Phần thứ hai, Phẩm Tăng thượng mạn (thói kiêu mạn tự cho mình đã đạt được điều mà thật ra chưa đạt) thứ sáu mươi, đoạn hai.
Lại nữa, này Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về tính không)! Thế nào là bậc Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện tu thành Phật để cứu giúp mọi chúng sinh) chưa tu lâu các hạnh Bố thí (đem của cải, sức lực, giáo pháp cho người), Tịnh giới (giữ giới luật trong sạch), An nhẫn (nhẫn nại chịu đựng), Tinh tấn (siêng năng không lười), Tĩnh lự (thiền định, giữ tâm lặng yên) và Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ thấy rõ thật tướng các pháp; "ba-la-mật-đa" nghĩa là hạnh tu đưa sang bờ giải thoát), cho đến thiếu phương tiện thiện xảo (sự khéo léo, linh hoạt trong cách tu và cách giáo hóa), nên bị ác ma (ma quỷ xấu ác, chuyên phá người tu đạo) lừa gạt mê hoặc? Ta khuyên các Bồ-tát phải khéo nhận biết điều này.
Đó là có ác ma, vì muốn lừa gạt mê hoặc, bèn dùng mưu biến hóa ra đủ thứ hình dạng, đến trước Bồ-tát Ma-ha-tát mà nói thế này: "Này chàng trai kia! Ông có tự biết chăng? Chư Phật trong quá khứ đã từng thụ ký (lời Phật báo trước rằng người ấy chắc chắn sẽ thành Phật) đại bồ-đề cho ông rồi. Đối với Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn của Phật), ông chắc chắn sẽ đạt được, không còn thoái chuyển (lùi lại, sa sút) nữa. Cha mẹ, anh em, chị em, bạn bè, họ hàng của ông, cho đến tên tuổi khác nhau của họ suốt bảy đời, ta đều biết rõ. Thân ông sinh ra ở phương ấy, nước ấy, thành ấy, ấp ấy, xóm làng ấy. Ông sinh vào năm ấy, tháng ấy, ngày ấy, giờ ấy, dưới chòm sao chủ quản ấy (?)."
Ác ma như thế, nếu thấy vị Bồ-tát có tính tình mềm mỏng, các căn (giác quan và năng lực nhận biết) chậm lụt, liền giả vờ thụ ký rằng: "Căn tính mà ông có ở đời trước cũng đã như thế." Nếu thấy vị Bồ-tát có tính tình cứng cỏi, các căn sáng suốt nhanh nhạy, liền giả vờ thụ ký rằng: "Căn tính mà ông có ở đời trước cũng từng như thế."
Nếu thấy vị Bồ-tát ở chốn a-luyện-nhã (nơi vắng vẻ, xa làng xóm, yên tĩnh để tu hành), hoặc thường đi khất thực (xin ăn), hoặc mỗi ngày chỉ nhận ăn một lần, hoặc chỉ ăn trong một lần ngồi, hoặc chỉ ăn một bát, hoặc ở giữa bãi tha ma, hoặc ở ngoài trời trống, hoặc ở dưới gốc cây, hoặc mặc áo may bằng giẻ rách người ta vứt bỏ, hoặc chỉ có ba tấm áo (ba y: bộ áo tối thiểu của người xuất gia), hoặc thường ngồi không nằm, hoặc có chỗ ngồi nằm nào thì dùng chỗ ấy không đòi hỏi (những điều trên là các hạnh khổ hạnh gọi là đầu-đà, giúp gột bỏ tham muốn); hoặc ít ham muốn, hoặc biết đủ vui lòng, hoặc ưa xa lìa ồn ào, hoặc có chính niệm (luôn tỉnh giác, nhớ rõ điều đúng), hoặc ưa định lặng, hoặc có trí tuệ khéo léo, hoặc không coi trọng lợi lộc cúng dường, hoặc không quý danh tiếng, hoặc ưa thanh liêm tiết kiệm, không xoa dầu vào chân, hoặc ít ngủ, hoặc lìa trạo cử (tâm xao động, bồn chồn không yên), hoặc ưa nói lời êm dịu, hoặc thích ít nói.
Ác ma thấy vị Bồ-tát có những hạnh riêng như vậy rồi, liền giả vờ thụ ký rằng: "Ở đời trước ông cũng đã từng như thế. Vì sao vậy? Nay ông thành tựu được những công đức riêng như thế như thế, người đời đều thấy; thì đời trước ắt hẳn cũng có đủ các công đức như vậy. Ông nên hết sức vui mừng, tự an ủi, chớ tự coi thường mình."
Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nghe ác ma kia nói về công đức trong quá khứ và tương lai của mình, lại nói những điều khác biệt về bạn bè, họ hàng hiện tại và tên tuổi của bản thân, cùng khen ngợi đủ thứ căn lành thù thắng (thiện căn: gốc rễ việc lành, vượt trội), thì vui mừng hớn hở, sinh tăng thượng mạn, khinh thường chê bai, mắng nhiếc các Bồ-tát khác.
Lúc ấy ác ma biết người này tối tăm chậm lụt, đã sinh tăng thượng mạn, khinh thường người khác, lại bảo rằng: "Ông chắc chắn đã thành tựu công đức thù thắng. Các đức Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác (các danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc đến từ chân như; Ứng là bậc đáng được cúng dường; Chính Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chính trọn vẹn) trong quá khứ đã thụ ký cho ông rồi. Đối với Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề, ông chắc chắn sẽ chứng được, không còn thoái chuyển. Đã có những điềm lành như thế hiện ra trước mắt."
