Phần thứ hai: Phẩm "Tam-ma-địa" (định, trạng thái tâm chuyên chú một chỗ), thứ mười sáu, đoạn một
Bấy giờ cụ thọ (bậc trưởng lão đáng kính, tiếng tôn xưng các vị xuất gia đức cao) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lý Không) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật)! Thế nào là tướng Đại thừa (đặc điểm của "cỗ xe lớn", con đường tu cứu độ hết thảy chúng sinh) của Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ mọi loài)? Đến mức nào thì nên biết Bồ-tát Ma-ha-tát đã phát tâm hướng về Đại thừa? Đại thừa như thế từ đâu mà ra, đến đâu mà dừng? Đại thừa như thế trụ ở chỗ nào? Lại có ai cưỡi Đại thừa này mà ra?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Câu ông hỏi đầu tiên: thế nào là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát? Thiện Hiện! Sáu ba-la-mật-đa (sáu hạnh tu đã hoàn thiện, đưa người tu từ bờ sống chết sang bờ giải thoát) là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát. Sáu ấy là gì? Đó là: bố thí ba-la-mật-đa (đem của cải, sức lực, giáo pháp cho người), tịnh giới ba-la-mật-đa (giữ giới trong sạch), an nhẫn ba-la-mật-đa (nhẫn nhịn, bình thản chịu đựng), tinh tiến ba-la-mật-đa (siêng năng không lười mỏi), tĩnh lự ba-la-mật-đa (thiền định, lắng tâm suy xét), Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ thấu suốt thực tướng của mọi pháp).
Thiện Hiện! Thế nào là bố thí ba-la-mật-đa? Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát với tác ý (sự hướng tâm, khởi ý) tương ứng với Nhất thiết trí trí (trí tuệ biết trọn hết thảy của Phật), lấy lòng đại bi (lòng thương xót lớn muốn cứu khổ mọi loài) làm đầu, dùng vô sở đắc (không thấy có gì thật để nắm giữ, chấp lấy) làm phương tiện (cách thức khéo léo), tự mình xả bỏ hết thảy những gì mình có, bên trong (thân mạng) và bên ngoài (của cải), lại khuyên người khác xả bỏ những gì có bên trong và bên ngoài, đem thiện căn (gốc lành, công đức của việc lành) này cùng với hết thảy hữu tình (chúng sinh có tình thức) chung nhau hồi hướng (hướng công đức về một mục đích) đến Nhất thiết trí trí. Thiện Hiện! Đó là bố thí ba-la-mật-đa của Bồ-tát Ma-ha-tát.
Thiện Hiện! Thế nào là tịnh giới ba-la-mật-đa? Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát với tác ý tương ứng với Nhất thiết trí trí, lấy lòng đại bi làm đầu, dùng vô sở đắc làm phương tiện, tự mình thọ trì thập thiện nghiệp đạo (mười điều lành: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói đâm thọc, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không sân hận, không tà kiến), lại khuyên người khác thọ trì thập thiện nghiệp đạo, đem thiện căn này cùng với hết thảy hữu tình chung nhau hồi hướng đến Nhất thiết trí trí. Thiện Hiện! Đó là tịnh giới ba-la-mật-đa của Bồ-tát Ma-ha-tát.
Thiện Hiện! Thế nào là an nhẫn ba-la-mật-đa? Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát với tác ý tương ứng với Nhất thiết trí trí, lấy lòng đại bi làm đầu, dùng vô sở đắc làm phương tiện, tự mình đầy đủ sự an nhẫn vượt bậc, lại khuyên người khác đầy đủ sự an nhẫn vượt bậc, đem thiện căn này cùng với hết thảy hữu tình chung nhau hồi hướng đến Nhất thiết trí trí. Thiện Hiện! Đó là an nhẫn ba-la-mật-đa của Bồ-tát Ma-ha-tát.
Thiện Hiện! Thế nào là tinh tiến ba-la-mật-đa? Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát với tác ý tương ứng với Nhất thiết trí trí, lấy lòng đại bi làm đầu, dùng vô sở đắc làm phương tiện, tự mình đối với năm ba-la-mật-đa kia siêng năng tu tập không bỏ, lại khuyên người khác đối với năm ba-la-mật-đa siêng năng tu tập không bỏ, đem thiện căn này cùng với hết thảy hữu tình chung nhau hồi hướng đến Nhất thiết trí trí. Thiện Hiện! Đó là tinh tiến ba-la-mật-đa của Bồ-tát Ma-ha-tát.
