Hội thứ hai — Phẩm "Phương Đông Bắc", thứ bốn mươi ba, phần một.
Bấy giờ Thiên Đế Thích (vua cõi trời Đao Lợi, một vị hộ trì đạo Phật) nghĩ rằng: Nếu những người nam lành, người nữ lành được nghe tên gọi của pháp môn kinh điển sâu xa Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo, thấy suốt bản chất thật của mọi sự, đưa người tu từ bờ mê sang bờ giác ngộ), dù chỉ một lần lọt qua tai, thì những người ấy trong quá khứ đã ở chỗ vô lượng (nhiều không đếm xuể) đức Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: bậc từ chân lý mà đến, bậc xứng đáng nhận sự cúng dường, bậc giác ngộ chân chính và trọn khắp), gần gũi cúng dường, phát lời nguyện lớn, gieo các thiện căn (gốc rễ lành, tức những việc lành làm nhân cho quả tốt về sau), và được nhiều thiện tri thức (bạn lành, người hướng dẫn tu tập đúng đắn) che chở dắt dìu.
Huống chi lại có thể chép viết, thọ trì (nhận lấy và giữ gìn không quên), đọc tụng, suy nghĩ đúng theo lẽ, giảng nói cho người khác, hoặc tùy sức mà tu hành đúng như lời dạy. Nên biết người ấy chắc chắn trong quá khứ đã ở chỗ vô lượng đức Phật mà gần gũi hầu hạ, cúng dường cung kính, tôn trọng ngợi khen, vun trồng các gốc công đức; đã từng nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa, nghe rồi thọ trì, suy nghĩ, đọc tụng, giảng nói cho người khác, tu hành đúng như lời dạy; hoặc đối với kinh này có thể hỏi, có thể đáp. Nhờ sức phúc ấy mà nay làm được việc này.
Nếu những người nam lành, người nữ lành đã từng cúng dường vô lượng đức Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác, công đức thuần khiết trong sạch, nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa này mà tâm không kinh hãi, không sợ, không khiếp, nghe rồi tin ưa, tu hành đúng như lời dạy, thì nên biết người ấy trong quá khứ đã trải nhiều trăm nghìn kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài) tu tập bố thí cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa (tức sáu hạnh ba-la-mật-đa — sáu hạnh tu hoàn hảo đưa đến giác ngộ, từ hạnh bố thí đến hạnh trí tuệ), nên đời này mới làm được việc này.
Bấy giờ Xá-lợi Tử (vị đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật) bạch Phật rằng: Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Phật)! Nếu những người nam lành, người nữ lành nghe ý nghĩa trong kinh sâu xa Bát-nhã ba-la-mật-đa này mà không kinh hãi, không sợ, cũng không sinh nghi; nghe rồi thọ trì (nhận lấy và giữ gìn không quên), suy nghĩ, đọc tụng, chép viết, giảng giải, tu hành đúng như lời dạy, thì nên biết người ấy đối với vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính, trọn khắp, tức quả vị Phật) đã đạt bất thoái chuyển (không còn lùi bước, chắc chắn sẽ đi tới nơi). Vì sao vậy? Thưa Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế ý nghĩa rất sâu xa, cực khó tin hiểu. Nếu đời trước không tu tập lâu dài các hạnh bố thí (đem cho), tịnh giới (giữ giới trong sạch), an nhẫn (nhẫn nại chịu đựng), tinh tấn (siêng năng không lười), tĩnh lự (thiền định, lắng tâm suy xét) và bát-nhã (trí tuệ) ba-la-mật-đa (hạnh tu hoàn hảo đưa sang bờ giác ngộ), thì làm sao vừa thoáng nghe đã tin hiểu được?
Thưa Thế Tôn, nếu những người nam lành, người nữ lành nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế mà chê bai phỉ báng, thì nên biết người ấy ở đời trước, vì tâm bị tham, sân, si (tham lam, giận dữ, mê muội — ba thứ độc che lấp tâm) che phủ, nên đối với kinh điển sâu xa Bát-nhã ba-la-mật-đa này cũng từng chê bai. Vì sao vậy? Thưa Thế Tôn, kẻ ngu như thế nghe nói ý nghĩa sâu xa của Bát-nhã ba-la-mật-đa, do sức thói quen đã nhiễm từ trước, nên không tin, không ưa, tâm không trong sạch. Vì sao thế? Vì kẻ ngu ấy ở đời quá khứ chưa từng gần gũi chư Phật, các bồ-tát và hàng đệ tử; chưa từng thưa hỏi: Nên thực hành bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào? Nên an trụ nơi nội không cho đến vô tính tự tính không (mười tám cách quán "không" — thấy mọi sự đều trống rỗng, không có bản chất cố định, bắt đầu từ cái không của các giác quan bên trong, kết thúc ở cái không của cả "không có tự tính" lẫn "tự tính") như thế nào? Nên tu tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi (ba mươi bảy pháp giúp đi đến giác ngộ, mở đầu là bốn chỗ an trú chánh niệm — quán thân, cảm thọ, tâm và các pháp — kết thúc là tám nhánh của con đường thánh) như thế nào? Nên học Phật thập lực cho đến thập bát Phật bất cộng pháp (các đức tính của Phật, mở đầu là mười trí lực của Phật, kết thúc là mười tám phẩm chất chỉ riêng Phật có, không chung với ai khác) như thế nào? Cho nên nay nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì chê bai phỉ báng, không tin, không ưa, tâm không trong sạch.