Lúc ấy, ác ma vì muốn quấy nhiễu người kia, hoặc giả hóa làm hình bí-sô (tức tỳ-kheo, vị tăng xuất gia), hoặc giả hóa làm hình cư sĩ (người tu tại gia), hoặc giả hóa làm hình cha mẹ, bạn bè, người và loài phi nhân (các loài không phải người như thần, quỷ), hiện ra trước mặt, cất tiếng lớn mà nói: "Lành thay, bậc Đại sĩ! Ngài đã thành tựu được công đức như thế. Chư Phật quá khứ từ lâu đã thụ ký đại bồ-đề cho ngài. Đối với Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề, ngài đã không còn thoái chuyển. Vì sao vậy? Vì các tướng công đức thù thắng của bậc Bồ-tát Ma-ha-tát ở bậc không thoái chuyển, ngài đều có đủ. Ngài nên tự tôn trọng mình, chớ sinh nghi ngờ." Khi ấy vị Bồ-tát này nghe những lời kia rồi, tâm tăng thượng mạn càng thêm vững chắc.
Này Thiện Hiện! Những hành vi, dáng vẻ, dấu hiệu của bậc Bồ-tát Ma-ha-tát thật sự đã đạt được bậc không thoái chuyển như Ta đã nói, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát này thật ra đều không có. Thiện Hiện nên biết, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đã bị ma nắm giữ, bị ma quấy nhiễu, không được tự chủ. Vì sao vậy? Vì đối với các hành vi, dáng vẻ, dấu hiệu của bậc Bồ-tát Ma-ha-tát đã đạt được bậc không thoái chuyển, vị ấy thật ra đều chưa có; chỉ nghe ác ma giả dối nói về đức hạnh, tên tuổi của mình, mà sinh tăng thượng mạn, khinh thường chê bai, mắng nhiếc các Bồ-tát khác. Cho nên, này Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn chứng Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề, thì phải khéo nhận biết các việc làm của ác ma, chớ để bị lừa dối mà sinh tâm kiêu căng ngạo mạn.
Lại nữa, này Thiện Hiện! Có Bồ-tát Ma-ha-tát bị ma nắm giữ, bị ma quấy nhiễu, chỉ nghe danh hão mà sinh kiêu mạn. Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy trước đây chưa tu học Bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa; trước đây chưa an trú nơi Nội không cho đến Vô tính tự tính không (các phép quán về "không": thấy rõ mọi thứ bên trong, bên ngoài cho đến tự tính của chúng đều trống rỗng, không có thực thể cố định); trước đây chưa an trú nơi Chân như cho đến Bất tư nghị giới (các tên gọi của thật tướng các pháp: tính như thật, không đổi khác, vượt ngoài suy lường); trước đây chưa an trú nơi Thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo (Tứ thánh đế: bốn chân lý — đời là khổ, khổ có nguyên nhân, khổ có thể diệt, có con đường diệt khổ).
Trước đây chưa tu học Bốn niệm trụ cho đến Tám chi thánh đạo (ba mươi bảy pháp tu hỗ trợ cho việc giác ngộ, bắt đầu từ bốn phép quán thân, cảm thọ, tâm, pháp, cho đến tám nẻo đường chân chính); trước đây chưa tu học Bốn tĩnh lự (bốn bậc thiền), Bốn vô lượng (bốn tâm rộng lớn: từ, bi, hỷ, xả), Bốn định vô sắc (bốn tầng định vượt khỏi mọi hình sắc); trước đây chưa tu học Tám giải thoát cho đến Mười biến xứ (các phép thiền quán giúp tâm thoát khỏi ràng buộc và làm chủ cảnh giới); trước đây chưa tu học các cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện (ba cửa giải thoát: thấy mọi pháp là không, không có tướng mạo cố định, không còn gì để mong cầu).
Trước đây chưa tu học Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa (mười địa, tức mười tầng bậc tu chứng của Bồ-tát, từ địa thứ nhất là Vui mừng tột bậc đến địa thứ mười là Mây pháp); trước đây chưa tu học các pháp môn Đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, nắm giữ mọi giáo pháp không quên) và các pháp môn Tam-ma-địa (các loại thiền định); trước đây chưa tu học Năm loại mắt (nhục nhãn, thiên nhãn, tuệ nhãn, pháp nhãn, Phật nhãn) và Sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm); trước đây chưa tu học Mười lực của Như Lai cho đến Mười tám pháp bất cộng của Phật (những năng lực và đức tính riêng của Phật, không ai khác có được); trước đây chưa tu học Pháp không quên mất (không bao giờ quên điều cần làm) và Tính thường an trú nơi xả (tâm luôn bình thản, buông xả).
Trước đây chưa tu học Nhất thiết trí (trí biết toàn bộ các pháp một cách tổng quát, như trí của bậc Thanh văn), Đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu, như trí của Bồ-tát), Nhất thiết tướng trí (trí biết rõ mọi tướng trạng chi tiết của mọi pháp, là trí của Phật); trước đây chưa tu học tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát và Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật. Do nhân duyên ấy mà khiến ma có dịp lợi dụng.
Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không thể hiểu rõ hành tướng của bốn loại ma (ma năm uẩn: thân tâm gây chướng ngại; ma phiền não; ma chết; và thiên ma: ma vương cõi trời). Do nhân duyên ấy mà khiến ma có dịp lợi dụng.
Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không hiểu rõ sắc, thọ, tưởng, hành, thức (năm uẩn: năm nhóm hợp thành thân tâm con người — thân xác, cảm thọ, tri giác, ý chí và các tạo tác của tâm, nhận thức); không hiểu rõ nhãn xứ cho đến ý xứ (sáu xứ bên trong: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); không hiểu rõ sắc xứ cho đến pháp xứ (sáu xứ bên ngoài: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, các đối tượng của ý); không hiểu rõ nhãn giới cho đến ý giới; không hiểu rõ sắc giới cho đến pháp giới; không hiểu rõ nhãn thức giới cho đến ý thức giới (mười tám giới: sáu căn, sáu cảnh và sáu thức, tức sự nhận biết nảy sinh khi căn gặp cảnh); không hiểu rõ nhãn xúc cho đến ý xúc (sự tiếp xúc giữa căn, cảnh và thức); không hiểu rõ các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên sinh ra; không hiểu rõ địa giới cho đến thức giới (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, không gian, thức).
Không hiểu rõ vô minh cho đến lão tử (mười hai nhân duyên: chuỗi mười hai mắt xích nối tiếp nhau khiến chúng sinh trôi lăn trong sinh tử, khởi đầu từ vô minh tức sự mê muội không thấy chân lý, kết thúc bằng già và chết); không hiểu rõ Bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa; không hiểu rõ Nội không cho đến Vô tính tự tính không; không hiểu rõ Chân như cho đến Bất tư nghị giới; không hiểu rõ Thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo; không hiểu rõ Bốn niệm trụ cho đến Tám chi thánh đạo; không hiểu rõ Bốn tĩnh lự, Bốn vô lượng, Bốn định vô sắc; không hiểu rõ Tám giải thoát cho đến Mười biến xứ; không hiểu rõ các cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện; không hiểu rõ Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa; không hiểu rõ các pháp môn Đà-la-ni và Tam-ma-địa; không hiểu rõ Năm loại mắt và Sáu thần thông; không hiểu rõ Mười lực của Như Lai cho đến Mười tám pháp bất cộng của Phật; không hiểu rõ Pháp không quên mất và Tính thường an trú nơi xả.
Không hiểu rõ quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề (các quả vị chứng đắc: Dự lưu là quả đầu tiên, người đã nhập dòng thánh; Độc giác là bậc tự mình giác ngộ không cần thầy); không hiểu rõ Nhất thiết trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí; cũng không hiểu rõ thật tướng của tên gọi các chúng sinh và các pháp, tức là vô tướng (không có tướng mạo cố định). Do nhân duyên ấy mà khiến ma có dịp lợi dụng, dùng mưu biến hóa ra đủ thứ hình dạng, nói với vị Bồ-tát Ma-ha-tát này rằng: "Hạnh nguyện ông tu hành đã viên mãn, ông sẽ chứng Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề. Khi ông thành Phật, sẽ được danh hiệu tôn quý với công đức thù thắng như thế này."
Ấy là vì ác ma kia biết vị Bồ-tát này suốt đêm dài (suốt thời gian lâu dài) vẫn suy nghĩ mong ước: "Khi ta thành Phật, sẽ được công đức và danh hiệu như thế này", nên thuận theo điều mong ước ấy mà thụ ký cho. Khi ấy vị Bồ-tát này, vì xa lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa, không có phương tiện thiện xảo, nên nghe ma thụ ký liền nghĩ: "Lạ thay! Người này thụ ký cho ta về công đức và danh hiệu khi ta thành Phật, đúng hợp với điều ta suốt đêm dài mong ước. Do đó biết rằng chư Phật quá khứ chắc chắn đã thụ ký đại bồ-đề cho ta rồi. Đối với Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề, ta chắc chắn sẽ đạt được, không còn thoái chuyển. Khi ta thành Phật, nhất định sẽ được danh hiệu tôn trọng với công đức như thế."
Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, khi ác ma như thế, hoặc quyến thuộc của ma, hoặc các sa-môn (người xuất gia tu hành) bị ma sai khiến, thụ ký về danh hiệu thành Phật trong tương lai, thì cứ thế mà sự kiêu mạn càng tăng: "Trong tương lai ta nhất định sẽ thành Phật, được công đức và danh hiệu như thế. Các Bồ-tát khác không ai bằng ta."
Thiện Hiện nên biết! Những hành vi, dáng vẻ, dấu hiệu của bậc Bồ-tát Ma-ha-tát đã đạt được bậc không thoái chuyển như Ta đã nói, vị Bồ-tát Ma-ha-tát này đều chưa thành tựu; chỉ nghe ma nói danh hão về việc thành Phật, liền sinh kiêu mạn, khinh rẻ, chê bai, miệt thị chúng Bồ-tát Ma-ha-tát khác. Thiện Hiện nên biết! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, do khởi kiêu mạn, khinh rẻ, chê bai, miệt thị chúng Bồ-tát Ma-ha-tát khác, nên xa lìa Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề.
Thiện Hiện nên biết! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì xa lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa, không có phương tiện thiện xảo, vì bỏ bạn lành, vì thường bị bạn xấu lôi kéo, nên sẽ rơi vào bậc Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật dạy, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) hoặc bậc Độc giác.
