Phần thứ hai – Phẩm Thí Dụ, thứ mười một
Bấy giờ cụ thọ (danh xưng tôn kính dành cho vị tỳ-kheo có đạo hạnh, nghĩa đen là "bậc đầy đủ tuổi thọ") Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng thấu hiểu lý "không") bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính), nói "Bồ-tát" (người phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) thì cú nghĩa (nội dung thật mà danh từ ấy chỉ tới) là gì?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Không có cú nghĩa nào, đó chính là cú nghĩa của Bồ-tát. Vì sao vậy? Này Thiện Hiện, hai chữ "bồ-đề" (giác ngộ) và "tát-đỏa" (chúng sinh, kẻ có tình thức) vốn đã không sinh khởi thành chữ thật (?), nên lẽ ấy ở trong đó cũng chẳng có. Vì thế, không có cú nghĩa chính là cú nghĩa của Bồ-tát.
Này Thiện Hiện, nên biết: ví như dấu chân chim giữa hư không, cú nghĩa của nó thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Ví như cảnh trong mộng, trò ảo thuật, dợn nắng (ảo ảnh hơi nóng trông như nước), bóng sáng, trăng dưới nước, tiếng vang, hoa đốm giữa không trung (ảo giác thấy hoa khi mắt bị bệnh), vật biến hóa ra – cú nghĩa của chúng thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, nên biết: như cú nghĩa của chân như (bản tính chân thật "như vậy" của mọi sự vật, không hề đổi khác) của tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của pháp giới (bản chất chung làm nền cho mọi pháp), pháp tính (bản tính của các pháp), bất hư vọng tính (tính không hư dối), bất biến dị tính (tính không biến đổi), pháp định (tính cố định không lay chuyển của pháp), pháp trụ (tính an trụ thường hằng của pháp), thực tế (chân lý tột cùng, giới hạn của cái thật) của tất cả các pháp thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, nên biết: như cú nghĩa của sắc (phần vật chất, thân thể) nơi người huyễn (người do nhà ảo thuật hóa ra, trông như thật mà không có thật) thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của thọ (cảm giác), tưởng (sự nhận biết hình tướng), hành (các hoạt động tạo tác của tâm), thức (sự nhận biết phân biệt) nơi người huyễn – năm thứ này gọi chung là năm uẩn (năm nhóm hợp thành con người) – thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, nên biết: như cú nghĩa của nhãn xứ (mắt, với tư cách là nơi phát sinh nhận thức; sáu giác quan và sáu đối tượng gọi chung là mười hai xứ) nơi người huyễn thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của nhĩ xứ, tị xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ (tai, mũi, lưỡi, thân, ý) nơi người huyễn thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, nên biết: như cú nghĩa của sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt) nơi người huyễn thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của thanh xứ, hương xứ, vị xứ, xúc xứ, pháp xứ (âm thanh, mùi, vị, vật chạm vào thân, và đối tượng của ý) nơi người huyễn thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, nên biết: như cú nghĩa của nhãn giới ("giới" là yếu tố cấu thành nhận thức; mười tám giới gồm sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức; nhãn giới là yếu tố mắt) nơi người huyễn thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của nhĩ giới, tị giới, thiệt giới, thân giới, ý giới nơi người huyễn thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, nên biết: như cú nghĩa của sắc giới (yếu tố hình sắc, đối tượng của mắt – ở đây không phải cõi Sắc) nơi người huyễn thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của thanh giới, hương giới, vị giới, xúc giới, pháp giới (ở đây là yếu tố đối tượng của ý) nơi người huyễn thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, nên biết: như cú nghĩa của nhãn thức giới (yếu tố nhận biết qua mắt) nơi người huyễn thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của nhĩ thức giới, tị thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý thức giới nơi người huyễn thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, nên biết: như cú nghĩa của nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, đối tượng và thức) nơi người huyễn thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của nhĩ xúc, tị xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc nơi người huyễn thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, nên biết: như cú nghĩa của các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra (các cảm giác phát sinh nhờ sự tiếp xúc của mắt) nơi người huyễn thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của các thọ do nhĩ xúc, tị xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc làm duyên sinh ra nơi người huyễn thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, nên biết: như cú nghĩa của vô minh (sự mê muội không thấy rõ chân lý, khâu đầu trong mười hai nhân duyên – chuỗi mười hai mắt xích nhân quả của sinh tử) nơi người huyễn thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của hành (sự tạo nghiệp), thức, danh sắc (tâm và thân lúc mới hình thành), lục xứ (sáu giác quan), xúc, thọ, ái (lòng tham luyến), thủ (sự bám giữ), hữu (sự tồn tại, nghiệp dẫn đến đời sau), sinh, lão