai mở cho giác ngộ, được Phật nhớ đến, răn dạy và chỉ bảo thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn được thân Phật đầy đủ ba mươi hai tướng đại trượng phu và tám mươi vẻ đẹp phụ trang nghiêm trọn vẹn thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Muốn đời đời thường nhớ được các đời trước, trọn không quên mất tâm đại bồ-đề (tâm nguyện lớn cầu giác ngộ thành Phật để cứu độ chúng sinh), xa lìa bạn xấu, gần gũi bạn lành, luôn tu hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn đời đời có oai lực lớn, đánh tan các ma oán (ma quân thù địch) và hàng phục các ngoại đạo (những người theo giáo thuyết ngoài Phật pháp) thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn đời đời xa lìa tất cả phiền não và nghiệp chướng (chướng ngại do những việc làm xấu ác đã gây ra), thông suốt các pháp, tâm không vướng mắc thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn đời đời có tâm lành, nguyện lành, hạnh lành nối tiếp liên tục, không bao giờ lười biếng bỏ dở thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Muốn sinh vào nhà Phật, vào địa vị đồng chân (bậc Bồ-tát trong sạch như trẻ thơ, không nhiễm dục lạc), không bao giờ xa lìa chư Phật và Bồ-tát thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn đời đời đầy đủ các tướng tốt, vẻ đẹp đoan nghiêm như Phật, khiến tất cả hữu tình thấy đều vui mừng, phát khởi tâm cầu Vô thượng Chánh đẳng Giác, mau thành tựu được công đức của quả vị Phật thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn nhờ sức của các thiện căn (gốc rễ điều lành) thù thắng mà tùy ý đem lại những phẩm vật cúng dường tốt đẹp bậc nhất để cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen tất cả các đấng Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như, bậc xứng đáng được cúng dường, bậc giác ngộ chân chính trọn vẹn), khiến các thiện căn mau được viên mãn thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn đáp ứng đầy đủ mọi điều mong cầu của tất cả hữu tình — đồ ăn thức uống, quần áo, giường ghế, đồ nằm, thuốc men chữa bệnh, các loại hoa hương, đèn đuốc, xe cộ, vườn rừng, nhà cửa, tiền của lúa gạo, châu báu, đồ trang sức, âm nhạc ca múa và các thứ đồ vui tốt đẹp khác — thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.”
“Lại nữa, này Xá-lợi-tử, nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn khéo giúp tất cả hữu tình trong khắp cõi hư không, pháp giới (toàn bộ vũ trụ của mọi pháp) và các thế giới, khiến họ đều an trụ trong bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn cho công đức có được nhờ phát khởi một niệm tâm lành, cho đến khi đạt Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề cũng không cạn hết, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn được tất cả các đấng Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Đẳng Giác cùng các Bồ-tát trong các thế giới của chư Phật ở mười phương đồng ngợi khen thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Muốn vừa phát tâm là liền đến được khắp các thế giới nhiều như cát sông Căng-già (tức sông Hằng ở Ấn Độ; “nhiều như cát sông Hằng” là cách nói chỉ số lượng nhiều không đếm xuể) ở mỗi phương trong mười phương, để cúng dường chư Phật và làm lợi ích, an vui cho hữu tình, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn vừa cất tiếng là liền vang khắp các thế giới nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương, để ngợi khen chư Phật và dạy bảo hữu tình, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Muốn trong khoảng một niệm giúp tất cả hữu tình trong các thế giới của chư Phật nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương đều học tập mười thiện nghiệp đạo (mười điều lành: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không tà kiến), thọ tam quy y (quy y Phật, Pháp, Tăng — nương tựa vào ba ngôi báu), giữ gìn giới cấm, tu bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định và được năm thần thông, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn trong khoảng một niệm giúp tất cả hữu tình trong các thế giới của chư Phật nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương an trụ trong Đại thừa (cỗ xe lớn — con đường tu tập để tự giác ngộ và giúp mọi chúng sinh cùng giác ngộ), tu hạnh Bồ-tát mà không chê bai các thừa khác, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn nối tiếp giống Phật không để dứt mất, giữ gìn nhà Bồ-tát không để thoái lui, trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật (thế giới do một vị Phật giáo hóa) để mau thành tựu, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.”