Bấy giờ Thiên Đế Thích bạch Phật rằng: Thưa Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế ý nghĩa rất sâu xa, cực khó tin hiểu. Nếu những người nam lành, người nữ lành chưa lâu tin ưa tu hành bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; chưa lâu tin ưa an trụ nơi nội không cho đến vô tính tự tính không; chưa lâu tin ưa tu tập tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi; chưa lâu tin ưa tu tập bát giải thoát (tám tầng thiền định giúp thoát khỏi sự ràng buộc vào cõi vật chất và phi vật chất), cửu thứ đệ định (chín tầng thiền định nối tiếp nhau theo thứ lớp), ngũ thần thông (năm năng lực siêu phàm: thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, biến hóa đi lại tự tại); chưa lâu tin ưa tu học mười trí lực của Như Lai, tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), tứ vô ngại giải (bốn tài hiểu biết và biện thuyết không bị trở ngại), đại từ (lòng thương lớn ban vui cho chúng sinh), đại bi (lòng thương lớn cứu khổ cho chúng sinh), đại hỷ (vui theo niềm vui của chúng sinh), đại xả (tâm buông bỏ, bình đẳng với tất cả), mười tám pháp bất cộng của Phật và vô lượng vô biên Phật pháp khác — thì những người ấy nghe ý nghĩa sâu xa của Bát-nhã ba-la-mật-đa này mà không tin hiểu được, hoặc sinh chê bai, cũng chẳng có gì lạ. Thưa Thế Tôn, nay con kính lễ Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Thưa Thế Tôn, nếu con kính lễ Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, tức là kính lễ nhất thiết tướng trí (trí biết rõ tường tận mọi hình tướng sai khác của tất cả các pháp, tức trí tuệ viên mãn của Phật).
Bấy giờ Phật bảo Thiên Đế Thích: Đúng thế, đúng thế, như lời ông nói. Kính lễ Bát-nhã ba-la-mật-đa tức là kính lễ nhất thiết tướng trí. Vì sao vậy? Này Kiều-thi-ca (tên họ của Đế Thích khi còn làm người, Phật dùng để gọi ông), vì tất cả các đức Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác, dù là nhất thiết trí (trí biết tổng quát rằng tất cả các pháp đều không), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu để dẫn dắt chúng sinh) hay nhất thiết tướng trí, đều từ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà sinh ra. Này Kiều-thi-ca, nếu những người nam lành, người nữ lành muốn an trụ nơi nhất thiết tướng trí của Như Lai, hãy an trụ nơi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn sinh ra nhất thiết trí, đạo tướng trí và các công đức khác của Như Lai, hãy học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn dứt hẳn mọi phiền não cùng tập khí (thói quen, dấu vết sót lại của phiền não) nối tiếp không ngừng, hãy học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề, chuyển diệu pháp luân (giảng giáo pháp mầu nhiệm; ví giáo pháp như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não) để cứu độ các loài hữu tình (chúng sinh, loài có tình thức), hãy học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Kiều-thi-ca, nếu những người nam lành, người nữ lành muốn đắc quả Dự lưu (quả thánh đầu tiên, mới bước vào dòng thánh), Nhất lai (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), Bất hoàn (quả thánh thứ ba, không còn trở lại cõi dục nữa), A-la-hán (quả thánh cao nhất của hàng đệ tử, đã dứt hết phiền não, ra khỏi vòng sống chết) và Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc tự mình ngộ đạo, không cần thầy dạy), hãy học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Kiều-thi-ca, nếu những người nam lành, người nữ lành muốn khéo đặt các loài hữu tình thuộc chủng tánh Thanh văn (căn tính hợp với hàng đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát) vào Thanh văn thừa (cỗ xe, tức con đường tu, của hàng Thanh văn), hãy học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn khéo đặt các loài hữu tình thuộc chủng tánh Độc giác vào Độc giác thừa, hãy học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn khéo đặt các loài hữu tình thuộc chủng tánh Đại thừa (cỗ xe lớn, tức con đường tu cứu độ mọi người để cùng thành Phật) vào vô thượng thừa (cỗ xe cao nhất), khiến họ mau chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề mà họ mong cầu, hãy học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Kiều-thi-ca, nếu những người nam lành, người nữ lành muốn được công đức thù thắng nhất trong tam giới (ba cõi: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc), hãy học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn hàng phục tất cả bè đảng đen tối (các thế lực tà ác, ma quân), hãy học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn khéo dắt dìu che chở chúng bí-sô (tỳ-kheo, người nam xuất gia đã thọ giới đầy đủ), hãy học Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Bấy giờ Thiên Đế Thích bạch Phật rằng: Thưa Thế Tôn, các bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại bồ-tát, người tu đạo Phật đã phát nguyện lớn cứu độ chúng sinh để thành Phật) khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì an trụ nơi sắc (hình chất vật lý, thân xác) như thế nào? An trụ nơi thọ (cảm nhận), tưởng (nhận biết hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm), thức (sự phân biệt nhận biết) như thế nào (đây là năm uẩn — năm nhóm yếu tố hợp thành con người)? An trụ nơi mắt cho đến ý (sáu căn — sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) như thế nào? An trụ nơi sắc cho đến pháp (sáu cảnh — sáu đối tượng của giác quan: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật chạm, đối tượng của ý) như thế nào? An trụ nơi nhãn thức cho đến ý thức (sáu thức — sự nhận biết qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý) như thế nào? An trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến bố thí ba-la-mật-đa như thế nào? An trụ nơi nội không cho đến vô tính tự tính không như thế nào? An trụ nơi tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi như thế nào? An trụ nơi mười trí lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật như thế nào? Thưa Thế Tôn, các bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì tu tập sắc như thế nào? Tu tập thọ, tưởng, hành, thức như thế nào? Cho đến tu tập mười trí lực của Phật như thế nào? Cho đến tu tập mười tám pháp bất cộng của Phật như thế nào?
Bấy giờ Phật bảo Thiên Đế Thích: Này Kiều-thi-ca, hay thay, hay thay! Nay ông nương sức thần của Phật mà hỏi được Như Lai nghĩa lý sâu xa như vậy. Hãy lắng nghe, lắng nghe, khéo suy nghĩ ghi nhớ. Ta sẽ vì ông phân biệt giảng giải. Này Kiều-thi-ca, các bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, nếu đối với sắc không an trụ, không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập sắc. Nếu đối với thọ, tưởng, hành, thức không an trụ, không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập thọ, tưởng, hành, thức. Nếu đối với mắt cho đến ý không an trụ, không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập mắt cho đến ý. Nếu đối với sắc cho đến pháp không an trụ, không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập sắc cho đến pháp. Nếu đối với nhãn thức cho đến ý thức không an trụ, không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập nhãn thức cho đến ý thức. Nếu đối với bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến bố thí ba-la-mật-đa không an trụ, không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến bố thí ba-la-mật-đa. Nếu đối với nội không cho đến vô tính tự tính không không an trụ, không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập nội không cho đến vô tính tự tính không. Nếu đối với tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi không an trụ, không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi. Nếu đối với mười trí lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật không an trụ, không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập mười trí lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật. Vì sao vậy? Này Kiều-thi-ca, vì các bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với sắc không thấy có gì để an trụ, để tu tập; đối với thọ, tưởng, hành, thức không thấy có gì để an trụ, để tu tập; cho đến đối với mười trí lực của Phật không thấy có gì để an trụ, để tu tập; cho đến đối với mười tám pháp bất cộng của Phật không thấy có gì để an trụ, để tu tập.