tử (già và chết) nơi người huyễn thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, nên biết: như cú nghĩa của việc người huyễn thực hành nội không (cái bên trong – sáu giác quan – là không, không có tự thể) thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của việc người huyễn thực hành ngoại không (sáu đối tượng bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái "không" cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối cao, tức niết-bàn, cũng là không), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (các pháp không do tạo tác cũng là không), tất cánh không (rốt ráo là không), vô tế không (không có khởi đầu và kết thúc nên là không), tán vô tán không (cái bị phân tán và cái không phân tán đều là không), bản tính không (bản tính vốn là không), tự cộng tướng không (tướng riêng và tướng chung đều là không), nhất thiết pháp không (mọi pháp đều là không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được nên là không), vô tính không (không có tự thể nên là không), tự tính không (tự tính vốn là không), vô tính tự tính không (cả cái không tự thể lẫn tự tính đều là không) thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, nên biết: như cú nghĩa của việc người huyễn thực hành tứ niệm trụ (bốn phép chú tâm quán sát: quán thân, quán cảm giác, quán tâm, quán các pháp) thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của việc người huyễn thực hành tứ chính đoạn (bốn sự nỗ lực đúng đắn: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm sinh điều thiện chưa sinh, làm tăng điều thiện đã sinh), tứ thần túc (bốn nền tảng của định và thần thông: ý muốn, tinh tấn, tâm, quán xét), ngũ căn (năm năng lực gốc: tin, tinh tấn, niệm, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh khi năm căn ấy đã lớn mạnh), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, tinh tấn đúng, niệm đúng, định đúng) thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, nên biết: như cú nghĩa của việc người huyễn, cho đến, thực hành Phật thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của việc người huyễn thực hành tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi tuyên thuyết chân lý), tứ vô ngại giải (bốn trí hiểu biết và biện thuyết thông suốt không trở ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về tài biện luận), đại từ (lòng thương ban vui), đại bi (lòng thương cứu khổ), đại hỷ (vui mừng theo điều lành của người), đại xả (buông bỏ, giữ tâm bình đẳng), mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất chỉ riêng Phật có, không chung với ai) thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Lại nữa, này Thiện Hiện, như cú nghĩa của sắc nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của thọ, tưởng, hành, thức nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của nhãn xứ nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xứ nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của sắc xứ nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Như cú nghĩa của nhãn giới nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của nhĩ, tị, thiệt, thân, ý giới nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của sắc giới nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của thanh, hương, vị, xúc, pháp giới nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của nhãn thức giới nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của nhĩ, tị, thiệt, thân, ý thức giới nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Như cú nghĩa của nhãn xúc nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xúc nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của các thọ do nhĩ, tị, thiệt, thân, ý xúc làm duyên sinh ra nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Như cú nghĩa của vô minh nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử nơi Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Như cú nghĩa của việc Phật thực hành nội không thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của việc Phật thực hành ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán vô tán không, bản tính không, tự cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Như cú nghĩa của việc Phật thực hành tứ niệm trụ thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của việc Phật thực hành tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Cho đến như cú nghĩa của việc Phật thực hành Phật thập lực thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của việc Phật thực hành tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Lại nữa, này Thiện Hiện, như trong hữu vi giới (cõi của các pháp do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt) thì cú nghĩa của vô vi giới (cõi của pháp không do tạo tác, không sinh không diệt) thật chẳng có gì, và trong vô vi giới thì cú nghĩa của hữu vi giới cũng thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa của sự không sinh, không diệt, không tạo tác, không làm, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không nhiễm ô, không thanh tịnh thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì."
