Hội thứ hai, phẩm Hành Tướng thứ chín, phần hai (phẩm bàn về các tướng trạng của sự tu hành).
Bấy giờ Xá-lợi-tử (một trong các đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) hỏi Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, vị đại đệ tử của Phật giỏi về lý không bậc nhất): "Nếu tam-ma-địa (thiền định, trạng thái tâm chuyên chú vào một chỗ) không khác Bồ-tát ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn, người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh), Bồ-tát ma-ha-tát không khác tam-ma-địa; tam-ma-địa tức là Bồ-tát ma-ha-tát, Bồ-tát ma-ha-tát tức là tam-ma-địa; và nếu tam-ma-địa cùng Bồ-tát ma-ha-tát đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ thấu suốt tính không của mọi pháp, đưa người tu từ bờ sinh tử sang bờ giải thoát) cũng như thế, thì các Bồ-tát ma-ha-tát làm sao biết rõ đúng như thật về tất cả các pháp mà nhập tam-ma-địa?"
Thiện Hiện đáp: "Khi Bồ-tát ma-ha-tát nhập các định, không khởi ý nghĩ rằng: 'Ta dựa vào tính bình đẳng của tất cả các pháp mà chứng nhập các đẳng trì (tên khác của tam-ma-địa, nghĩa là giữ tâm quân bình, chuyên chú) như thế này, như thế kia.' Vì lẽ ấy, các Bồ-tát ma-ha-tát tuy dựa vào tính bình đẳng của tất cả các pháp mà chứng nhập các đẳng trì như thế này, như thế kia, nhưng đối với tính bình đẳng của tất cả các pháp và các đẳng trì đều không khởi lên ý tưởng hay sự hiểu biết (về chúng như có thật). Vì sao? Thưa Xá-lợi-tử! Vì tất cả các pháp và các đẳng trì, dù là Bồ-tát ma-ha-tát hay Bát-nhã ba-la-mật-đa, đều không có gì cả; trong chỗ không có gì cả thì không có chỗ cho ý tưởng và sự hiểu biết phân biệt khởi lên."
Bấy giờ đức Bạc-già-phạm (tức Đức Phật, bậc có đầy đủ phúc đức, được thế gian tôn kính) khen Thiện Hiện: "Hay thay, hay thay! Đúng như lời ông nói. Vì thế Ta nói ông là người bậc nhất trong chúng Thanh văn (những người nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát) an trụ trong vô tránh định (thiền định không tranh chấp, không đối nghịch với ai). Vì vậy Ta nói điều ấy là hợp với nghĩa lý, vì trong tính bình đẳng không có sự trái nghịch, tranh chấp. Này Thiện Hiện! Các Bồ-tát ma-ha-tát muốn học Bát-nhã ba-la-mật-đa thì nên học như thế; muốn học tĩnh lự (thiền định), tinh tiến (siêng năng), an nhẫn (nhẫn nhục), tịnh giới (giữ giới trong sạch), bố thí ba-la-mật-đa (các hạnh hoàn thiện đưa đến bờ giải thoát) thì nên học như thế; muốn học tứ niệm trụ (bốn phép quán niệm: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp) cho đến bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, tinh tấn đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng) thì nên học như thế; như thế cho đến muốn học mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có, không chung với ai khác) thì nên học như thế."
Bấy giờ Xá-lợi-tử liền bạch Phật: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát học như thế, có phải là học đúng Bát-nhã ba-la-mật-đa chăng? Cho đến có phải là học đúng mười tám pháp bất cộng của Phật chăng?" Phật dạy: "Này Xá-lợi-tử! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát học như thế, đó là học đúng Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì lấy vô sở đắc (không có gì để nắm bắt, chấp giữ) làm phương tiện; cho đến là học đúng mười tám pháp bất cộng của Phật, vì lấy vô sở đắc làm phương tiện."