Thiện Hiện nên biết! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, nếu ngay trong thân này lấy lại được chính niệm, hết lòng sám hối lỗi lầm, bỏ tâm kiêu mạn, nhiều lần gần gũi bạn lành chân chính thù thắng, thì tuy phải trôi lăn trong sinh tử lâu dài, nhưng về sau sẽ lại nương vào Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu và phương tiện thiện xảo, dần dần tu học, rồi sẽ chứng Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề.
Thiện Hiện nên biết! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, nếu ngay trong thân này không lấy lại được chính niệm, không thể sám hối lỗi lầm, không bỏ tâm kiêu mạn, không ưa gần gũi bạn lành chân chính thù thắng, thì nhất định phải trôi lăn trong sinh tử lâu dài; dù vị ấy siêng năng tu các nghiệp lành, vẫn rơi vào bậc Thanh văn hoặc Độc giác.
Ví như vị bí-sô cầu quả Thanh văn, nếu phạm một trong bốn tội nặng (bốn tội ba-la-di: dâm dục, trộm cắp, giết người, nói dối là mình đã chứng thánh — phạm vào thì bị loại khỏi tăng đoàn), thì không còn là sa-môn, không còn là con của Thích-ca (đệ tử của Phật Thích-ca), và ngay trong đời hiện tại nhất định không thể đạt được bốn quả sa-môn (bốn quả vị thánh của người xuất gia: Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán). Vị Bồ-tát chấp lầm vào danh hão cũng như vậy: chỉ nghe ma nói cái tên suông về việc thành Phật, liền khởi tâm kiêu mạn, khinh rẻ, chê bai, miệt thị chúng Bồ-tát Ma-ha-tát khác. Nên biết tội này nặng hơn bốn tội nặng mà vị bí-sô kia phạm, gấp vô lượng lần.
Hãy gác lại bốn tội nặng mà vị bí-sô kia phạm; tội của vị Bồ-tát này còn nặng hơn năm tội vô gián (năm tội nặng nhất, phải đọa địa ngục chịu khổ không gián đoạn: giết cha, giết mẹ, giết A-la-hán, làm thân Phật chảy máu, phá sự hòa hợp của tăng đoàn) gấp vô lượng lần. Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thật ra không thành tựu công đức thù thắng, nghe ác ma nói danh hão về việc thành Phật liền tự kiêu mạn, khinh các Bồ-tát khác; cho nên tội này nặng hơn năm tội vô gián. Do đó nên biết, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn chứng Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề, thì phải khéo nhận biết những việc ma vi tế như việc thụ ký danh hiệu hão huyền như thế, và siêng năng cầu Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề.
Lại nữa, này Thiện Hiện! Có Bồ-tát Ma-ha-tát tu hạnh viễn ly (hạnh xa lìa, sống tách khỏi chốn đông người), tức là ẩn trong núi rừng, đầm vắng, đồng hoang, ở chốn a-luyện-nhã (nơi vắng vẻ yên tĩnh để tu hành), ngồi yên suy ngẫm. Khi ấy có ác ma đến chỗ vị ấy, cung kính khen ngợi, nói thế này: "Lành thay, bậc Đại sĩ! Ngài tu được hạnh viễn ly chân thật như thế. Hạnh viễn ly này được tất cả các đức Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác (các danh hiệu của Phật) cùng khen ngợi; Thiên Đế Thích (vua cõi trời Đao-lợi) cùng các vị trời, thần tiên đều cùng bảo vệ, cúng dường, tôn trọng. Ngài nên ở mãi nơi đây, chớ đi nơi khác."
Thiện Hiện nên biết! Ta không khen ngợi việc các Bồ-tát Ma-ha-tát ở chốn a-luyện-nhã, đồng hoang núi rừng, ngồi yên suy ngẫm mà tu hạnh viễn ly như vậy. Cụ thọ (cách gọi tôn kính vị tỳ-kheo lớn tuổi) Thiện Hiện bạch rằng: "Bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên tu hạnh viễn ly nào khác, mà Phật không khen công đức viễn ly của việc ở chốn a-luyện-nhã, đồng hoang núi rừng, bỏ chỗ nằm ngồi tốt, suy ngẫm ngồi yên?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát, dù ở chốn a-luyện-nhã nơi núi rừng, đầm vắng, đồng hoang, hay ở chốn ồn ào tạp nhạp như thành ấp, làng xóm, kinh đô, chỉ cần xa lìa được phiền não và nghiệp ác, cùng tác ý (cách khởi tâm, hướng suy nghĩ) của hàng Thanh văn (người tu nhờ nghe lời Phật, chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) và Độc giác (bậc tự mình giác ngộ, không cần thầy, cũng chỉ lo cho riêng mình), siêng tu Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ thấy rõ thật tướng các pháp, hạnh tu đưa sang bờ giải thoát) và tu các công đức thù thắng khác, thì đó gọi là hạnh viễn ly chân thật của Bồ-tát.