Lại nữa, này Kiều-thi-ca, các bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, nếu đối với sắc chẳng phải an trụ, chẳng phải không an trụ, chẳng phải tu tập, chẳng phải không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập sắc. Nếu đối với thọ, tưởng, hành, thức chẳng phải an trụ, chẳng phải không an trụ, chẳng phải tu tập, chẳng phải không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập thọ, tưởng, hành, thức. Nếu đối với mắt cho đến ý chẳng phải an trụ, chẳng phải không an trụ, chẳng phải tu tập, chẳng phải không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập mắt cho đến ý. Nếu đối với sắc cho đến pháp chẳng phải an trụ, chẳng phải không an trụ, chẳng phải tu tập, chẳng phải không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập sắc cho đến pháp. Nếu đối với nhãn thức cho đến ý thức chẳng phải an trụ, chẳng phải không an trụ, chẳng phải tu tập, chẳng phải không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập nhãn thức cho đến ý thức. Nếu đối với bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến bố thí ba-la-mật-đa chẳng phải an trụ, chẳng phải không an trụ, chẳng phải tu tập, chẳng phải không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến bố thí ba-la-mật-đa. Nếu đối với nội không cho đến vô tính tự tính không chẳng phải an trụ, chẳng phải không an trụ, chẳng phải tu tập, chẳng phải không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập nội không cho đến vô tính tự tính không. Nếu đối với tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi chẳng phải an trụ, chẳng phải không an trụ, chẳng phải tu tập, chẳng phải không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi. Nếu đối với mười trí lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật chẳng phải an trụ, chẳng phải không an trụ, chẳng phải tu tập, chẳng phải không tu tập, thì đó là an trụ và tu tập mười trí lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật. Vì sao vậy? Này Kiều-thi-ca, vì các bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, quán thấy sắc: tiền tế (điểm đầu, tức phía quá khứ) không thể nắm bắt, hậu tế (điểm cuối, tức phía tương lai) không thể nắm bắt, trung tế (khoảng giữa, tức hiện tại) không thể nắm bắt; quán thấy thọ, tưởng, hành, thức: điểm đầu không thể nắm bắt, điểm cuối không thể nắm bắt, khoảng giữa không thể nắm bắt; cho đến quán thấy mười trí lực của Phật: điểm đầu không thể nắm bắt, điểm cuối không thể nắm bắt, khoảng giữa không thể nắm bắt; cho đến quán thấy mười tám pháp bất cộng của Phật: điểm đầu không thể nắm bắt, điểm cuối không thể nắm bắt, khoảng giữa không thể nắm bắt.
Bấy giờ Xá-lợi Tử bạch Phật rằng: Thưa Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là sâu xa nhất. Phật nói: Đúng vậy, Xá-lợi Tử. Vì chân như (bản tính chân thật, như vậy, không hề đổi khác) của sắc sâu xa, nên Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa nhất. Vì chân như của thọ, tưởng, hành, thức sâu xa, nên Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa nhất. Cứ như thế cho đến vì chân như của mười tám pháp bất cộng của Phật sâu xa, nên Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa nhất. Xá-lợi Tử lại bạch Phật: Thưa Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế khó có thể đo lường. Phật nói: Đúng vậy, Xá-lợi Tử. Vì chân như của sắc khó đo lường, nên Bát-nhã ba-la-mật-đa khó có thể đo lường. Vì chân như của thọ, tưởng, hành, thức khó đo lường, nên Bát-nhã ba-la-mật-đa khó có thể đo lường. Cho đến vì chân như của mười tám pháp bất cộng của Phật khó đo lường, nên Bát-nhã ba-la-mật-đa khó có thể đo lường. Xá-lợi Tử lại bạch Phật: Thưa Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là vô lượng nhất. Phật nói: Đúng vậy, Xá-lợi Tử. Vì chân như của sắc vô lượng, nên Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng vô lượng. Vì chân như của thọ, tưởng, hành, thức vô lượng, nên Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng vô lượng. Cho đến vì chân như của mười tám pháp bất cộng của Phật vô lượng, nên Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng vô lượng.
Này Xá-lợi Tử, nếu bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không hành nơi (không bám vào để thực hành) tính sâu xa của sắc, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính sâu xa của thọ, tưởng, hành, thức, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính sâu xa của mắt, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính sâu xa của ý, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính sâu xa của sắc (cảnh), đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính sâu xa của pháp, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính sâu xa của nhãn thức, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính sâu xa của ý thức, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính sâu xa của bát-nhã ba-la-mật-đa, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính sâu xa của bố thí ba-la-mật-đa, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính sâu xa của nội không, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính sâu xa của vô tính tự tính không, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính sâu xa của tứ niệm trụ, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính sâu xa của bát thánh đạo chi, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính sâu xa của mười trí lực của Phật, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính sâu xa của mười tám pháp bất cộng của Phật, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Này Xá-lợi Tử, vì tính sâu xa của sắc chẳng phải là sắc; tính sâu xa của thọ, tưởng, hành, thức chẳng phải là thọ, tưởng, hành, thức; cho đến tính sâu xa của mười tám pháp bất cộng của Phật chẳng phải là mười tám pháp bất cộng của Phật.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, nếu bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không hành nơi tính khó đo lường của sắc, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính khó đo lường của thọ, tưởng, hành, thức, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính khó đo lường của mắt, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính khó đo lường của ý, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính khó đo lường của sắc (cảnh), đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính khó đo lường của pháp, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính khó đo lường của nhãn thức, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính khó đo lường của ý thức, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính khó đo lường của bát-nhã ba-la-mật-đa, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính khó đo lường của bố thí ba-la-mật-đa, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính khó đo lường của nội không, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính khó đo lường của vô tính tự tính không, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính khó đo lường của tứ niệm trụ, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính khó đo lường của bát thánh đạo chi, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính khó đo lường của mười trí lực của Phật, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính khó đo lường của mười tám pháp bất cộng của Phật, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Này Xá-lợi Tử, vì tính khó đo lường của sắc chẳng phải là sắc; tính khó đo lường của thọ, tưởng, hành, thức chẳng phải là thọ, tưởng, hành, thức; cho đến tính khó đo lường của mười tám pháp bất cộng của Phật chẳng phải là mười tám pháp bất cộng của Phật.