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, cú nghĩa về sự không sinh, không diệt, không tạo tác, không làm, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không nhiễm, không tịnh của pháp nào thật chẳng có gì, mà cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Như cú nghĩa về sự không sinh, không diệt, không tạo tác, không làm, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không nhiễm, không tịnh của sắc cho đến thức thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa về sự không sinh, không diệt, không tạo tác, không làm, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không nhiễm, không tịnh của nhãn xứ cho đến ý xứ thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa về sự không sinh, không diệt, không tạo tác, không làm, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không nhiễm, không tịnh của sắc xứ cho đến pháp xứ thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Như cú nghĩa về sự không sinh, không diệt, không tạo tác, không làm, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không nhiễm, không tịnh của nhãn giới cho đến ý giới thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa về sự không sinh, không diệt, không tạo tác, không làm, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không nhiễm, không tịnh của sắc giới cho đến pháp giới thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa về sự không sinh, không diệt, không tạo tác, không làm, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không nhiễm, không tịnh của nhãn thức giới cho đến ý thức giới thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Như cú nghĩa về sự không sinh, không diệt, không tạo tác, không làm, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không nhiễm, không tịnh của nhãn xúc cho đến ý xúc thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa về sự không sinh, không diệt, không tạo tác, không làm, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không nhiễm, không tịnh của các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như cú nghĩa về sự không sinh, không diệt, không tạo tác, không làm, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không nhiễm, không tịnh của vô minh cho đến lão tử thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Như cú nghĩa về sự không sinh, không diệt, không tạo tác, không làm, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không nhiễm, không tịnh của tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Cứ như thế cho đến, như cú nghĩa về sự không sinh, không diệt, không tạo tác, không làm, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không nhiễm, không tịnh của Phật thập lực cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Lại nữa, này Thiện Hiện, như cú nghĩa về sự rốt ráo thanh tịnh của tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Cứ như thế cho đến, như cú nghĩa về sự rốt ráo thanh tịnh của Phật thập lực cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Như cú nghĩa của "ngã" (cái tôi) cho đến "kiến giả" (kẻ thấy – các quan niệm cho rằng có một chủ thể thật) thật chẳng có gì, vì không thể nào có được; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như lúc mặt trời mọc thì cú nghĩa của bóng tối thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như lúc kiếp tận (khi một kiếp – chu kỳ thời gian rất dài của vũ trụ – kết thúc và thế giới bị hủy diệt) thì cú nghĩa của các hành (mọi vật do nhân duyên tạo thành) thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Như trong tịnh giới uẩn (khối giới hạnh thanh tịnh) của chư Như Lai (danh hiệu Phật: bậc từ chân như mà đến), Ứng (bậc đáng được cúng dường), Chính Đẳng Giác (bậc giác ngộ chân chính và trọn vẹn), cú nghĩa của giới xấu ác thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như trong tĩnh định uẩn (khối thiền định vắng lặng) của chư Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác, cú nghĩa của tâm tán loạn thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như trong minh tuệ uẩn (khối trí tuệ sáng suốt) của chư Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác, cú nghĩa của trí tuệ xấu ác thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như trong giải thoát uẩn (khối công đức giải thoát) của chư Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác, cú nghĩa của sự trói buộc thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như trong giải thoát tri kiến uẩn (khối hiểu biết rõ ràng rằng mình đã giải thoát) của chư Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác, cú nghĩa của cái không phải giải thoát tri kiến thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Như trong ánh sáng lớn của mặt trời, mặt trăng v.v., cú nghĩa của các thứ bóng tối thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì. Như trong hào quang của Phật, cú nghĩa của mọi ánh sáng của mặt trời, mặt trăng, sao, ngọc báu, lửa, cây thuốc phát sáng và chư thiên (các vị trời) thật chẳng có gì; cú nghĩa của Bồ-tát cũng như vậy, thật chẳng có gì.
Vì sao vậy? Này Thiện Hiện, dù là bồ-đề, dù là tát-đỏa, dù là cú nghĩa của Bồ-tát, tất cả những thứ ấy đều chẳng tương ưng (gắn hợp với nhau), cũng chẳng không tương ưng; không có hình sắc, không thể thấy, không có đối ngại (không chiếm chỗ, không ngăn trở nhau), chỉ có một tướng, tức là vô tướng (không có tướng trạng nào). Này Thiện Hiện, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc Bồ-tát lớn, đại sĩ) đối với tất cả các pháp, vì chúng đều không thật có, nên không vướng mắc, không ngăn ngại; phải siêng năng tu học, phải hiểu biết đúng đắn."