Bấy giờ Xá-lợi-tử lại bạch Phật: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi học như thế, có phải đều lấy vô sở đắc làm phương tiện để học Bát-nhã ba-la-mật-đa chăng? Cho đến có phải đều lấy vô sở đắc làm phương tiện để học mười tám pháp bất cộng của Phật chăng?" Phật dạy: "Này Xá-lợi-tử! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi học như thế, đều lấy vô sở đắc làm phương tiện để học Bát-nhã ba-la-mật-đa, cho đến đều lấy vô sở đắc làm phương tiện để học mười tám pháp bất cộng của Phật."
Xá-lợi-tử hỏi: "Vô sở đắc là nói những gì không thể nắm bắt?" Phật dạy: "Này Xá-lợi-tử! Ngã (cái tôi) không thể nắm bắt, cho đến người thấy (một trong các tên gọi khác của cái tôi) không thể nắm bắt, vì rốt ráo thanh tịnh. Uẩn (năm nhóm hợp thành thân tâm: sắc, thọ, tưởng, hành, thức), xứ (mười hai xứ, gồm sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng), giới (mười tám giới, gồm sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức) không thể nắm bắt, vì rốt ráo thanh tịnh. Vô minh (sự mê muội không thấy rõ chân lý, khâu đầu của mười hai nhân duyên) không thể nắm bắt, cho đến lão tử (già và chết, khâu cuối của mười hai nhân duyên) không thể nắm bắt, vì rốt ráo thanh tịnh. Tứ thánh đế (bốn chân lý cao quý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ) không thể nắm bắt, vì rốt ráo thanh tịnh. Cõi Dục (cõi còn ham muốn), cõi Sắc (cõi còn hình chất nhưng đã lìa ham muốn), cõi Vô sắc (cõi không còn hình chất) không thể nắm bắt, vì rốt ráo thanh tịnh. Tứ niệm trụ không thể nắm bắt, cho đến bát thánh đạo chi không thể nắm bắt, vì rốt ráo thanh tịnh. Mười lực của Phật không thể nắm bắt, cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật không thể nắm bắt, vì rốt ráo thanh tịnh. Bố thí ba-la-mật-đa không thể nắm bắt, cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa không thể nắm bắt, vì rốt ráo thanh tịnh. Dự lưu (bậc thánh đầu tiên, mới dự vào dòng thánh) không thể nắm bắt, cho đến A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh) không thể nắm bắt, vì rốt ráo thanh tịnh. Độc giác (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán nhân duyên, không cần nghe Phật dạy) không thể nắm bắt, vì rốt ráo thanh tịnh. Bồ-tát không thể nắm bắt, Như Lai (danh hiệu của Phật, bậc đến từ chân như) không thể nắm bắt, vì rốt ráo thanh tịnh."
Xá-lợi-tử hỏi: "Bạch Thế Tôn (tức Đức Phật)! 'Rốt ráo thanh tịnh' mà Ngài nói là nghĩa thế nào?" Phật dạy: "Này Xá-lợi-tử! Đó là tất cả các pháp không sinh, không diệt, không nhiễm ô, không trong sạch, không hiện ra, không mất đi, không được gì, không tạo tác gì. Như thế gọi là nghĩa rốt ráo thanh tịnh."
Bấy giờ Xá-lợi-tử lại bạch Phật: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi học như thế, là học pháp gì?" Phật dạy: "Này Xá-lợi-tử! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi học như thế, đối với tất cả các pháp đều không có gì để học. Vì sao? Này Xá-lợi-tử! Vì tất cả các pháp không phải hiện hữu theo cách mà những kẻ ngu phu dị sinh (người phàm phu mê muội, do nghiệp khác nhau mà sinh vào các cõi khác nhau) chấp giữ, để có thể học trong đó." Xá-lợi-tử hỏi: "Nếu vậy, các pháp hiện hữu như thế nào?" Phật dạy: "Các pháp không có gì cả như thế nào thì hiện hữu như thế ấy. Nếu đối với những pháp không có gì cả như thế mà không thể thấu suốt, thì gọi là vô minh."