Hạnh viễn ly này được tất cả các đức Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác cùng khen ngợi, chư Phật Thế Tôn cùng cho phép; chúng Bồ-tát thường nên tu học. Dù ngày hay đêm, nên suy ngẫm đúng đắn, tinh tấn tu hành pháp viễn ly này; đó gọi là Bồ-tát tu hạnh viễn ly. Hạnh viễn ly này không xen lẫn tác ý của Thanh văn, Độc giác, không xen lẫn mọi phiền não và nghiệp ác, lìa mọi ồn ào tạp nhạp, rốt ráo trong sạch, khiến các Bồ-tát mau chứng Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính và trọn vẹn của Phật), làm lợi ích an vui cho chúng sinh mãi không dứt.
Còn việc ác ma khen ngợi, như ẩn trong chốn a-luyện-nhã nơi núi rừng, đầm vắng, đồng hoang, bỏ chỗ nằm ngồi tốt, ngồi yên suy ngẫm, thì không phải hạnh viễn ly chân thật của các Bồ-tát. Vì sao vậy? Vì hạnh viễn ly ấy vẫn còn ồn ào tạp nhạp: hoặc xen lẫn nghiệp ác, phiền não, hoặc xen lẫn tác ý của Thanh văn, Độc giác; đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, không thể siêng năng tin nhận tu học, không thể viên mãn Nhất thiết trí trí (trí tuệ biết tất cả, tức trí tuệ trọn vẹn của Phật).
Thiện Hiện nên biết! Có Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện tu thành Phật để cứu giúp mọi chúng sinh) tuy ưa tu hành pháp viễn ly được ma khen ngợi, nhưng lại khởi tâm kiêu mạn không trong sạch, khinh rẻ chê bai chúng Bồ-tát Ma-ha-tát khác. Ấy là có những Bồ-tát Ma-ha-tát tuy ở thành ấp, làng xóm, kinh đô, nhưng tâm trong sạch, không xen lẫn các thứ phiền não, nghiệp ác cùng tác ý của Thanh văn, Độc giác;
họ siêng năng tu học Bố thí (đem của cải, sức lực, giáo pháp cho người) ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa; siêng năng an trú nơi Nội không cho đến Vô tính tự tính không (các phép quán về "không": thấy mọi thứ bên trong, bên ngoài cho đến tự tính của chúng đều trống rỗng, không có thực thể cố định); siêng năng an trú nơi Chân như cho đến Bất tư nghị giới (các tên gọi thật tướng các pháp: như thật, không đổi khác, vượt ngoài suy lường); siêng năng an trú nơi Thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo (bốn chân lý: đời là khổ, khổ có nguyên nhân, khổ có thể diệt, có con đường diệt khổ);
siêng năng tu học Bốn niệm trụ cho đến Tám chi thánh đạo (các pháp tu hỗ trợ giác ngộ, từ bốn phép quán thân, cảm thọ, tâm, pháp cho đến tám nẻo đường chân chính); siêng năng tu học những công đức thế gian như Bốn tĩnh lự (bốn bậc thiền), Bốn vô lượng (bốn tâm rộng lớn: từ, bi, hỷ, xả), Bốn định vô sắc (bốn tầng định vượt khỏi hình sắc), Năm thần thông (năm năng lực siêu phàm của người tu thiền); siêng năng tu học các cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện (thấy mọi pháp là không, không tướng mạo cố định, không còn gì để mong cầu); siêng năng tu học Mười địa của Bồ-tát (mười tầng bậc tu chứng); siêng năng tu học các pháp môn Đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, nắm giữ giáo pháp) và Tam-ma-địa (các loại thiền định);
siêng năng tu học Năm loại mắt (nhục nhãn, thiên nhãn, tuệ nhãn, pháp nhãn, Phật nhãn) và Sáu thần thông; siêng năng tu học Tám giải thoát cho đến Mười biến xứ (các phép thiền quán giúp tâm thoát ràng buộc, làm chủ cảnh giới); siêng năng tu học Mười lực của Như Lai cho đến Mười tám pháp bất cộng của Phật (những năng lực, đức tính riêng của Phật); siêng năng tu học Pháp không quên mất và Tính thường an trú nơi xả (tâm luôn bình thản buông xả); siêng năng tu học Nhất thiết trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí (ba bậc trí: biết tổng quát mọi pháp; biết rõ mọi con đường tu; biết rõ mọi tướng trạng chi tiết của mọi pháp), làm cho cõi Phật trang nghiêm trong sạch, giúp chúng sinh thành thục (tiến đến chín muồi trên đường giải thoát).
Họ tuy ở chốn ồn ào mà tâm vẫn vắng lặng, luôn siêng tu tập hạnh viễn ly chân thật. Thế mà đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát chân chính trong sạch như vậy, vị kia lại thường ngạo mạn trong lòng, khinh rẻ, chê bai, phỉ báng, lấn lướt.
Thiện Hiện nên biết! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì xa lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa, không có phương tiện thiện xảo (sự khéo léo trong cách tu và cách giáo hóa), nên dù ở nơi đồng hoang rộng trăm du-thiện-na (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, mỗi du-thiện-na khoảng mười mấy cây số), trong đó hoàn toàn không có cầm thú dữ, rắn rết, trộm cướp, chỉ có quỷ thần, la-sát-ta (loài quỷ dữ ăn thịt người) qua lại; vị ấy ở chốn a-luyện-nhã như vậy, dù trải qua một năm, hoặc năm năm, mười năm, hoặc cho đến trăm nghìn câu-chi (một câu-chi là mười triệu) năm, hay hơn số ấy, mà tu hạnh viễn ly, cũng vẫn không hiểu rõ hạnh viễn ly chân thật — tức là các Bồ-tát Ma-ha-tát tuy ở chốn ồn ào mà tâm vắng lặng, xa lìa các thứ phiền não, nghiệp ác cùng tác ý của Thanh văn, Độc giác, phát tâm hướng đến Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề.