Cụ thọ Thiện Hiện liền bạch Phật rằng: "Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát phải siêng năng tu học như thế nào đối với tất cả những pháp nào, vì đều không thật có nên không vướng mắc không ngăn ngại? Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát phải hiểu biết đúng đắn về tất cả các pháp như thế nào?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Tất cả các pháp là: pháp thiện và pháp chẳng thiện; pháp hữu ký (pháp có thể xác định là thiện hay ác) và pháp vô ký (pháp không thể xác định là thiện hay ác); pháp thế gian và pháp xuất thế gian (vượt khỏi thế gian); pháp hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn bị trói buộc trong sinh tử) và pháp vô lậu (không còn phiền não); pháp hữu vi và pháp vô vi; pháp cộng (chung cho cả phàm phu) và pháp bất cộng (không chung với phàm phu). Này Thiện Hiện, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với bản tính của tất cả các pháp như vậy phải siêng năng tu học mà không vướng mắc, không ngăn ngại. Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát phải hiểu biết đúng đắn rằng tất cả các pháp thật chẳng có gì."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào gọi là pháp thiện thế gian?" Phật bảo Thiện Hiện: "Pháp thiện thế gian là: hiếu thuận cha mẹ; cúng dường sa-môn (người xuất gia tu hành) và bà-la-môn (giới tu sĩ, giáo sĩ ở Ấn Độ); kính thờ thầy và bậc trưởng thượng; việc làm phúc thuộc về bố thí, việc làm phúc thuộc về giữ giới, việc làm phúc thuộc về tu tập; phúc đi cùng việc chăm sóc người bệnh; phúc đi cùng phương tiện thiện xảo (sự khéo léo trong cách giúp người); mười thiện nghiệp đạo của thế gian (mười con đường hành vi lành: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói ly gián, không nói thô ác, không nói thêu dệt, không tham, không sân, không tà kiến); hoặc chín phép quán tử thi (để dứt lòng tham dục): quán xác phình trướng, quán xác mưng mủ thối rữa, quán xác bầm xanh, quán xác đỏ bầm khác thường (?), quán xác vỡ nát, quán xác bị muông chim rỉa ăn, quán xác rời rạc tan tác, quán xác chỉ còn xương, quán xác bị thiêu đốt; hoặc tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định) của thế gian, tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ, bi, hỷ, xả), tứ vô sắc định (bốn tầng định vượt khỏi mọi hình sắc); hoặc tùy niệm (thường xuyên nhớ nghĩ) về Phật, tùy niệm về Pháp (giáo lý), tùy niệm về Tăng (đoàn thể tu hành), tùy niệm về giới, tùy niệm về bố thí buông xả, tùy niệm về chư thiên, tùy niệm về sự tịch tĩnh (niết-bàn), tùy niệm về hơi thở ra vào, tùy niệm về thân, tùy niệm về cái chết. Này Thiện Hiện, những điều ấy gọi là pháp thiện thế gian."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào gọi là pháp chẳng thiện?" Phật bảo Thiện Hiện: "Pháp chẳng thiện là: giết hại mạng sống, lấy của không được cho, tà dâm, nói dối, nói lời ly gián, nói lời thô ác, nói lời thêu dệt nhảm nhí, tham dục, sân hận, tà kiến (thấy biết sai lệch), cùng với giận dữ, oán hận, che giấu lỗi, bực bội, nịnh hót, dối gạt, giả bộ, làm hại, ganh ghét, bủn xỉn, kiêu mạn v.v. Này Thiện Hiện, những điều ấy gọi là pháp chẳng thiện."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là pháp hữu ký?" Phật bảo Thiện Hiện: "Chính các pháp thiện và pháp chẳng thiện gọi là pháp hữu ký."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào gọi là pháp vô ký?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là hành động của thân vô ký, lời nói vô ký, ý nghĩ vô ký; bốn đại chủng vô ký (bốn yếu tố vật chất: đất, nước, lửa, gió); năm căn vô ký (năm giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân); năm uẩn vô ký; mười hai xứ vô ký; mười tám giới vô ký; pháp dị thục vô ký (quả báo chín muồi ở thời điểm khác với nhân). Này Thiện Hiện, những điều ấy gọi là pháp vô ký."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào gọi là pháp thế gian?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới, mười nghiệp đạo của thế gian; tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định; pháp duyên khởi mười hai chi (mười hai mắt xích nhân quả của sinh tử). Này Thiện Hiện, những điều ấy gọi là pháp thế gian."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào gọi là pháp xuất thế gian?