“Lại nữa, này Xá-lợi-tử, nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn an trụ trong các pháp “không” (thấy rõ sự trống rỗng, không có thực thể cố định ở nhiều phương diện), gồm: nội không (bên trong — thân tâm — là không), ngoại không (cảnh bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài là không), không không (chính cái “không” cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng như niết-bàn cũng là không), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (các pháp không do tạo tác cũng là không), tất cánh không (rốt ráo là không), vô tế không (không có khởi đầu, không có kết thúc, là không), tán không (các pháp tan rã, là không), vô biến dị không (cái không thay đổi cũng là không), bản tánh không (bản tính vốn là không), tự tướng không (tướng riêng của mỗi pháp là không), cộng tướng không (tướng chung của các pháp là không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt, là không), vô tánh không (không có tự tính, là không), tự tánh không (tự tính là không), vô tánh tự tánh không (cả không có tự tính lẫn tự tính đều là không), thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn an trụ trong chân như (thực tướng như vậy, không đổi khác của mọi pháp), pháp giới (bản thể chung của mọi pháp), pháp tánh (bản tính của các pháp), tánh không hư vọng, tánh không biến đổi, tánh bình đẳng, tánh ly sinh (tính lìa khỏi sinh diệt), pháp định (pháp vốn nhất định như thế), pháp trụ (pháp vốn an trụ như thế), thực tế (ranh giới của sự thật, chỗ chân thật rốt ráo), hư không giới (cảnh giới như hư không), bất tư nghì giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn) của tất cả các pháp, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn biết rõ tận sở hữu tánh (biết hết mọi pháp đang có về mặt số lượng, phạm vi) và như sở hữu tánh (biết đúng như thật bản chất của các pháp ấy) của tất cả các pháp, không điên đảo, không phân biệt, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn biết rõ tính chất của nhân duyên (nguyên nhân trực tiếp sinh ra sự vật), đẳng vô gián duyên (điều kiện do niệm tâm trước vừa diệt liền nhường chỗ cho niệm sau sinh, nối nhau không gián đoạn), sở duyên duyên (đối tượng mà tâm hướng tới, làm điều kiện cho tâm sinh khởi) và tăng thượng duyên (mọi điều kiện hỗ trợ hoặc không ngăn cản) của tất cả các pháp đều là không có gì, không thể nắm bắt, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn biết rõ tất cả các pháp đều như huyễn thuật, như giấc mộng, như tiếng vang, như bóng trong gương, như bóng sáng, như ảo ảnh nắng hè (dương diệm: hơi nắng bốc lên trông như nước), như hoa đốm giữa hư không (ảo giác do mắt bệnh), như thành tầm hương (thành của càn-thát-bà, ảo ảnh thành quách hiện trên không trung), như việc biến hóa, chỉ do tâm hiện ra, tính và tướng đều là không, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn biết số lượng các cực vi (hạt vật chất nhỏ nhất, không thể chia nhỏ hơn) của đất đai, hư không, các núi, biển lớn, sông ngòi, ao đầm, khe suối, hồ chứa, và của đất, nước, lửa, gió trong các tam thiên đại thiên thế giới (một hệ thế giới gồm một nghìn lần một nghìn lần một nghìn thế giới nhỏ) nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn chẻ một sợi lông thành trăm phần, lấy một phần sợi lông ấy mà nhấc hết nước trong biển lớn, sông ngòi, ao đầm, khe suối, hồ chứa của tam thiên đại thiên thế giới đem bỏ sang những thế giới vô biên ở phương khác, mà không làm tổn hại hữu tình trong đó, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thấy hỏa kiếp (thời kỳ thế giới bị lửa lớn thiêu hủy ở cuối một chu kỳ tồn tại) nổi lên thiêu đốt khắp tam thiên đại thiên thế giới, trời đất cháy rực, mà muốn chỉ thổi một hơi làm lửa tắt ngay, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát thấy phong kiếp (thời kỳ thế giới bị gió lớn phá hủy) nổi lên, phong luân (tầng gió khổng lồ làm nền đỡ bên dưới thế giới) mà ba nghìn thế giới nương vào cuộn đập dâng lên, sắp thổi núi Tô-mê-lô (tức núi Tu-di, ngọn núi cao nhất ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo), núi Luân vi (dãy núi bao quanh thế giới như vành đai) cùng mọi vật trong