Thiện Hiện nên biết! Các Bồ-tát ấy tuy ở đồng hoang trải qua nhiều thời gian, nhưng vẫn xen lẫn tác ý của Thanh văn, Độc giác, đối với hai bậc ấy rất mực ưa thích đắm trước, nương theo pháp của hai bậc ấy mà tu hạnh viễn ly, lại đối với hạnh này rất mực say đắm. Thiện Hiện nên biết! Họ tuy tu hạnh viễn ly như vậy, nhưng không hợp với lòng các đức Như Lai.
Thiện Hiện nên biết! Hạnh viễn ly chân thật của các Bồ-tát Ma-ha-tát mà Ta khen ngợi, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy hoàn toàn không thành tựu; đối với hạnh viễn ly chân chính thù thắng, vị ấy cũng không thấy có chút dáng dấp nào tương tự. Vì sao vậy? Vì vị ấy không ưa thích hạnh viễn ly chân thật của Bồ-tát, chỉ ưa siêng tu hạnh viễn ly trống rỗng của Thanh văn, Độc giác.
Thiện Hiện nên biết! Khi các Bồ-tát ấy tu hạnh viễn ly không chân chính thù thắng, ma đến giữa hư không vui mừng khen ngợi mà bảo: "Lành thay, lành thay, bậc Đại sĩ! Ngài siêng tu được hạnh viễn ly chân thật. Hạnh viễn ly này được tất cả các đức Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác cùng khen ngợi. Ngài siêng năng tu học hạnh này, sẽ mau chứng được Nhất thiết trí trí."
Thiện Hiện nên biết! Các Bồ-tát ấy ưa đắm pháp viễn ly mà hai thừa (Thanh văn thừa và Độc giác thừa, hai con đường chỉ cầu giải thoát riêng cho mình) tu tập như vậy, rồi khinh rẻ chê bai các vị bí-sô (tức tỳ-kheo, vị tăng xuất gia) theo Bồ-tát thừa, tuy ở chốn ồn ào mà tâm vắng lặng, nói rằng: "Họ không thể tu hạnh viễn ly; thân ở chốn ồn ào, tâm không vắng lặng, không có pháp điều phục hiền lành."
Thiện Hiện nên biết! Các Bồ-tát ấy đối với những Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong hạnh viễn ly chân thật được Phật khen ngợi thì khinh rẻ chê bai, cho là ở chốn ồn ào, tâm không vắng lặng, không thể siêng tu hạnh viễn ly chân thật; còn đối với những Bồ-tát Ma-ha-tát an trú trong hạnh thật sự ồn ào tạp nhạp, không được các đức Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác khen ngợi, thì lại tôn trọng khen ngợi, cho là không ồn ào, tâm vắng lặng, tu hành đúng hạnh viễn ly chân thật.
Thiện Hiện nên biết! Các Bồ-tát ấy, đối với người đáng gần gũi, cung kính, cúng dường như đối với chư Phật thì không gần gũi, cung kính, cúng dường mà lại khinh chê; đối với người đáng xa lánh, không nên gần gũi, cung kính, cúng dường, như bạn xấu, thì lại gần gũi, cung kính, cúng dường như thờ chư Phật.
Thiện Hiện nên biết! Các Bồ-tát ấy vì xa lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa, không có phương tiện thiện xảo, nên sinh ra đủ thứ phân biệt chấp trước hão huyền. Vì sao vậy? Vì họ nghĩ thế này: "Điều ta tu học là viễn ly chân thật, cho nên được loài phi nhân (các loài không phải người như thần, quỷ) khen ngợi, che chở nhớ nghĩ. Kẻ ở thành ấp thì thân tâm rối loạn, ai sẽ che chở nhớ nghĩ, cung kính khen tặng?" Các Bồ-tát ấy do nhân duyên này mà trong lòng nhiều kiêu mạn, khinh rẻ chê bai chúng Bồ-tát Ma-ha-tát khác, phiền não và nghiệp ác ngày đêm tăng thêm.
Thiện Hiện nên biết! Các Bồ-tát ấy đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát khác là chiên-đồ-la (tầng lớp bị coi là thấp hèn, ô uế nhất trong xã hội Ấn Độ xưa; ở đây ví kẻ làm nhơ bẩn đoàn thể), làm ô uế chúng Bồ-tát Ma-ha-tát. Tuy có dáng vẻ giống Bồ-tát Ma-ha-tát, nhưng thật là giặc lớn ở cõi trời và cõi người, lừa gạt mê hoặc trời, người, a-tố-lạc (tức a-tu-la, loài thần hay gây chiến, nóng giận) v.v. Thân họ tuy mặc áo pháp của sa-môn (người xuất gia tu hành), nhưng lòng luôn ôm ý muốn của kẻ trộm cướp. Những ai đã phát tâm hướng theo Bồ-tát thừa, không nên gần gũi, cung kính, cúng dường, tôn trọng, khen ngợi kẻ ác như vậy. Vì sao vậy? Nên biết kẻ ấy ôm lòng tăng thượng mạn (kiêu mạn tự cho mình đã đạt điều chưa đạt), bên ngoài giống Bồ-tát, bên trong nhiều phiền não.