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là tứ niệm trụ, tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi của xuất thế gian; ba cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện (ba phép quán dẫn đến giải thoát: quán mọi pháp là không, quán không có tướng trạng, quán không còn mong cầu); vị tri đương tri căn (năng lực "chưa biết, sẽ biết" – lúc mới thấy chân lý), dĩ tri căn (năng lực "đã biết" – lúc đang tu tập sau khi thấy chân lý), cụ tri căn (năng lực "biết trọn vẹn" – lúc đã hoàn tất việc tu học); tam-ma-địa (định, trạng thái tâm tập trung) có tầm (suy xét thô) có tứ (suy xét tế), tam-ma-địa không tầm chỉ có tứ, tam-ma-địa không tầm không tứ; hoặc minh (trí sáng suốt), hoặc giải thoát, hoặc niệm (sự ghi nhớ tỉnh giác), hoặc chính tri (sự biết rõ đúng đắn), hoặc như lý tác ý (sự chú tâm suy xét đúng theo lẽ thật); hoặc bát giải thoát (tám phép thiền quán giúp thoát khỏi ràng buộc), hoặc cửu thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp nhau theo thứ tự); hoặc nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán vô tán không, bản tính không, tự cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không; hoặc Phật thập lực, tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, mười tám pháp bất cộng của Phật. Này Thiện Hiện, những điều ấy gọi là pháp xuất thế gian."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào gọi là pháp hữu lậu?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là những gì rơi vào tam giới (ba cõi sinh tử: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc), như năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới; hoặc tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định. Này Thiện Hiện, những điều ấy gọi là pháp hữu lậu."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào gọi là pháp vô lậu?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là tứ niệm trụ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật. Này Thiện Hiện, những điều ấy gọi là pháp vô lậu."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào gọi là pháp hữu vi?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là các pháp bị ràng buộc trong tam giới, như năm uẩn; hoặc tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định; hoặc tứ niệm trụ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật. Này Thiện Hiện, những điều ấy gọi là pháp hữu vi."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào gọi là pháp vô vi?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là pháp không sinh, không diệt, không trụ, không biến khác; hoặc sự hết tham, hết sân, hết si; hoặc chân như, pháp giới, pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dị tính, bình đẳng tính (tính bình đẳng của mọi pháp), ly sinh tính (tính lìa khỏi sinh tử), pháp định, pháp trụ, thực tế. Này Thiện Hiện, những điều ấy gọi là pháp vô vi."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào gọi là pháp cộng?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định của thế gian và năm thần thông (năm năng lực siêu thường: thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, biến hóa đi lại tự tại). Này Thiện Hiện, những điều ấy gọi là pháp cộng, vì chung với hàng dị sinh (phàm phu, kẻ phải sinh vào nhiều loài khác nhau theo nghiệp)."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào gọi là pháp bất cộng?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là tứ niệm trụ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật. Này Thiện Hiện, những điều ấy gọi là pháp bất cộng, vì không chung với hàng dị sinh.
Này Thiện Hiện, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ siêu việt đưa sang bờ giải thoát) thì không nên chấp chặt vào những pháp mà tự tướng vốn không như thế, vì tất cả các pháp đều không có sự phân biệt. Này Thiện Hiện, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với tất cả các pháp, phải lấy sự không hai (không phân chia đối lập) làm phương tiện mà hiểu biết đúng đắn, vì tất cả các pháp đều không lay động. Này Thiện Hiện, đối với tất cả các pháp mà không hai, không lay động, đó là cú nghĩa của Bồ-tát; không phân biệt, không chấp chặt, đó là cú nghĩa của Bồ-tát. Vì thế, không có cú nghĩa chính là cú nghĩa của Bồ-tát."
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, vì duyên cớ gì Bồ-tát lại được gọi là Ma-ha-tát?" Phật bảo Thiện Hiện: "Vì vị Bồ-tát này sẽ là người đứng đầu trong đại chúng hữu tình (chúng sinh có tình thức), nên lại được gọi là Ma-ha-tát (bậc lớn)."