Thiện Hiện! Thế nào là tĩnh lự ba-la-mật-đa? Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát với tác ý tương ứng với Nhất thiết trí trí, lấy lòng đại bi làm đầu, dùng vô sở đắc làm phương tiện, tự mình khéo dùng phương tiện mà nhập vào các bậc tĩnh lự (bốn bậc thiền định), vô lượng (bốn tâm rộng lớn: thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả) và vô sắc (bốn tầng định vượt khỏi mọi hình sắc), nhưng trọn không theo sức mạnh của các định ấy mà thọ sinh (tái sinh vào cõi trời tương ứng với định), lại khuyên được người khác khéo dùng phương tiện nhập vào các bậc tĩnh lự, vô lượng và vô sắc, không theo sức mạnh của các định ấy mà thọ sinh, đem thiện căn này cùng với hết thảy hữu tình chung nhau hồi hướng đến Nhất thiết trí trí. Thiện Hiện! Đó là tĩnh lự ba-la-mật-đa của Bồ-tát Ma-ha-tát.
Thiện Hiện! Thế nào là Bát-nhã ba-la-mật-đa? Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát với tác ý tương ứng với Nhất thiết trí trí, lấy lòng đại bi làm đầu, dùng vô sở đắc làm phương tiện, tự mình quan sát đúng như thật tính của hết thảy pháp, đối với tính của các pháp không nắm lấy, không bám chấp, lại khuyên người khác quan sát đúng như thật tính của hết thảy pháp, đối với tính của các pháp không nắm lấy, không bám chấp, đem thiện căn này cùng với hết thảy hữu tình chung nhau hồi hướng đến Nhất thiết trí trí. Thiện Hiện! Đó là Bát-nhã ba-la-mật-đa của Bồ-tát Ma-ha-tát. Thiện Hiện nên biết: đó là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát.
Lại nữa, Thiện Hiện! Tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát là: nội không, ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán vô tán không, bản tính không, tự cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không (mười tám loại "không", tức mười tám cách thấy các pháp không có thực thể cố định; từng loại được giải thích ngay sau đây).
Thế nào là nội không? "Nội" là pháp bên trong, tức là mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Nên biết trong đây, mắt do mắt mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt; cho đến ý do ý mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là nội không.
Thế nào là ngoại không? "Ngoại" là pháp bên ngoài, tức là sắc (hình sắc), thanh (âm thanh), hương (mùi), vị, xúc (sự xúc chạm), pháp (đối tượng của ý). Nên biết trong đây, sắc do sắc mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt; cho đến pháp do pháp mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là ngoại không.
Thế nào là nội ngoại không? "Nội ngoại" là pháp bên trong và bên ngoài, tức sáu xứ bên trong (sáu giác quan) và sáu xứ bên ngoài (sáu đối tượng của giác quan). Nên biết trong đây, pháp bên trong do pháp bên ngoài mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt; pháp bên ngoài do pháp bên trong mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là nội ngoại không.
Thế nào là không không? "Không" là hết thảy pháp đều không; cái "không" ấy lại do không không mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là không không.
Thế nào là đại không? "Đại" là mười phương, tức đông, tây, nam, bắc, bốn phương góc, phương trên, phương dưới. Nên biết trong đây, phương đông do phương đông mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt; cho đến phương dưới do phương dưới mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là đại không.
Thế nào là thắng nghĩa không? "Thắng nghĩa" (nghĩa tối thượng) là Niết-bàn (cảnh giới đã dứt hết phiền não, thoát khỏi sống chết). Nên biết trong đây, Niết-bàn do Niết-bàn mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là thắng nghĩa không.
Thế nào là hữu vi không? "Hữu vi" (do nhân duyên tạo thành) là Dục giới (cõi của chúng sinh còn ham muốn ăn uống, dục lạc), Sắc giới (cõi của chúng sinh đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế), Vô sắc giới (cõi của chúng sinh không còn thân hình, chỉ có tâm). Nên biết trong đây, Dục giới do Dục giới mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt; Sắc giới, Vô sắc giới do Sắc giới, Vô sắc giới mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là hữu vi không.
Thế nào là vô vi không? "Vô vi" (không do tạo tác) là không sinh, không diệt, không trụ, không đổi khác. Nên biết trong đây, vô vi do vô vi mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là vô vi không.
Thế nào là tất cánh không? "Tất cánh" (rốt ráo) là pháp nào đến chỗ cùng tột cũng không thể nắm bắt được. Nên biết trong đây, tất cánh do tất cánh mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là tất cánh không.
Thế nào là vô tế không? "Vô tế" (không bờ mé) là không có mé đầu, mé cuối nào có thể nắm bắt được. Nên biết trong đây, vô tế do vô tế mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là vô tế không.
Thế nào là tán vô tán không? "Tán" là có sự buông ra, có sự vứt đi, có sự bỏ đi có thể nắm bắt được; "vô tán" là không có sự buông ra, không có sự vứt đi, không có sự bỏ đi có thể nắm bắt được. Nên biết trong đây, tán vô tán do tán vô tán mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là tán vô tán không.