Lại nữa, Xá-lợi Tử, nếu bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không hành nơi tính vô lượng của sắc, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính vô lượng của thọ, tưởng, hành, thức, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính vô lượng của mắt, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính vô lượng của ý, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính vô lượng của sắc (cảnh), đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính vô lượng của pháp, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính vô lượng của nhãn thức, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính vô lượng của ý thức, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính vô lượng của bát-nhã ba-la-mật-đa, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính vô lượng của bố thí ba-la-mật-đa, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính vô lượng của nội không, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính vô lượng của vô tính tự tính không, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính vô lượng của tứ niệm trụ, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính vô lượng của bát thánh đạo chi, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Không hành nơi tính vô lượng của mười trí lực của Phật, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; cho đến không hành nơi tính vô lượng của mười tám pháp bất cộng của Phật, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Này Xá-lợi Tử, vì tính vô lượng của sắc chẳng phải là sắc; tính vô lượng của thọ, tưởng, hành, thức chẳng phải là thọ, tưởng, hành, thức; cho đến tính vô lượng của mười tám pháp bất cộng của Phật chẳng phải là mười tám pháp bất cộng của Phật.
Bấy giờ Xá-lợi Tử bạch Phật rằng: Thưa Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đã sâu xa nhất, khó đo lường, vô lượng, khó tin hiểu, thì không nên nói trước các bồ-tát mới học Đại thừa, kẻo họ nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa này mà tâm kinh hoàng, sợ hãi, do dự, không thể tin hiểu. Chỉ nên nói trước các bồ-tát đã ở địa vị bất thoái chuyển. Các vị ấy nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế, tâm không kinh hoàng, không sợ, không khiếp, cũng không do dự; nghe rồi tin hiểu, thọ trì, đọc tụng, suy nghĩ đúng theo lẽ, giảng nói cho người khác.
Bấy giờ Thiên Đế Thích hỏi Xá-lợi Tử: Thưa Đại đức (tiếng tôn xưng bậc tu hành đáng kính), nếu có người nói Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế trước các bồ-tát mới học Đại thừa thì có lỗi gì? Xá-lợi Tử đáp: Này Kiều-thi-ca, nếu có người nói Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế trước các bồ-tát mới học Đại thừa, họ nghe rồi kinh hoàng, sợ hãi, do dự, không thể tin hiểu, hoặc sinh chê bai. Do đó họ gây tạo và làm tăng thêm những nghiệp có thể khiến bị đọa vào ác thú (đường dữ, cảnh giới khổ đau), chìm trong ba đường dữ (địa ngục, ngạ quỷ — loài quỷ đói, súc sinh), ở lâu trong vòng sinh tử (vòng sống chết luân hồi nối tiếp không dứt), khó chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Vì thế người có trí không nên nói Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế trước các bồ-tát mới học Đại thừa.
Thiên Đế Thích lại hỏi Cụ thọ (tiếng tôn xưng vị tỳ-kheo có tuổi đạo, bậc đáng kính) Xá-lợi Tử: Thưa Đại đức, có bồ-tát nào chưa được thọ ký (được Phật báo trước rằng người ấy sẽ thành Phật) về đại bồ-đề vô thượng, mà nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế, tâm không kinh hoàng, không sợ, không khiếp, không do dự chăng? Xá-lợi Tử đáp: Có. Này Kiều-thi-ca, vị bồ-tát ma-ha-tát ấy chẳng bao lâu nữa sẽ được thọ ký đại bồ-đề. Này Kiều-thi-ca, nếu bồ-tát ma-ha-tát nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế mà tâm không kinh hoàng, không sợ, không khiếp, cũng không do dự, thì nên biết vị bồ-tát ma-ha-tát ấy đã được thọ ký đại bồ-đề vô thượng; giả sử chưa được, thì cũng không quá chỗ một hoặc hai đức Phật nữa, chắc chắn sẽ được thọ ký đại bồ-đề. Nếu không phải vậy, thì nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế, tâm ắt kinh hoàng, sợ hãi, do dự.
Bấy giờ Phật bảo Xá-lợi Tử: Đúng thế, đúng thế, như lời ông nói. Này Xá-lợi Tử, nếu bồ-tát ma-ha-tát đã học Đại thừa từ lâu, phát đại nguyện từ lâu, tu sáu ba-la-mật-đa cùng vô lượng vô biên Phật pháp khác từ lâu, từ lâu đã ở chỗ vô lượng vô biên đức Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác mà cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen, từ lâu đã phụng sự vô lượng vô biên bạn lành, thì do nhân duyên ấy, khi nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế, tâm không kinh hoàng, không sợ, không khiếp, cũng không do dự; nghe rồi tin hiểu, thọ trì, đọc tụng, suy nghĩ đúng theo lẽ, giảng nói cho người khác, hoặc có thể chép viết, tu hành đúng như lời dạy.