Thiện Hiện bạch rằng: "Thế nào gọi là đại chúng hữu tình mà Bồ-tát sẽ đứng đầu trong đó?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là những bậc trụ chủng tính (đã có căn tính chắc chắn của bậc thánh), bậc thứ tám (người đang hướng tới quả Dự lưu, tính ngược từ quả A-la-hán thì ở bậc thứ tám), Dự lưu (bậc đã vào dòng thánh, quả vị đầu tiên), Nhất lai (bậc còn trở lại cõi người một lần nữa), Bất hoàn (bậc không còn trở lại cõi Dục), A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, thoát sinh tử), Độc giác (bậc tự mình giác ngộ không cần thầy, vào thời không có Phật), cùng các vị Bồ-tát Ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm cho đến địa vị bất thoái chuyển (giai vị không còn thoái lui trên đường thành Phật). Những bậc như vậy đều gọi là đại chúng hữu tình. Bồ-tát sẽ đứng đầu trong đại chúng hữu tình ấy, nên lại được gọi là Ma-ha-tát."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Vị Bồ-tát như vậy vì duyên cớ gì mà có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình?" Phật bảo Thiện Hiện: "Vì vị Bồ-tát này đã phát tâm kim cương dụ (tâm ví như kim cương, cứng chắc không gì phá nổi) bền vững, nhất định không thoái lui, không hư hoại. Vì thế có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình."
Thiện Hiện lại hỏi: "Thế nào là tâm kim cương dụ của Bồ-tát?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát phát tâm như thế này: 'Nay ta sẽ mặc áo giáp công đức lớn, giữa đồng hoang mênh mông của sinh tử không bờ bến, vì các hữu tình mà phá tan hết thảy kẻ thù phiền não. Ta sẽ vì khắp tất cả hữu tình mà làm khô cạn biển lớn sinh tử không bờ bến. Ta sẽ xả bỏ hết thân mạng và của cải để làm lợi ích lớn cho các hữu tình. Ta sẽ với tâm bình đẳng làm lợi ích, an vui cho tất cả hữu tình. Ta sẽ khiến khắp các loài hữu tình đi trên con đường tam thừa (ba cỗ xe đưa đến giải thoát: Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát) mà hướng tới bát-niết-bàn (sự tịch diệt hoàn toàn, chấm dứt mọi khổ đau và sinh tử). Ta tuy dùng tam thừa cứu độ tất cả hữu tình, nhưng hoàn toàn không thấy có một hữu tình nào được diệt độ. Ta sẽ giác ngộ rõ rằng bản tính của tất cả các pháp không sinh, không diệt, không tịnh, không nhiễm. Ta sẽ thuần dùng tác ý (sự chú tâm hướng ý) tương ưng với nhất thiết trí trí (trí tuệ biết hết thảy mọi sự của Phật) mà tu hành sáu thứ ba-la-mật-đa (sáu hạnh đưa sang bờ giải thoát). Ta sẽ tu học trí mầu nhiệm thông suốt rốt ráo, thấm vào khắp tất cả các pháp. Ta sẽ thông suốt cửa nghĩa lý về một tướng của các pháp. Ta sẽ thông suốt cửa nghĩa lý về hai tướng của các pháp. Ta sẽ thông suốt cửa nghĩa lý về nhiều tướng của các pháp. Ta sẽ tu học các thứ trí mầu nhiệm, thấu đạt bản tính các pháp, dẫn sinh công đức thù thắng.' Này Thiện Hiện, đó gọi là tâm kim cương dụ của Bồ-tát. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát lấy vô sở đắc (không nắm bắt, không chấp rằng có gì để được) làm phương tiện mà an trụ nơi tâm này, thì nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát phát tâm như thế này: 'Những khổ não mà các loài hữu tình phải chịu ở địa ngục, bàng sinh (loài súc vật), cõi quỷ, cùng trong cõi người và cõi trời, ta sẽ chịu thay, để họ được an vui.' Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát phát tâm như thế này: 'Vì làm lợi ích cho một hữu tình, ta trải qua vô lượng trăm nghìn câu-chi (mười triệu) na-dữu-đa (một con số cực lớn) kiếp, chịu đủ thứ khổ nặng nơi địa ngục, dùng vô số phương tiện giáo hóa, khiến người ấy đạt được vô dư niết-bàn (niết-bàn trọn vẹn, không còn sót lại thân năm uẩn). Cứ theo thứ tự như vậy, vì làm lợi ích khắp tất cả hữu tình, vì từng người một mà trải qua vô lượng trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa kiếp, chịu đủ thứ khổ nặng nơi địa ngục, với từng người một đều dùng vô số phương tiện giáo hóa, khiến được vô dư niết-bàn. Làm xong việc ấy rồi, tự mình gieo trồng căn lành, lại trải qua vô lượng trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa kiếp, tu tập viên mãn tư lương bồ-đề (hành trang công đức và trí tuệ cần có để đạt giác ngộ), sau đó mới chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của Phật) mà mình mong cầu.' Này Thiện Hiện, lời thệ nguyện như vậy cũng gọi là tâm kim cương dụ của Bồ-tát. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát lấy vô sở đắc làm phương tiện mà an trụ nơi tâm này, thì nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát luôn luôn phát khởi tâm thù thắng, tâm rộng lớn. Nhờ tâm này mà nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình." Cụ thọ Thiện Hiện bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, thế nào là tâm thù thắng, tâm rộng lớn của Bồ-tát?" Phật bảo Thiện Hiện: "Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát phát tâm như thế này: 'Từ lúc mới phát tâm cho đến khi chứng được nhất thiết trí trí, ta nhất định không khởi các tâm tham dục, sân hận, ngu si, giận dữ, oán hận, che giấu lỗi, bực bội, nịnh hót, dối gạt, ganh ghét, bủn xỉn, giả bộ, làm hại, tà kiến, kiêu mạn v.v.; cũng nhất định không khởi tâm hướng cầu quả vị Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu chứng, chỉ nhắm tự giải thoát) hay Độc giác.' Đó là tâm thù thắng, tâm rộng lớn của Bồ-tát. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát lấy vô sở đắc làm phương tiện mà an trụ nơi tâm này, thì nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát phát khởi tâm quyết định không nghiêng ngả lay động. Nhờ tâm này mà nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình." Cụ thọ Thiện Hiện bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, thế nào là tâm không nghiêng ngả lay động của Bồ-tát?" Phật bảo Thiện Hiện: "Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát phát tâm như thế này: 'Ta phải luôn nương vào tác ý tương ưng với nhất thiết trí trí, tu tập và phát khởi mọi sự nghiệp cần tu cần làm mà không kiêu căng buông lung.' Này Thiện Hiện, đó gọi là tâm không nghiêng ngả lay động của Bồ-tát. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát lấy vô sở đắc làm phương tiện mà an trụ nơi tâm này, thì nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với khắp tất cả các loài hữu tình, đều bình đẳng phát khởi tâm làm lợi ích an vui chân thật. Nhờ tâm này mà nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình." Cụ thọ Thiện Hiện bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, thế nào là tâm làm lợi ích an vui chân thật của Bồ-tát?" Phật bảo Thiện Hiện: "Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát phát tâm như thế này: 'Ta nhất định cho đến tận cùng thời vị lai sẽ làm lợi ích, an vui cho tất cả hữu tình, làm chỗ nương tựa, làm bãi đất giữa dòng (nơi dừng chân an toàn giữa sông nước), làm nhà cửa che chở cho họ, mãi không rời bỏ.' Này Thiện Hiện, đó gọi là tâm làm lợi ích an vui chân thật của Bồ-tát. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát lấy vô sở đắc làm phương tiện mà an trụ nơi tâm này, thì nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, luôn siêng năng tinh tấn, yêu pháp, ưa pháp, mừng pháp, vui pháp. Nhờ nhân duyên này mà nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình." Cụ thọ Thiện Hiện bạch rằng: "Bạch Thế Tôn, thế nào là pháp? Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa luôn yêu, ưa, mừng, vui đối với pháp này?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nói 'pháp' là: sắc và phi sắc (cái thuộc vật chất và cái không thuộc vật chất) đều không có tự tính, hoàn toàn không thể nắm bắt, không thể phá hoại, không thể phân biệt; đó gọi là pháp. Nói 'yêu pháp' là đối với pháp này khởi lòng muốn, mong cầu. Nói 'ưa pháp' là đối với pháp này khen ngợi công đức. Nói 'mừng pháp' là đối với pháp này vui mừng tin nhận. Nói 'vui pháp' là đối với pháp này ngưỡng mộ, tu tập nhiều, gần gũi, yêu quý, trân trọng. Này Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, luôn có thể yêu pháp, ưa pháp, mừng pháp, vui pháp như vậy mà không kiêu căng tự đắc, thì nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình.
Lại nữa, này Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ nơi nội không cho đến vô tính tự tính không, tu tứ niệm trụ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình.
Lại nữa, này Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ nơi tam-ma-địa kim cương dụ (định ví như kim cương, phá tan mọi phiền não), cho đến an trụ nơi tam-ma-địa không vướng mắc, vô vi, không nhiễm ô, giải thoát như hư không, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ nhân duyên này mà nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình. Này Thiện Hiện, do các thứ nhân duyên như vậy, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình. Vì thế Bồ-tát lại được gọi là Ma-ha-tát."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video