tam thiên đại thiên thế giới tan nát như trấu cám (?), mà muốn chỉ dùng một ngón tay chặn sức gió ấy khiến nó dừng lại không nổi lên nữa, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn trong tam thiên đại thiên thế giới, chỉ ngồi kiết già (ngồi xếp bằng, hai bàn chân đặt ngửa lên hai đùi) một lần mà thân trùm khắp hư không, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn dùng một sợi lông buộc lấy núi chúa Diệu Cao (tức núi Tu-di), núi Luân vi và mọi vật có trong tam thiên đại thiên thế giới, ném qua vô lượng, vô số, vô biên thế giới ở phương khác mà không làm tổn hại hữu tình trong đó, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn chỉ dùng một món ăn, một đóa hoa, một nén hương, một cây tràng phan hay một chiếc lọng che… mà cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen tất cả các đấng Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Đẳng Giác cùng chúng đệ tử trong các thế giới nhiều như cát sông Căng-già ở mỗi phương trong mười phương, khiến ai cũng đầy đủ, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn giúp đồng đều các loài hữu tình trong các thế giới nhiều như cát sông Căng-già ở mỗi phương trong mười phương an trụ trong giới uẩn (khối công đức của giới), định uẩn (khối công đức của định), tuệ uẩn (khối công đức của tuệ), giải thoát uẩn và giải thoát tri kiến uẩn; hoặc an trụ trong quả Dự lưu (quả vị thứ nhất của Thanh văn: mới vào dòng thánh), Nhất lai (quả thứ hai: chỉ còn trở lại cõi người một lần), Bất hoàn (quả thứ ba: không còn trở lại cõi Dục), A-la-hán (quả cao nhất: đã dứt sạch phiền não, không còn sinh tử), hay quả bồ-đề của Độc giác; cho đến khiến họ vào cảnh giới Vô dư y bát niết-bàn (niết-bàn hoàn toàn, không còn sót lại chỗ nương là thân xác năm uẩn), thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.”
“Lại nữa, này Xá-lợi-tử, nếu Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì có thể biết đúng như thật rằng bố thí như thế nào sẽ được quả báo lớn; tức là biết đúng như thật rằng bố thí như thế này sẽ được sinh vào dòng họ lớn sát-đế-lợi (giai cấp vua chúa, quý tộc), hoặc sinh vào dòng họ lớn bà-la-môn, hoặc sinh vào dòng họ lớn trưởng giả (người giàu có, có đức vọng), hoặc sinh vào dòng họ lớn cư sĩ (người tại gia giàu có);
bố thí như thế này sẽ được sinh lên trời Tứ Đại Vương Chúng (cõi trời thấp nhất, do bốn vị Thiên vương trấn giữ bốn phương cai quản), hoặc sinh lên trời Tam Thập Tam (cõi trời của ba mươi ba vị trời, do Đế Thích làm chủ), hoặc sinh lên trời Dạ-ma, hoặc trời Đổ-sử-đa (tức trời Đâu-suất), hoặc trời Lạc Biến Hóa (cõi trời tự biến hóa ra cảnh vui để hưởng), hoặc trời Tha Hóa Tự Tại (cõi trời hưởng thụ cảnh vui do người khác biến hóa ra) — đó là sáu cõi trời thuộc cõi Dục;
nhờ bố thí này mà được sơ tĩnh lự (tầng thiền thứ nhất), hoặc tĩnh lự thứ hai, hoặc tĩnh lự thứ ba, hoặc tĩnh lự thứ tư; nhờ bố thí này mà được định Không vô biên xứ (định quán hư không vô tận), hoặc định Thức vô biên xứ (định quán tâm thức vô tận), hoặc định Vô sở hữu xứ (định quán không có gì cả), hoặc định Phi tưởng phi phi tưởng xứ (định ở tầng cao nhất, không phải có tưởng cũng không phải không có tưởng); nhờ bố thí này mà khởi lên bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi, được quả Dự lưu, hoặc quả Nhất lai, hoặc quả Bất hoàn, hoặc quả A-la-hán, hoặc quả bồ-đề của Độc giác, hoặc được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Bồ-tát cũng biết đúng như thật rằng tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã như thế nào sẽ được quả báo lớn, cũng giống như vậy.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì có thể biết đúng như thật rằng bố thí với phương tiện thiện xảo như thế này có thể làm viên mãn Bố thí ba-la-mật-đa; bố thí với phương tiện thiện xảo như thế này có thể làm viên mãn Tịnh giới ba-la-mật-đa; có thể làm viên mãn An nhẫn ba-la-mật-đa; có thể làm viên mãn Tinh tiến ba-la-mật-đa; có thể làm viên mãn Tĩnh lự ba-la-mật-đa; có thể làm viên mãn Bát-nhã ba-la-mật-đa. Tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã với phương tiện thiện xảo như thế này cũng đều có thể làm viên mãn sáu ba-la-mật-đa.”