Cho nên, này Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thật lòng không bỏ Nhất thiết trí trí, không bỏ Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề, hết lòng muốn cầu Nhất thiết trí trí, muốn chứng Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề, để làm lợi ích an vui khắp cho mọi chúng sinh, thì không nên gần gũi, cung kính, cúng dường, tôn trọng, khen ngợi kẻ ác như vậy.
Thiện Hiện nên biết! Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên thường tinh tấn tu việc của chính mình, xa lìa sinh tử, không đắm trước ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc — toàn bộ thế giới luân hồi). Đối với kẻ giặc dữ, kẻ chiên-đồ-la kia, nên thường khởi tâm từ, bi, hỷ, xả (thương yêu, xót thương, vui theo điều lành của người, và buông xả bình đẳng), nên nghĩ thế này: "Ta không nên gây ra những lỗi lầm như kẻ ác kia đã gây ra. Nếu lỡ thất niệm mà tạm khởi như họ, thì phải lập tức nhận ra và khiến nó mau tiêu diệt." Cho nên chúng Bồ-tát Ma-ha-tát muốn chứng Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề, thì phải khéo nhận biết các việc của ác ma, nên siêng năng tinh tấn xa lìa, trừ diệt những lỗi lầm như các Bồ-tát kia đã gây ra, và siêng cầu Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề.
Lại nữa, này Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát dốc lòng mạnh mẽ (tác ý tăng thượng: khởi tâm hướng đến một cách mạnh mẽ, chủ động) muốn chứng Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề, thì nên thường gần gũi, cung kính, cúng dường, tôn trọng, khen ngợi bậc thiện tri thức (người bạn lành, người thầy tốt chỉ dẫn con đường tu đúng) chân thật. Khi ấy Thiện Hiện liền bạch Phật: "Thế nào gọi là thiện tri thức chân thật của các Bồ-tát Ma-ha-tát?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Tất cả các đức Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác là thiện tri thức chân thật của các Bồ-tát. Tất cả chúng Bồ-tát Ma-ha-tát cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát. Các vị Thanh văn và những bậc thiện sĩ khác, có thể vì chúng Bồ-tát Ma-ha-tát mà giảng nói, chỉ bày, phân tích, làm sáng tỏ ý nghĩa tương ứng với Bố thí, Tịnh giới (giữ giới trong sạch), An nhẫn (nhẫn nại chịu đựng), Tinh tấn (siêng năng), Tĩnh lự (thiền định), Bát-nhã ba-la-mật-đa, khiến dễ hiểu, cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát.
Lại nữa, này Thiện Hiện! Bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa là thiện tri thức chân thật của các Bồ-tát. Bốn niệm trụ cho đến Tám chi thánh đạo cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát. Bốn tĩnh lự, Bốn vô lượng, Bốn định vô sắc cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát. Tám giải thoát cho đến Mười biến xứ cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát. Các cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát. Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa (mười địa của Bồ-tát, từ địa Vui mừng tột bậc đến địa Mây pháp) cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát. Các pháp môn Đà-la-ni và Tam-ma-địa cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát. Năm loại mắt và Sáu thần thông cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát.
Mười lực của Như Lai cho đến Mười tám pháp bất cộng của Phật cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát. Pháp không quên mất và Tính thường an trú nơi xả cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát. Nhất thiết trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát. Tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát. Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát. Sự dứt hẳn mọi tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não) nối tiếp cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát.
Lại nữa, này Thiện Hiện! Thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo là thiện tri thức chân thật của các Bồ-tát. Tính duyên của các pháp (tính chất các pháp đều do nhân duyên mà có) cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát. Các chi duyên khởi (mười hai mắt xích nhân duyên nối tiếp nhau tạo nên sinh tử) cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát. Nội không cho đến Vô tính tự tính không cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát. Chân như cho đến Bất tư nghị giới cũng là thiện tri thức chân thật của Bồ-tát.
Lại nữa, này Thiện Hiện! Bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát, là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi (nơi đứng vững giữa dòng nước sinh tử), là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Bốn niệm trụ cho đến Tám chi thánh đạo cũng đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi, là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Bốn tĩnh lự, Bốn vô lượng, Bốn định vô sắc cũng đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi, là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Tám giải thoát cho đến Mười biến xứ cũng đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi, là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Các cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện cũng đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi, là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa cũng đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi, là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Các pháp môn Đà-la-ni và Tam-ma-địa cũng đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi, là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Năm loại mắt và Sáu thần thông cũng đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi, là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Mười lực của Như Lai cho đến Mười tám pháp bất cộng của Phật cũng đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi, là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Pháp không quên mất và Tính thường an trú nơi xả cũng đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi, là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Nhất thiết trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí cũng đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi, là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát cũng đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi, là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật cũng đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi, là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Sự dứt hẳn mọi tập khí nối tiếp cũng đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi, là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Lại nữa, này Thiện Hiện! Thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo cũng đối với các chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi, là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Tính duyên của các pháp và các chi duyên khởi cũng đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi, là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Nội không cho đến Vô tính tự tính không cũng đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi, là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Chân như cho đến Bất tư nghị giới cũng đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, là ánh sáng, là ngọn đuốc, là ngọn đèn, là sự soi chiếu, là sự hiểu biết, là sự giác ngộ, là trí, là tuệ, là sự cứu giúp, là sự che chở, là nhà, là chốn ở, là bãi đất giữa sông, là cồn nổi, là nơi nương về, là nơi hướng tới, là cha, là mẹ.