Bấy giờ Xá-lợi Tử bạch Phật rằng: Thưa Thế Tôn, nay con muốn nói đôi chút thí dụ về các bồ-tát ma-ha-tát, cúi mong Thế Tôn thương xót cho phép. Phật bảo Xá-lợi Tử: Điều ông muốn nói, cứ tùy ý mà nói. Xá-lợi Tử thưa: Thưa Thế Tôn, như những người nam lành, người nữ lành theo Bồ-tát thừa (con đường tu của bồ-tát), trong giấc mộng tu hành các hạnh bát-nhã, tĩnh lự, tinh tấn, an nhẫn, tịnh giới, bố thí ba-la-mật-đa; an trụ nơi nội không cho đến vô tính tự tính không; tu hành tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi; tu hành mười trí lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; tu hành nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; đi đến cây bồ-đề (cây giác ngộ, nơi Phật ngồi thành đạo) cho đến ngồi yên trên tòa bồ-đề mầu nhiệm — nên biết những người ấy còn đến gần vô thượng chánh đẳng bồ-đề, huống chi có bồ-tát ma-ha-tát vì cầu vô thượng chánh đẳng bồ-đề, lúc thức tu hành các hạnh bát-nhã, tĩnh lự, tinh tấn, an nhẫn, tịnh giới, bố thí ba-la-mật-đa; an trụ nơi nội không cho đến vô tính tự tính không; tu hành tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi; tu hành mười trí lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; tu hành nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, mà lại không mau chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề mình mong cầu sao? Thế Tôn nên biết, vị bồ-tát ma-ha-tát ấy chẳng bao lâu sẽ đến dưới cây bồ-đề, chẳng bao lâu sẽ ngồi tòa bồ-đề mầu nhiệm, chứng đắc vô thượng chánh đẳng bồ-đề, chuyển diệu pháp luân, đem lợi ích an vui cho tất cả.
Thưa Thế Tôn, nếu những người nam lành, người nữ lành được nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế, thọ trì, đọc tụng, siêng năng tu học, suy nghĩ đúng theo lẽ, thì nên biết những người ấy đã học Đại thừa từ lâu, thiện căn đã chín muồi, đã cúng dường chư Phật, phụng sự nhiều bạn lành, vun trồng các gốc công đức, nên mới làm được việc này. Thưa Thế Tôn, nếu những người nam lành, người nữ lành được nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế, tin hiểu, thọ trì, đọc tụng, tu tập, suy nghĩ đúng theo lẽ, giảng nói cho người khác, thì những người ấy hoặc đã được thọ ký đại bồ-đề, hoặc sắp được thọ ký đại bồ-đề. Thưa Thế Tôn, những người ấy giống như bồ-tát ma-ha-tát ở địa vị bất thoái, mau được vô thượng chánh đẳng bồ-đề, bởi vì được nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, có thể tin hiểu sâu sắc, thọ trì, đọc tụng, suy nghĩ đúng theo lẽ, tu hành theo lời dạy, giảng nói cho người khác.
Thưa Thế Tôn, ví như có người đi qua đồng hoang, vượt đường hiểm trở một trăm du-thiện-na (đơn vị đo đường xa của Ấn Độ xưa, khoảng một ngày đường hành quân, chừng mười mấy cây số), hoặc hai, ba, hoặc bốn, năm trăm du-thiện-na, thấy những dấu hiệu báo trước sắp đến thành ấp, kinh đô, như người chăn thả gia súc, vườn rừng, ruộng nương. Thấy các dấu hiệu ấy rồi, người đó liền nghĩ: "Thành ấp, kinh đô cách đây không xa." Nghĩ thế rồi thân tâm yên ổn, không còn sợ thú dữ, giặc cướp, đói khát. Thưa Thế Tôn, các bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy: nếu được nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa này, thọ trì, đọc tụng, suy nghĩ đúng theo lẽ, tin hiểu sâu sắc, thì nên biết chẳng bao lâu sẽ được thọ ký, hoặc đã được thọ ký, mau chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Vị bồ-tát ma-ha-tát ấy không còn nỗi lo bị rơi xuống địa vị Thanh văn, Độc giác. Vì sao vậy? Thưa Thế Tôn, vì vị bồ-tát ma-ha-tát ấy đã được thấy, được nghe, cung kính cúng dường Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa — chính là dấu hiệu báo trước của vô thượng bồ-đề.
Bấy giờ Phật bảo Xá-lợi Tử: Đúng thế, đúng thế, như lời ông nói. Ông hãy nương sức Phật mà nói tiếp. Xá-lợi Tử lại bạch Phật: Thưa Thế Tôn, ví như có người muốn ngắm biển lớn, dần dần đi tới, trải qua nhiều thời gian, không còn thấy núi rừng, liền nghĩ: "Nay thấy cảnh này thì biển lớn không còn xa." Vì sao vậy? Vì đất gần bờ biển ắt thấp dần, chắc chắn không có núi rừng. Lúc ấy người kia tuy chưa thấy biển, nhưng thấy dấu hiệu gần biển, vui mừng hớn hở: "Ta chắc chắn sắp được thấy biển lớn." Thưa Thế Tôn, các bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy: nếu được nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa này, thọ trì, đọc tụng, suy nghĩ đúng theo lẽ, tin hiểu sâu sắc, thì vị bồ-tát ma-ha-tát ấy tuy chưa được Phật hiện tiền thọ ký rằng: "Ông ở đời sau, trải qua chừng ấy kiếp — hoặc trăm kiếp, hoặc nghìn kiếp, hoặc trăm nghìn kiếp, cho đến trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa kiếp (con số cực lớn; câu-chi là mười triệu, na-dữu-đa là một số còn lớn hơn rất nhiều) — sẽ được vô thượng chánh đẳng bồ-đề", nhưng nên tự biết việc thọ ký không còn xa. Vì sao vậy? Thưa Thế Tôn, vì vị bồ-tát ma-ha-tát ấy đã được thấy, được nghe, cung kính cúng dường, thọ trì, đọc tụng, suy nghĩ đúng theo lẽ Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa — chính là dấu hiệu báo trước của vô thượng bồ-đề.