Khi ấy Xá-lợi-tử bạch Phật: “Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa lại có thể biết đúng như thật rằng bố thí với phương tiện thiện xảo như thế này có thể làm viên mãn từ Bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa, và tịnh giới cho đến bát-nhã với phương tiện thiện xảo như thế này có thể làm viên mãn từ Tịnh giới cho đến Tĩnh lự ba-la-mật-đa?”
Phật dạy: “Này Xá-lợi-tử, đó là vì lấy ‘không có gì để đạt được’ làm phương tiện. Nghĩa là khi Bồ-tát ma-ha-tát thực hành bố thí thì thấu suốt tất cả: vì tướng của người cho, người nhận và vật đem cho đều không thể nắm bắt, nên làm viên mãn được Bố thí ba-la-mật-đa; vì tướng phạm giới và không phạm giới đều không thể nắm bắt, nên làm viên mãn được Tịnh giới ba-la-mật-đa; vì tướng lay động và không lay động đều không thể nắm bắt, nên làm viên mãn được An nhẫn ba-la-mật-đa; vì sự siêng năng hay lười biếng của thân tâm đều không thể nắm bắt, nên làm viên mãn được Tinh tiến ba-la-mật-đa; vì tâm tán loạn hay không tán loạn đều không thể nắm bắt, nên làm viên mãn được Tĩnh lự ba-la-mật-đa; vì bản tính và hình tướng của các pháp đều không thể nắm bắt, nên làm viên mãn được Bát-nhã ba-la-mật-đa. Đó là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bố thí, nhờ phương tiện thiện xảo mà làm viên mãn được sáu ba-la-mật-đa. Cũng vậy, Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành tịnh giới, nhờ phương tiện thiện xảo mà làm viên mãn được sáu ba-la-mật-đa; cho đến khi thực hành bát-nhã, nhờ phương tiện thiện xảo mà làm viên mãn được sáu ba-la-mật-đa.”
“Lại nữa, này Xá-lợi-tử, nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn được công đức của chư Phật quá khứ, vị lai và hiện tại thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn đến bờ bên kia (tức vượt qua, thấu suốt hoàn toàn) của tất cả các pháp hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) và vô vi (các pháp không do tạo tác, không sinh không diệt, như niết-bàn) thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn thấu đạt chân như, pháp giới, pháp tánh, tánh vô sinh và thực tế của các pháp quá khứ, vị lai, hiện tại thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn thấu tột đến tận cùng ranh giới sinh và không sinh của quá khứ, vị lai, hiện tại thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn làm người dẫn đầu cho tất cả Thanh văn, Độc giác thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn làm thị giả thân cận (người hầu cận bên cạnh) của tất cả Như Lai thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn làm quyến thuộc thân gần của tất cả Như Lai thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn có quyến thuộc đông đảo thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn luôn có các Bồ-tát làm quyến thuộc thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn xứng đáng thọ nhận sự cúng dường của tất cả thí chủ (người dâng cúng) thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn đánh dẹp tâm keo kiệt tham lam, không khởi tâm phạm giới, trừ bỏ tâm giận dữ, buông bỏ tâm lười biếng, làm lặng yên tâm tán loạn, xa lìa tâm hiểu biết sai lầm, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn giúp tất cả hữu tình an trụ trong các phúc nghiệp sự (những việc làm tạo phước): việc phước thuộc về bố thí, việc phước thuộc về giữ giới, việc phước thuộc về tu tập thiền định, việc phước do cung kính hầu hạ, việc phước có chỗ nương (như dâng cúng vật dụng cho người tu) thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn được năm nhãn, tức là nhục nhãn (mắt thịt), thiên nhãn (mắt của chư thiên, thấy xa, thấy xuyên suốt), tuệ nhãn (mắt trí tuệ, thấy lẽ không của các pháp), pháp nhãn (mắt pháp, thấy rõ các pháp môn để độ chúng sinh), Phật nhãn (mắt Phật, thấy biết tất cả) thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn dùng thiên nhãn thấy hết chư Phật trong các thế giới nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn dùng thiên nhĩ (tai của chư thiên, nghe được mọi âm thanh xa gần) nghe hết những lời pháp cốt yếu mà chư Phật trong các thế giới nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương giảng nói thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn biết đúng như thật tâm và tâm sở pháp (tâm chính và các trạng thái tâm đi kèm) của tất cả chư Phật trong các thế giới nhiều như cát sông Căng-già ở mỗi phương trong mười phương thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn được nghe khắp lời thuyết pháp của chư Phật trong mười phương thế giới, cho đến khi đạt Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề cũng không gián đoạn, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn thấy tất cả cõi nước của chư Phật mười phương trong quá khứ, vị lai, hiện tại thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn đối với những gì chư Phật mười phương trong quá khứ, vị lai, hiện tại đã nói — gồm khế kinh (kinh văn xuôi), ứng tụng (kệ tụng lặp lại ý văn xuôi), thọ ký (lời Phật báo trước việc thành Phật hay quả chứng của đệ tử), phúng tụng (kệ tụng riêng lẻ), tự thuyết (lời Phật tự nói ra không đợi ai hỏi), nhân duyên (chuyện duyên do Phật nói pháp, chế giới), bản sự (chuyện đời trước của các đệ tử), bản sinh (chuyện tiền thân của Phật), phương quảng (kinh nói giáo lý sâu rộng), hy pháp (chuyện những điều kỳ lạ hiếm có), thí dụ (những lời ví dụ), luận nghị (những lời bàn luận phân tích giáo lý) — những điều hàng Thanh văn chưa từng nghe, đều có thể thọ trì đến tận cùng và thông thạo, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn đối với các pháp môn mà chư Phật mười phương trong quá khứ, vị lai, hiện tại đã nói, tự mình thọ trì đến tận cùng và thông thạo rồi, lại có thể vì người khác giảng nói rộng rãi đúng như thật, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn đối với các pháp môn mà chư Phật mười phương trong quá khứ, vị lai, hiện tại đã nói, tự mình thực hành đúng như thật lại có thể khuyên người khác tu hành đúng như thật, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn đem ánh sáng đến các thế giới tối tăm nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương, hoặc những chỗ ở khoảng giữa các thế giới mà mặt trời mặt trăng không chiếu tới, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn đối với hữu tình trong vô lượng thế giới nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương, những người mang tà kiến (thấy biết sai lầm), không được nghe tên Phật, tên Pháp, tên Tăng, mà có thể khai hóa khiến họ khởi chánh kiến (thấy biết đúng đắn) và được nghe danh hiệu Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng), thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn dùng oai lực của mình khiến cho hữu tình trong các thế giới nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương: người mù được thấy, người điếc được nghe, người câm được nói, người điên được tỉnh trí, người tâm rối loạn được định tĩnh, người nghèo được giàu, người trần truồng được áo mặc, người đói được ăn, người khát được uống, người bệnh được khỏi, người xấu xí được đoan trang, người thân thể tàn tật được lành lặn, người các giác quan khuyết tật được đầy đủ, người mê muội được tỉnh ngộ, người mệt mỏi rã rời được an ổn; tất cả hữu tình đều đối xử với nhau bằng tâm bình đẳng, như cha như mẹ, như anh như em, như chị như em gái, như bạn bè, như người thân, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn dùng oai lực của mình khiến cho hữu tình trong các thế giới nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương, ai đang ở ác thú (các đường xấu: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh) đều được sinh vào thiện thú (các đường tốt: cõi người, cõi trời), thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn dùng oai lực của mình khiến cho hữu tình trong các thế giới nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương, ai quen làm điều ác đều tu điều lành, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn dùng oai lực của mình khiến cho hữu tình trong các thế giới nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương: những người phạm giới đều an trụ trong giới uẩn, người chưa được định đều an trụ trong định uẩn, người có trí tuệ sai lầm đều an trụ trong tuệ uẩn, người chưa giải thoát đều an trụ trong giải thoát uẩn, người chưa có giải thoát tri kiến đều an trụ trong giải thoát tri kiến uẩn; người chưa thấy chân lý (tứ đế) được quả Dự lưu, hoặc quả Nhất lai, hoặc quả Bất hoàn, hoặc quả A-la-hán, hoặc quả bồ-đề của Độc giác, hoặc được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn học theo oai nghi (dáng điệu, cử chỉ đi đứng nằm ngồi) thù thắng của chư Phật, khiến các hữu tình nhìn mãi không chán, dứt mọi điều ác, sinh mọi điều lành, thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.”