Xá-lợi-tử hỏi: "Những pháp nào không có gì cả, mà nếu không thấu suốt thì gọi là vô minh?" Phật dạy: "Này Xá-lợi-tử! Sắc không có gì cả, thọ, tưởng, hành, thức không có gì cả, vì nội không (các giác quan bên trong là không), cho đến vì vô tính tự tính không (cái không có tự thể và tự tính đều là không). Như thế cho đến tứ niệm trụ không có gì cả, cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật không có gì cả, vì nội không, cho đến vì vô tính tự tính không. Này Xá-lợi-tử! Kẻ ngu phu dị sinh nếu đối với những pháp không có gì cả như thế mà không thể thấu suốt, thì gọi là vô minh. Họ do sức mạnh của vô minh và ái (lòng tham đắm) mà phân biệt, chấp vào hai cực đoan đoạn và thường (cho rằng mọi sự sẽ mất hẳn, hoặc tồn tại mãi mãi). Do đó không biết, không thấy tính không có gì cả của các pháp, mà phân biệt các pháp. Do phân biệt nên chấp vào sắc, thọ, tưởng, hành, thức, cho đến chấp vào mười tám pháp bất cộng của Phật. Do chấp như thế nên phân biệt tính không có gì cả của các pháp, do đó đối với các pháp không biết, không thấy."
Xá-lợi-tử hỏi: "Đối với những pháp nào mà không biết, không thấy?" Phật dạy: "Đối với sắc không biết, không thấy; đối với thọ, tưởng, hành, thức không biết, không thấy; cho đến đối với mười tám pháp bất cộng của Phật không biết, không thấy. Vì đối với các pháp không biết, không thấy nên rơi vào hàng ngu phu dị sinh, không thể thoát ra." Xá-lợi-tử hỏi: "Họ không thể thoát ra khỏi đâu?" Phật dạy: "Họ không thể thoát ra khỏi cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc. Vì không thể thoát ra khỏi ba cõi nên đối với pháp của Thanh văn không thể thành tựu, đối với pháp của Độc giác không thể thành tựu, đối với pháp của Bồ-tát không thể thành tựu, đối với pháp của chư Phật không thể thành tựu. Vì đối với ba thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu: Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát) không thể thành tựu, nên đối với các pháp không thể tin nhận."
Xá-lợi-tử hỏi: "Họ không thể tin nhận pháp nào?" Phật dạy: "Họ không thể tin nhận sắc là không, không thể tin nhận thọ, tưởng, hành, thức là không, cho đến không thể tin nhận mười tám pháp bất cộng của Phật là không. Vì không tin nhận nên không thể an trụ." Xá-lợi-tử hỏi: "Họ không thể an trụ nơi những pháp nào?" Phật dạy: "Này Xá-lợi-tử! Họ không thể an trụ nơi bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa; không thể an trụ nơi bậc bất thoái chuyển (giai vị không còn thối lui trên đường thành Phật) cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật. Vì thế gọi là ngu phu dị sinh, vì đối với các pháp chấp là có thật tính."
Xá-lợi-tử hỏi: "Họ chấp pháp nào là có thật tính?" Phật dạy: "Họ chấp sắc là có thật tính; chấp thọ, tưởng, hành, thức là có thật tính; chấp nhãn xứ (con mắt) là có thật tính, cho đến chấp ý xứ (tâm ý) là có thật tính; chấp sắc xứ (hình sắc) là có thật tính, cho đến chấp pháp xứ (đối tượng của tâm ý) là có thật tính; chấp nhãn giới là có thật tính, cho đến chấp ý giới là có thật tính; chấp tham, sân, si là có thật tính; chấp các tà kiến là có thật tính; chấp tứ niệm trụ là có thật tính, cho đến chấp mười tám pháp bất cộng của Phật là có thật tính."