Thưa Thế Tôn, ví như mùa xuân, các cây có hoa có quả, lá cũ đã rụng, cành nhánh tươi nhuận. Mọi người thấy vậy đều nói: "Hoa, quả, lá mới chẳng bao lâu sẽ ra." Vì sao vậy? Vì các cây ấy đã hiện dấu hiệu báo trước của hoa, quả, lá mới. Người ở Thiệm-bộ châu (châu lục phía nam núi Tu-di, tức thế giới loài người), nam nữ lớn nhỏ, thấy dấu hiệu ấy đều vui mừng hớn hở, cùng nói: "Chúng ta chẳng bao lâu sẽ được thấy hoa quả sum suê." Thưa Thế Tôn, các bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy: nếu được nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa này, thọ trì, đọc tụng, suy nghĩ đúng theo lẽ, tin hiểu sâu sắc, cung kính cúng dường, thì nên biết thiện căn đời trước đã chín muồi, đã cúng dường nhiều đức Phật, phụng sự nhiều bạn lành, chẳng bao lâu sẽ được thọ ký đại bồ-đề vô thượng chánh đẳng. Thưa Thế Tôn, vị bồ-tát ma-ha-tát ấy nên nghĩ thế này: "Trước đây ta chắc chắn có sức thiện căn thù thắng, có thể dẫn đến vô thượng chánh đẳng bồ-đề, nên nay mới được thấy, nghe, cung kính cúng dường Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thọ trì, đọc tụng, tin hiểu sâu sắc, suy nghĩ đúng theo lẽ, tùy sức tu tập."
Thưa Thế Tôn, nay trong hội này có các vị thiên tử (các vị trời) đã từng thấy các đức Phật quá khứ nói pháp này, đều sinh vui mừng, cùng bàn với nhau rằng: "Xưa kia các bồ-tát nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế liền được thọ ký; nay các bồ-tát đã nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa này, chẳng bao lâu chắc chắn sẽ được thọ ký bồ-đề."
Thưa Thế Tôn, ví như người phụ nữ mang thai đã lâu, thân thể ngày càng nặng nề, đi đứng không yên, ăn uống ngủ nghỉ đều giảm sút, không thích nói nhiều, chán các việc thường làm; vì chịu đau đớn nên mọi việc đều tạm dừng. Có người mẹ khác (?) thấy những dấu hiệu ấy, liền biết người phụ nữ này sắp sinh nở. Thưa Thế Tôn, các bồ-tát ma-ha-tát cũng như vậy: đời trước gieo thiện căn, cúng dường nhiều đức Phật, lâu ngày phụng sự bạn lành, thiện căn đã chín muồi, nên nay được nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa này, thọ trì, đọc tụng, suy nghĩ đúng theo lẽ, tin hiểu sâu sắc, tùy sức tu tập. Thế Tôn nên biết, vị bồ-tát ma-ha-tát ấy do nhân duyên này, chẳng bao lâu sẽ được thọ ký đại bồ-đề vô thượng chánh đẳng.
Bấy giờ Phật khen Xá-lợi Tử: Hay thay, hay thay! Ông khéo nói những thí dụ về bồ-tát được nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế, thọ trì, đọc tụng, suy nghĩ đúng theo lẽ, tin hiểu sâu sắc. Nên biết đó đều là nhờ sức uy thần của Phật khiến ông phát khởi được tài biện thuyết như vậy.
Bấy giờ Cụ thọ Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, vị đệ tử hiểu sâu về lý "không" bậc nhất của Phật) bạch Phật rằng: Thưa Thế Tôn, thật kỳ lạ thay! Các đức Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác khéo dắt dìu che chở các bồ-tát ma-ha-tát, khéo giao phó dặn dò các bồ-tát ma-ha-tát. Phật bảo Thiện Hiện: Đúng thế, đúng thế, như lời ông nói. Vì sao vậy? Này Thiện Hiện, vì các bồ-tát ma-ha-tát cầu đến vô thượng chánh đẳng bồ-đề là để nhiều loài hữu tình được lợi ích an vui, vì thương xót làm lợi ích cho trời và người. Các vị bồ-tát ma-ha-tát ấy khi siêng năng tu học hạnh bồ-tát, vì muốn làm lợi ích cho vô lượng trăm nghìn hữu tình, vì muốn dắt dìu vô lượng trăm nghìn bồ-tát, nên dùng tứ nhiếp sự (bốn cách gần gũi, thu phục lòng người để dẫn dắt) mà dắt dìu họ. Bốn cách ấy là gì? Một là bố thí (cho người của cải, giáo pháp, sự an ổn); hai là ái ngữ (nói lời dịu dàng, thương mến); ba là lợi hành (làm những việc có lợi cho người); bốn là đồng sự (cùng làm việc chung, sống hòa đồng với người để dẫn dắt).
Vị bồ-tát ma-ha-tát ấy tự mình an trụ đúng đắn nơi thập thiện nghiệp đạo (mười điều lành: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói đâm thọc, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không có tà kiến), cũng giúp người khác vững vàng siêng tu học thập thiện nghiệp đạo. Tự mình vào sơ tĩnh lự (tầng thiền định thứ nhất) cho đến phi tưởng phi phi tưởng xứ (tầng thiền định cao nhất, nơi tâm chẳng phải có tưởng cũng chẳng phải không có tưởng), cũng dạy người khác vào sơ tĩnh lự cho đến phi tưởng phi phi tưởng xứ. Tự mình hành bố thí, cũng dạy người khác hành bố thí. Tự mình hành tịnh giới, cũng dạy người khác hành tịnh giới. Tự mình hành an nhẫn, cũng dạy người khác hành an nhẫn. Tự mình hành tinh tấn, cũng dạy người khác hành tinh tấn. Tự mình hành tĩnh lự, cũng dạy người khác hành tĩnh lự. Tự mình hành bát-nhã, cũng dạy người khác hành bát-nhã.
Vị bồ-tát ma-ha-tát ấy nương nơi phương tiện thiện xảo (cách thức khéo léo, thích hợp để dẫn dắt) của Bát-nhã ba-la-mật-đa, tuy dạy các hữu tình chứng quả Dự lưu nhưng tự mình không chứng; tuy dạy các hữu tình chứng quả Nhất lai nhưng tự mình không chứng; tuy dạy các hữu tình chứng quả Bất hoàn nhưng tự mình không chứng; tuy dạy các hữu tình chứng quả A-la-hán nhưng tự mình không chứng; tuy dạy các hữu tình chứng Độc giác bồ-đề nhưng tự mình không chứng.