“Lại nữa, này Xá-lợi-tử, Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì suy nghĩ thế này: ‘Bao giờ ta được như voi chúa ngoảnh nhìn (khi quay nhìn thì xoay cả thân, chứ không chỉ quay đầu), dáng vẻ nghiêm trang mà vì đại chúng thuyết pháp?’ Muốn thành tựu việc ấy thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì suy nghĩ thế này: ‘Bao giờ ta được việc làm của thân, lời nói và ý nghĩ đều theo trí tuệ mà hành động, tất cả đều trong sạch?’ Muốn thành tựu việc ấy thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì suy nghĩ thế này: ‘Bao giờ ta được chân không chạm đất, cách mặt đất chừng bốn ngón tay mà đi lại tự tại?’ Muốn thành tựu việc ấy thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì suy nghĩ thế này: ‘Bao giờ ta được vô lượng trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa (câu-chi và na-dữu-đa là những đơn vị đếm cực lớn của Ấn Độ, chỉ số lượng vô cùng nhiều) chư thiên, từ trời Tứ Đại Vương Chúng cho đến trời Sắc Cứu Cánh (cõi trời cao nhất của cõi Sắc), cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen, đi trước dẫn đường, theo sau hộ tống, vây quanh mà đến dưới cây bồ-đề (cây nơi Phật ngồi thành đạo)?’ Muốn thành tựu việc ấy thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì suy nghĩ thế này: ‘Bao giờ ta được vô lượng trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa chư thiên, từ trời Tứ Đại Vương Chúng cho đến trời Sắc Cứu Cánh, trải áo trời làm tòa ngồi dưới gốc cây bồ-đề?’ Muốn thành tựu việc ấy thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì suy nghĩ thế này: ‘Bao giờ ta được ngồi kiết già dưới cây bồ-đề, dùng bàn tay được trang nghiêm bằng các tướng tốt đẹp xoa lên mặt đất, khiến địa thần (thần đất) cùng các quyến thuộc đồng thời vọt lên hiện ra?’ Muốn thành tựu việc ấy thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì suy nghĩ thế này: ‘Bao giờ ta được ngồi dưới cây bồ-đề hàng phục các ma, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề?’ Muốn thành tựu việc ấy thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì suy nghĩ thế này: ‘Bao giờ ta thành chánh giác rồi, đi, đứng, ngồi, nằm ở nơi nào thì đất nơi ấy đều hóa thành kim cương?’ Muốn thành tựu việc ấy thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì suy nghĩ thế này: ‘Bao giờ ta được bỏ nước xuất gia, ngay ngày ấy liền thành Vô thượng Chánh giác, cũng ngay ngày ấy chuyển bánh xe pháp mầu (tức bắt đầu thuyết pháp giáo hóa; giáo pháp được ví như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não), liền khiến vô lượng vô số hữu tình xa lìa bụi bặm, cấu nhiễm, sinh được pháp nhãn thanh tịnh (con mắt thấy chân lý trong sạch, tức chứng được quả thánh đầu tiên); lại khiến vô lượng vô số hữu tình dứt hẳn các lậu (phiền não rỉ chảy khiến trôi lăn sinh tử), tâm và tuệ đều được giải thoát; cũng khiến vô lượng vô số hữu tình đối với Vô thượng Bồ-đề được bất thoái chuyển?’ Muốn thành tựu việc ấy thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì suy nghĩ thế này: ‘Bao giờ ta được Vô thượng Bồ-đề, có vô lượng vô số Thanh văn và Bồ-tát làm chúng đệ tử; mỗi khi thuyết pháp một lần, liền khiến vô lượng vô số hữu tình chưa rời chỗ ngồi đã được quả A-la-hán, lại khiến vô lượng vô số hữu tình cũng chưa rời chỗ ngồi đã được bất thoái chuyển đối với Vô thượng Bồ-đề?’ Muốn thành tựu việc ấy thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì suy nghĩ thế này: ‘Bao giờ ta được tuổi thọ không cùng tận, ánh sáng vô biên, tướng tốt và vẻ đẹp trang nghiêm, người nhìn không chán; tuy khi đi có hoa sen nghìn cánh đỡ mỗi bước chân, mà vẫn làm hiện trên mặt đất hình bánh xe nghìn căm (dấu tướng bánh xe nghìn nan hoa dưới lòng bàn chân Phật); cất bước kinh hành (đi qua đi lại chậm rãi trong chánh niệm) thì cả mặt đất chấn động mà không làm phiền não các hữu tình sống trên đất; khi muốn ngoảnh nhìn lại thì xoay cả thân; chỗ chân đặt xuống thấu đến tận tầng kim cương (tầng đáy cứng chắc nhất của thế giới), đất trong khoảng bằng một bánh xe cũng xoay theo?’ Muốn thành tựu việc ấy thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì suy nghĩ thế này: ‘Bao giờ ta được mọi khớp xương trên khắp thân thể đều phóng ánh sáng chiếu khắp vô biên thế giới mười phương, ánh sáng chiếu đến đâu thì đem lợi ích lớn cho các hữu tình ở đó?’ Muốn thành tựu việc ấy thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì suy nghĩ thế này: ‘Khi ta được Vô thượng Chánh đẳng Giác, nguyện cho cõi nước ta ở không có cả tên gọi của tham dục, sân hận, ngu si…; hữu tình ở đó thành tựu trí tuệ nhiệm mầu, nhờ sức trí tuệ ấy mà thường nghĩ rằng: bố thí, điều phục tâm, an nhẫn, dũng mãnh tiến tới, lặng yên quán xét chân thật, lìa mọi buông lung, tu phạm hạnh (hạnh trong sạch, không dâm dục), có từ bi hỷ xả, không làm khổ não hữu tình như ở các cõi Phật khác, há chẳng phải là điều tốt đẹp sao!’ Muốn trọn nguyện ấy thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì suy nghĩ thế này: ‘Khi ta được Vô thượng Chánh đẳng Giác, việc giáo hóa đã trọn vẹn, sau khi nhập bát niết-bàn (vào niết-bàn hoàn toàn, tức Phật qua đời) thì chánh pháp không có lúc diệt mất, thường đem lợi ích và an vui lớn cho hữu tình.’ Muốn trọn nguyện ấy thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì suy nghĩ thế này: ‘Khi ta được Vô thượng Chánh đẳng Giác, nguyện cho hữu tình trong các thế giới nhiều như cát sông Căng-già ở mười phương, ai nghe tên ta ắt được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.’ Muốn trọn nguyện ấy thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Xá-lợi-tử, các Bồ-tát ma-ha-tát nếu muốn thành tựu vô lượng vô biên công đức như thế thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa.”
“Lại nữa, này Xá-lợi-tử, nếu Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa đã thành tựu được những công đức như thế, thì khi ấy Tứ Đại Thiên vương (bốn vị vua trời trấn giữ bốn phương) trong tam thiên đại thiên thế giới đều rất vui mừng, cùng nghĩ thế này: ‘Nay chúng ta nên đem bốn chiếc bát dâng lên vị Bồ-tát này, như xưa các Thiên vương đã dâng bát cho các đức Phật trước.’
Lúc ấy chư thiên các cõi trời Tam Thập Tam, Dạ-ma, Đổ-sử-đa, Lạc Biến Hóa, Tha Hóa Tự Tại trong tam thiên đại thiên thế giới đều rất vui mừng, cùng nghĩ thế này: ‘Chúng ta đều nên hầu hạ, cúng dường vị Bồ-tát như thế, khiến bè đảng hung ác của a-tố-lạc (a-tu-la, loài thần hay gây chiến với chư thiên) giảm bớt, làm cho quyến thuộc của chư thiên thêm đông.’
Lúc ấy chư thiên các cõi trời thuộc cõi Sắc trong tam thiên đại thiên thế giới — trời Phạm Chúng, trời Phạm Phụ, trời Phạm Hội, trời Đại Phạm, trời Quang, trời Thiểu Quang, trời Vô Lượng Quang, trời Cực Quang Tịnh, trời Tịnh, trời Thiểu Tịnh, trời Vô Lượng Tịnh, trời Biến Tịnh, trời Quảng, trời Thiểu Quảng, trời Vô Lượng Quảng, trời Quảng Quả, trời Vô Phiền, trời Vô Nhiệt, trời Thiện Hiện, trời Thiện Kiến, trời Sắc Cứu Cánh — đều vui mừng hân hoan, cùng nghĩ thế này: ‘Chúng ta nên thỉnh vị Bồ-tát như thế mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, chuyển bánh xe pháp mầu, làm lợi ích, an vui cho tất cả.’