Bấy giờ Xá-lợi-tử bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Có Bồ-tát ma-ha-tát nào học như thế mà không phải là học Bát-nhã ba-la-mật-đa, không thể thành tựu nhất thiết trí trí (trí tuệ biết tất cả, trí tuệ viên mãn của Phật) chăng?" Phật bảo Xá-lợi-tử: "Có Bồ-tát ma-ha-tát học như thế mà không phải là học Bát-nhã ba-la-mật-đa, không thể thành tựu nhất thiết trí trí." Xá-lợi-tử hỏi: "Điều ấy là thế nào?" Phật dạy: "Này Xá-lợi-tử! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát không có phương tiện thiện xảo (sự khéo léo trong cách tu và cách giúp người, biết vận dụng đúng lúc đúng chỗ) mà phân biệt, chấp giữ Bát-nhã ba-la-mật-đa; phân biệt, chấp giữ tĩnh lự, tinh tiến, an nhẫn, tịnh giới, bố thí ba-la-mật-đa; phân biệt, chấp giữ tứ niệm trụ, cho đến phân biệt, chấp giữ mười tám pháp bất cộng của Phật; do sự chấp giữ ấy mà đối với nhất thiết trí (trí biết toàn thể các pháp), đạo tướng trí (trí biết mọi con đường tu để dẫn dắt chúng sinh), nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn mọi tướng trạng của tất cả các pháp) cũng khởi lên chấp giữ. Vì nhân duyên ấy mà có Bồ-tát ma-ha-tát học như thế mà không phải là học Bát-nhã ba-la-mật-đa, không thể thành tựu nhất thiết trí trí."
Xá-lợi-tử hỏi: "Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy khi học như thế, nhất định không phải là học Bát-nhã ba-la-mật-đa, không thể thành tựu nhất thiết trí trí sao?" Phật dạy: "Này Xá-lợi-tử! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy khi học như thế, nhất định không phải là học Bát-nhã ba-la-mật-đa, không thể thành tựu nhất thiết trí trí."
Bấy giờ Xá-lợi-tử lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát ma-ha-tát tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào thì mới là học Bát-nhã ba-la-mật-đa, và khi học như thế thì có thể thành tựu nhất thiết trí trí?" Phật dạy: "Này Xá-lợi-tử! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không thấy có Bát-nhã ba-la-mật-đa, cho đến không thấy có nhất thiết tướng trí, thì Bồ-tát ma-ha-tát tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế mới là học Bát-nhã ba-la-mật-đa, và khi học như thế thì có thể thành tựu nhất thiết trí trí. Vì sao? Này Xá-lợi-tử! Vì lấy vô sở đắc làm phương tiện."
Xá-lợi-tử hỏi: "Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy đối với pháp nào mà lấy vô sở đắc làm phương tiện?" Phật dạy: "Này Xá-lợi-tử! Khi tu hành bố thí ba-la-mật-đa, vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy đối với bố thí ba-la-mật-đa lấy vô sở đắc làm phương tiện; cho đến khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa lấy vô sở đắc làm phương tiện; cho đến khi cầu bồ-đề (sự giác ngộ), đối với bồ-đề lấy vô sở đắc làm phương tiện; cho đến khi cầu nhất thiết tướng trí, đối với nhất thiết tướng trí lấy vô sở đắc làm phương tiện. Này Xá-lợi-tử! Bồ-tát ma-ha-tát tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế mới là học Bát-nhã ba-la-mật-đa, và khi học như thế thì có thể thành tựu nhất thiết trí trí."
Xá-lợi-tử hỏi: "Khi tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa, vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy lấy những vô sở đắc nào làm phương tiện?" Phật dạy: "Này Xá-lợi-tử! Khi tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa, vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy lấy sự vô sở đắc của nội không làm phương tiện, cho đến lấy sự vô sở đắc của vô tính tự tính không làm phương tiện. Vì nhân duyên ấy mà có thể mau chóng thành tựu nhất thiết trí trí."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video