Vị bồ-tát ma-ha-tát ấy tự mình tu bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa, cũng khuyên vô lượng trăm nghìn bồ-tát tu hành bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa. Tự mình an trụ nơi địa vị bất thoái chuyển của bồ-tát, cũng khuyên vô lượng trăm nghìn bồ-tát an trụ nơi địa vị bất thoái chuyển của bồ-tát. Tự mình siêng năng tinh tấn nghiêm tịnh Phật độ (trang hoàng và làm thanh tịnh cõi nước của Phật mình sẽ thành), cũng khuyên vô lượng trăm nghìn bồ-tát siêng năng tinh tấn nghiêm tịnh Phật độ. Tự mình siêng năng tinh tấn thành thục hữu tình (giúp chúng sinh trưởng thành, chín muồi trên đường tu), cũng khuyên vô lượng trăm nghìn bồ-tát siêng năng tinh tấn thành thục hữu tình. Tự mình siêng năng phát khởi thần thông của bồ-tát, cũng khuyên vô lượng trăm nghìn bồ-tát siêng năng phát khởi thần thông của bồ-tát. Tự mình siêng năng làm trong sạch các đà-la-ni môn (các pháp môn tổng trì — năng lực ghi nhớ, giữ gìn trọn vẹn mọi giáo pháp không quên), cũng khuyên vô lượng trăm nghìn bồ-tát siêng năng làm trong sạch các đà-la-ni môn. Tự mình siêng năng làm trong sạch các tam-ma-địa môn (các pháp môn thiền định, tâm chuyên chú vào một chỗ), cũng khuyên vô lượng trăm nghìn bồ-tát siêng năng làm trong sạch các tam-ma-địa môn. Tự mình chứng được tài biện thuyết trọn vẹn, cũng khuyên vô lượng trăm nghìn bồ-tát chứng được tài biện thuyết trọn vẹn. Tự mình có được sắc thân (thân thể hữu hình) viên mãn, cũng khuyên vô lượng trăm nghìn bồ-tát có được sắc thân viên mãn. Tự mình có được tướng hảo (các tướng tốt và vẻ đẹp trên thân Phật: ba mươi hai tướng tốt, tám mươi vẻ đẹp) viên mãn, cũng khuyên vô lượng trăm nghìn bồ-tát có được tướng hảo viên mãn. Tự mình có được đồng chân địa (địa vị của bồ-tát có tâm trong sạch như trẻ thơ, không nhiễm dục, sắp kế vị Phật) viên mãn, cũng khuyên vô lượng trăm nghìn bồ-tát có được đồng chân địa viên mãn.
Vị bồ-tát ma-ha-tát ấy tự mình tu tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi, cũng khuyên người khác tu tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi. Tự mình an trụ nơi nội không cho đến vô tính tự tính không, cũng khuyên người khác an trụ nơi nội không cho đến vô tính tự tính không. Tự mình tu mười trí lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, cũng khuyên người khác tu mười trí lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật. Tự mình tu nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, cũng khuyên người khác tu nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Tự mình dứt mọi phiền não cùng tập khí nối tiếp không ngừng, cũng khuyên người khác dứt mọi phiền não cùng tập khí nối tiếp không ngừng. Tự mình chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề, chuyển diệu pháp luân, đem lợi ích an vui cho tất cả, cũng khuyên người khác chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề mà họ mong cầu và làm sự nghiệp ấy.
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: Thật kỳ lạ thay, Thế Tôn! Thật hiếm có thay, Thiện Thệ (danh hiệu Phật: bậc đã khéo đi đến nơi giải thoát)! Vị bồ-tát ma-ha-tát ấy thành tựu khối công đức lớn như thế, vì muốn làm lợi ích cho tất cả hữu tình mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế, cầu chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề, chuyển diệu pháp luân, đem lợi ích an vui cho tất cả. Thưa Thế Tôn, bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thế nào để mau được viên mãn?
Phật bảo Thiện Hiện: Nếu bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, không thấy sắc hoặc tăng hoặc giảm; không thấy thọ, tưởng, hành, thức hoặc tăng hoặc giảm. Không thấy nhãn xứ (xứ: chỗ giác quan và đối tượng gặp nhau làm sinh ra nhận thức; nhãn xứ là mắt) hoặc tăng hoặc giảm; không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ (tai, mũi, lưỡi, thân, ý) hoặc tăng hoặc giảm. Không thấy sắc xứ (hình sắc) hoặc tăng hoặc giảm; không thấy thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ (âm thanh, mùi, vị, vật chạm, đối tượng của ý) hoặc tăng hoặc giảm. Không thấy nhãn giới (giới: yếu tố, phạm vi riêng; nhãn giới là yếu tố mắt) hoặc tăng hoặc giảm; không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới hoặc tăng hoặc giảm. Không thấy sắc giới (yếu tố hình sắc) hoặc tăng hoặc giảm; không thấy thanh, hương, vị, xúc, pháp giới hoặc tăng hoặc giảm. Không thấy nhãn thức giới hoặc tăng hoặc giảm; không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới hoặc tăng hoặc giảm. Không thấy nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, cảnh và thức) hoặc tăng hoặc giảm; không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc hoặc tăng hoặc giảm. Không thấy các cảm thọ sinh ra do duyên nhãn xúc hoặc tăng hoặc giảm; không thấy các cảm thọ sinh ra do duyên nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc hoặc tăng hoặc giảm.