Này Xá-lợi-tử, nếu Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi làm tăng trưởng sáu ba-la-mật-đa, thì các thiện nam tử, thiện nữ nhân (những người nam, người nữ có lòng lành, tin theo Phật pháp) ở thế giới ấy đều rất vui mừng, cùng nghĩ thế này: ‘Chúng ta nên làm cha mẹ, anh em, vợ con, quyến thuộc, người quen biết, bạn bè của vị Bồ-tát như thế.’ Khi ấy chư thiên ở thế giới ấy, từ trời Tứ Đại Vương Chúng cho đến trời Sắc Cứu Cánh, vui mừng phấn khởi, cùng nghĩ thế này: ‘Chúng ta nên bày ra đủ mọi phương cách để khiến vị Bồ-tát này lìa bỏ hạnh không trong sạch (dâm dục), từ khi mới phát tâm cho đến khi thành Phật luôn tu phạm hạnh.’
Vì sao vậy? Nếu còn nhiễm đắm sắc dục thì ngay cả việc sinh lên cõi Phạm thiên còn bị ngăn trở, huống gì là đạt được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Cho nên Bồ-tát nào dứt dục, xuất gia, tu phạm hạnh thì mới đạt được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, chứ người không dứt thì không được.”
Khi ấy Xá-lợi-tử bạch Phật: “Bạch Thế Tôn, các Bồ-tát ma-ha-tát có nhất định phải có cha mẹ, vợ con và các bà con bạn bè không?” Phật dạy: “Này Xá-lợi-tử, có vị Bồ-tát có đủ cha mẹ, vợ con, quyến thuộc mà vẫn tu hạnh Bồ-tát ma-ha-tát. Có vị Bồ-tát ma-ha-tát không có vợ con, từ khi mới phát tâm cho đến khi thành Phật luôn tu phạm hạnh, không phá thân đồng trinh. Có vị Bồ-tát ma-ha-tát dùng phương tiện thiện xảo, thị hiện (hiện ra cho người thấy) việc hưởng ngũ dục (năm thứ dục lạc nơi sắc đẹp, âm thanh, mùi hương, vị ngon, xúc chạm), rồi nhàm chán mà xuất gia, sau mới được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Này Xá-lợi-tử, ví như nhà ảo thuật, hoặc đệ tử của ông giỏi ảo thuật, dùng phép ảo hóa ra năm thứ dục lạc, rồi ở trong đó tha hồ cùng nhau vui chơi. Ý ông nghĩ sao, những gì do ảo thuật tạo ra ấy có thật hay không?” Xá-lợi-tử thưa: “Bạch Thế Tôn, không có thật.”
Phật dạy: “Này Xá-lợi-tử, Bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy, dùng phương tiện thiện xảo, vì muốn làm cho các hữu tình được thành thục (chín muồi căn lành để có thể giác ngộ) nên hóa hiện việc hưởng ngũ dục. Nhưng vị Bồ-tát ma-ha-tát này đối với ngũ dục rất nhàm chán và lo sợ, không bị ngũ dục làm nhơ nhiễm, lại dùng vô số cách để chê trách các dục: dục như lửa cháy rực, vì nó thiêu đốt thân tâm; dục là thứ dơ bẩn xấu xa, vì nó làm nhơ nhiễm mình và người; dục như đao phủ, vì trong quá khứ, vị lai, hiện tại nó luôn gây hại; dục như kẻ thù, vì suốt đêm dài (tức suốt quãng thời gian sinh tử lâu dài) nó rình rập tìm cách làm cho suy hại. Dục như bó đuốc cỏ (cầm ngược gió ắt bị cháy tay), dục như trái đắng, dục như lưỡi kiếm (liếm mật trên lưỡi kiếm), dục như đống lửa, dục như đồ đựng thuốc độc, dục như trò ảo thuật mê hoặc, dục như cái giếng tối.
Bồ-tát ma-ha-tát dùng vô số cách nêu lỗi như thế để chê trách các dục. Đã biết rõ lỗi lầm của các dục, lẽ nào lại thật sự thọ hưởng các dục? Chỉ vì muốn làm lợi ích cho các hữu tình mình cần giáo hóa mà dùng phương tiện thiện xảo thị hiện việc thọ hưởng các dục mà thôi.”
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video