Thế nào là bản tính không? "Bản tính" là tính của pháp hữu vi hoặc tính của pháp vô vi; hết thảy những tính ấy đều chẳng phải do hàng Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình), Độc giác (người tự giác ngộ một mình), Bồ-tát hay Như Lai (danh hiệu của Phật) làm ra, cũng chẳng phải do ai khác làm ra, nên gọi là bản tính. Nên biết trong đây, bản tính do bản tính mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là bản tính không.
Thế nào là tự cộng tướng không? "Tự tướng" là đặc tính riêng của mỗi pháp: như biến đổi và ngăn ngại là tự tướng của sắc (thân thể, vật chất); lãnh nhận là tự tướng của thọ (cảm giác); nắm lấy hình ảnh là tự tướng của tưởng (tri giác, hình dung); tạo tác là tự tướng của hành (ý chí, hoạt động tạo nghiệp); phân biệt rõ là tự tướng của thức (sự nhận biết); v.v. như thế. Dù là tự tướng của pháp hữu vi hay tự tướng của pháp vô vi, đều gọi là tự tướng. "Cộng tướng" là đặc tính chung của các pháp: như khổ là cộng tướng của pháp hữu lậu (pháp còn phiền não rỉ chảy, còn dính mắc trong sống chết); vô thường là cộng tướng của pháp hữu vi; không và vô ngã (không có cái "tôi" thật) là cộng tướng của hết thảy pháp; v.v. như thế có vô lượng cộng tướng. Nên biết trong đây, tự tướng và cộng tướng do tự tướng và cộng tướng mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là tự cộng tướng không.
Thế nào là nhất thiết pháp không? "Hết thảy pháp" là năm uẩn (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức), mười hai xứ (sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng), mười tám giới (sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu loại nhận biết tương ứng); pháp có hình sắc và không hình sắc, pháp thấy được và không thấy được, pháp có đối ngại (chiếm chỗ, ngăn cản nhau) và không đối ngại, pháp hữu lậu và vô lậu, pháp hữu vi và vô vi; đó gọi là hết thảy pháp. Nên biết trong đây, hết thảy pháp do hết thảy pháp mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là nhất thiết pháp không.
Thế nào là bất khả đắc không? "Bất khả đắc" là trong đây tìm các pháp không thể nắm bắt được. Nên biết trong đây, bất khả đắc do bất khả đắc mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là bất khả đắc không.
Thế nào là vô tính không? "Vô tính" là trong đây không có chút tính (thực thể) nào có thể nắm bắt được. Nên biết trong đây, vô tính do vô tính mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là vô tính không.
Thế nào là tự tính không? "Tự tính" là tự tính có thể hòa hợp của các pháp (?). Nên biết trong đây, tự tính do tự tính mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là tự tính không.
Thế nào là vô tính tự tính không? "Vô tính tự tính" là các pháp không có tính của kẻ có thể làm cho hòa hợp, mà có tự tính do được hòa hợp mà thành (?). Nên biết trong đây, vô tính tự tính do vô tính tự tính mà không, chẳng phải thường còn, cũng chẳng phải bị hoại diệt. Vì sao? Vì bản tính vốn như thế. Thiện Hiện! Đó là vô tính tự tính không.
Lại nữa, Thiện Hiện! Hữu tính do hữu tính mà không, vô tính do vô tính mà không, tự tính do tự tính mà không, tha tính do tha tính mà không. Thế nào là hữu tính do hữu tính mà không? "Hữu tính" là pháp hữu vi; hữu tính này do hữu tính mà không. Thế nào là vô tính do vô tính mà không? "Vô tính" là pháp vô vi; vô tính này do vô tính mà không. Thế nào là tự tính do tự tính mà không? Nghĩa là hết thảy pháp đều tự tính là không; cái không này chẳng phải do trí làm ra, chẳng phải do thấy biết làm ra, cũng chẳng phải do cái gì khác làm ra; đó gọi là tự tính do tự tính mà không. Thế nào là tha tính do tha tính mà không? Nghĩa là hết thảy pháp, dù Phật ra đời hay không ra đời, thì pháp trụ (pháp tính thường còn), pháp định (pháp tính an định, không lay chuyển), pháp tính (tính chân thật của các pháp), pháp giới (bản thể chung của mọi pháp), tính bình đẳng của pháp, tính lìa sinh của pháp (tính thoát khỏi thân phận phàm phu), chân như (thực tính "như thế", không hề đổi khác của mọi pháp), tính không hư dối, tính không biến đổi, thực tế (bờ mé chân thật, chỗ tột cùng của thực tại), đều do tha tính (tính của cái khác, tính vượt ngoài) mà không; đó gọi là tha tính do tha tính mà không. Thiện Hiện nên biết: đó là tướng Đại thừa của Bồ-tát Ma-ha-tát.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười ba (hết).
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười bốn.
Tam tạng Pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video