Không thấy bố thí ba-la-mật-đa hoặc tăng hoặc giảm; không thấy tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa hoặc tăng hoặc giảm. Không thấy nội không (cái không của các giác quan bên trong) hoặc tăng hoặc giảm; không thấy ngoại không (cái không của các đối tượng bên ngoài), nội ngoại không (cái không của cả trong lẫn ngoài), không không (cái không của chính cái "không"), đại không (cái không của mười phương không gian), thắng nghĩa không (cái không của chân lý tối cao), hữu vi không (cái không của các pháp do nhân duyên tạo thành), vô vi không (cái không của các pháp không do tạo tác), tất cánh không (cái không rốt ráo), vô tế không (cái không không có điểm đầu điểm cuối), tán vô tán không (cái không của sự tan rã và không tan rã), bản tính không (cái không của bản tính), tự cộng tướng không (cái không của đặc tính riêng và đặc tính chung), nhất thiết pháp không (cái không của tất cả các pháp), bất khả đắc không (cái không vì không thể nắm bắt), vô tính không (cái không của sự không có tự tính), tự tính không (cái không của tự tính), vô tính tự tính không (cái không của cả không có tự tính lẫn tự tính) hoặc tăng hoặc giảm. Không thấy tứ niệm trụ hoặc tăng hoặc giảm; không thấy tứ chánh đoạn (bốn sự nỗ lực chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm sinh điều lành chưa có, tăng trưởng điều lành đã có), tứ thần túc (bốn nền tảng của năng lực thiền định và thần thông), ngũ căn (năm căn lành: tin, siêng năng, nhớ nghĩ, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh phát triển từ năm căn lành ấy), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố giác ngộ), bát thánh đạo chi hoặc tăng hoặc giảm. Cho đến không thấy mười trí lực của Phật hoặc tăng hoặc giảm; không thấy tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật hoặc tăng hoặc giảm. Không thấy tất cả đà-la-ni môn hoặc tăng hoặc giảm; không thấy tất cả tam-ma-địa môn hoặc tăng hoặc giảm. Không thấy nhất thiết trí hoặc tăng hoặc giảm; không thấy đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí hoặc tăng hoặc giảm. Vị bồ-tát ma-ha-tát ấy tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mau được viên mãn.
Lại nữa, Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, không thấy đây là pháp, không thấy đây là phi pháp; không thấy đây là quá khứ, không thấy đây là vị lai, không thấy đây là hiện tại; không thấy đây là thiện, không thấy đây là chẳng thiện; không thấy đây là hữu ký (có thể xác định là thiện hay ác), không thấy đây là vô ký (không thể xác định là thiện hay ác); không thấy đây là hữu vi (do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt), không thấy đây là vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt); không thấy đây là cõi dục (cõi còn ham muốn ăn uống, dâm dục), không thấy đây là cõi sắc (cõi đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế), không thấy đây là cõi vô sắc (cõi chỉ còn tâm, không còn thân hình); không thấy đây là bố thí ba-la-mật-đa, cho đến không thấy đây là bát-nhã ba-la-mật-đa; không thấy đây là nội không, cho đến không thấy đây là vô tính tự tính không; không thấy đây là tứ niệm trụ, cho đến không thấy đây là bát thánh đạo chi; cứ như thế cho đến không thấy đây là mười trí lực của Như Lai, cho đến không thấy đây là mười tám pháp bất cộng của Phật; không thấy đây là tất cả đà-la-ni môn, không thấy đây là tất cả tam-ma-địa môn; không thấy đây là nhất thiết trí, không thấy đây là đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí — vị bồ-tát ma-ha-tát ấy tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mau được viên mãn. Vì sao vậy? Này Thiện Hiện, vì tất cả các pháp đều không có tự tính và hình tướng thật, không có tác dụng, không thể chuyển dời, đều hư dối lừa gạt, không bền chắc, không tự chủ, không có sự hay biết cảm nhận, lìa cái ta, chúng sinh, kẻ có mạng sống, kẻ được sinh ra, nói rộng ra cho đến kẻ biết, kẻ thấy (tức lìa mọi quan niệm cho rằng có một cái tôi, một chủ thể thường còn).
Bấy giờ Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: Thưa Thế Tôn, những điều Như Lai nói thật bất khả tư nghị (không thể nghĩ bàn, vượt ngoài sự suy lường và lời nói). Phật bảo Thiện Hiện: Đúng thế, đúng thế, như lời ông nói, những điều Như Lai nói là không thể nghĩ bàn. Này Thiện Hiện, vì sắc không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì thọ, tưởng, hành, thức không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì nhãn xứ không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì sắc xứ không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì nhãn giới không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì sắc giới không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì thanh, hương, vị, xúc, pháp giới không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì nhãn thức giới không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì nhãn xúc không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì các cảm thọ sinh ra do duyên nhãn xúc không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì các cảm thọ sinh ra do duyên nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn.
Vì bố thí ba-la-mật-đa không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn; cho đến vì bát-nhã ba-la-mật-đa không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì nội không không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn; cho đến vì vô tính tự tính không không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì tứ niệm trụ không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn; cho đến vì bát thánh đạo chi không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Cứ như thế cho đến vì mười trí lực của Phật không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn; cho đến vì mười tám pháp bất cộng của Phật không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì tất cả đà-la-ni môn không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì tất cả tam-ma-địa môn không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì nhất thiết trí không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Vì đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không thể nghĩ bàn, nên điều Như Lai nói không thể nghĩ bàn. Này Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa biết đúng như thật rằng sắc là không thể nghĩ bàn, thọ, tưởng, hành, thức là không thể nghĩ bàn, cho đến nhất thiết trí là không thể nghĩ bàn, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không thể nghĩ bàn, thì vị bồ-tát ma-ha-tát ấy tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mau được viên mãn.
Lại nữa, Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với sắc không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với thọ, tưởng, hành, thức không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với nhãn xứ không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với sắc xứ không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với nhãn giới không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với sắc giới không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với thanh, hương, vị, xúc, pháp giới không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với nhãn thức giới không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với nhãn xúc không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với các cảm thọ sinh ra do duyên nhãn xúc không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với các cảm thọ sinh ra do duyên nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn.
Đối với bố thí ba-la-mật-đa không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; cho đến đối với bát-nhã ba-la-mật-đa không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn. Đối với nội không không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; cho đến đối với vô tính tự tính không không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn. Đối với tứ niệm trụ không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; cho đến đối với bát thánh đạo chi không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn. Cứ như thế cho đến đối với mười trí lực của Phật không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; cho đến đối với mười tám pháp bất cộng của Phật không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn. Đối với tất cả đà-la-ni môn không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với tất cả tam-ma-địa môn không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với nhất thiết trí không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn; đối với đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không khởi ý tưởng là có thể nghĩ bàn hay không thể nghĩ bàn — thì vị bồ-tát ma-ha-tát ấy tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mau được viên mãn.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm ba mươi tám.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười chín (?).
Tam tạng Pháp sư (vị thầy thông suốt ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video