Vì sao vậy? Vì tất cả chư Phật Thế Tôn trong quá khứ, vị lai, hiện tại đều lấy Bố thí ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến Bất tư nghị giới, làm thầy, làm người dẫn đường, làm ánh sáng, làm ngọn đuốc, làm ngọn đèn, làm sự soi chiếu, làm sự hiểu biết, làm sự giác ngộ, làm trí, làm tuệ, làm sự cứu giúp, làm sự che chở, làm nhà, làm chốn ở, làm bãi đất giữa sông, làm cồn nổi, làm nơi nương về, làm nơi hướng tới, làm cha, làm mẹ. Vì sao vậy, Thiện Hiện? Vì tất cả chư Phật Thế Tôn trong quá khứ, vị lai, hiện tại đều từ Bố thí ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến Bất tư nghị giới, mà sinh ra.
Cho nên, này Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát dốc lòng mạnh mẽ muốn chứng Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề, giúp chúng sinh thành thục, làm cõi Phật trang nghiêm trong sạch, thì nên học Bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa; nên học Bốn niệm trụ cho đến Tám chi thánh đạo; nên học Bốn tĩnh lự, Bốn vô lượng, Bốn định vô sắc; nên học Tám giải thoát cho đến Mười biến xứ; nên học các cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện; nên học Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa; nên học các pháp môn Đà-la-ni và Tam-ma-địa; nên học Năm loại mắt và Sáu thần thông; nên học Mười lực của Như Lai cho đến Mười tám pháp bất cộng của Phật; nên học Pháp không quên mất và Tính thường an trú nơi xả;
nên học Nhất thiết trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí; nên học tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát; nên học Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề của chư Phật; nên học sự dứt hẳn mọi tập khí nối tiếp; nên học Thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo; nên học tính duyên của các pháp và các chi duyên khởi; nên học Nội không cho đến Vô tính tự tính không; nên học Chân như cho đến Bất tư nghị giới.
Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đã học Bố thí ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến Bất tư nghị giới rồi, lại nên dùng Bốn nhiếp sự (bốn cách thu phục, gắn bó với chúng sinh để dẫn dắt họ) mà thu nhiếp các chúng sinh. Bốn ấy là gì? Một là bố thí (cho người của cải, giáo pháp); hai là ái ngữ (nói lời yêu thương, dịu dàng); ba là lợi hành (làm việc có lợi cho người); bốn là đồng sự (cùng làm việc, cùng sống chung với người để dẫn dắt họ).
Này Thiện Hiện! Ta quán xét ý nghĩa này nên nói như vầy: tất cả Bố thí ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến Bất tư nghị giới, đối với chúng Bồ-tát Ma-ha-tát là thầy, là người dẫn đường, nói rộng ra cho đến là cha, là mẹ. Cho nên, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát muốn được không làm theo lời người khác, muốn được không đứng vững nhờ dựa vào lời người khác, muốn dứt mọi nghi ngờ của chúng sinh, muốn làm tròn mọi mong ước của chúng sinh, muốn làm cõi Phật trang nghiêm trong sạch, muốn giúp chúng sinh thành thục, thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy, Thiện Hiện? Vì trong bộ kinh Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu này, có nói rộng những pháp mà chúng Bồ-tát Ma-ha-tát nên học; tất cả chúng Bồ-tát Ma-ha-tát đều nên siêng năng tu học trong đó."
Khi ấy Thiện Hiện bạch rằng: "Bạch Thế Tôn! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu lấy gì làm tướng (đặc điểm, dấu hiệu)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu lấy hư không làm tướng, lấy sự không đắm trước làm tướng, lấy vô tướng (không có tướng mạo cố định) làm tướng. Vì sao vậy, Thiện Hiện? Vì trong tướng sâu xa của Bát-nhã ba-la-mật-đa này, các pháp và các tướng đều không có gì, không thể nắm bắt được."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Có nhân duyên nào để có thể nói rằng tướng mầu nhiệm mà Bát-nhã ba-la-mật-đa có, thì các pháp cũng có tướng như thế chăng?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Có nhân duyên để có thể nói rằng tướng mầu nhiệm mà Bát-nhã ba-la-mật-đa có, thì các pháp cũng có tướng mầu nhiệm như thế. Vì sao vậy, Thiện Hiện? Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu lấy sự xa lìa làm tướng, các pháp cũng lấy sự xa lìa làm tướng. Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu lấy tính không làm tướng, các pháp cũng lấy tính không làm tướng. Do nhân duyên này mà có thể nói rằng: tướng mầu nhiệm mà Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có, thì các pháp cũng có tướng mầu nhiệm như thế; vì tất cả các pháp đều tự tính là không, lìa mọi tướng."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu tất cả các pháp đều tự tính là không, xa lìa mọi tướng, thì tất cả các pháp đều trống không đối với tất cả các pháp, và tất cả các pháp cũng đều xa lìa tất cả các pháp. Vậy làm sao có thể đặt ra (thi thiết: đặt tên, lập ra để nói) việc chúng sinh có nhiễm ô hay trong sạch? Pháp có tính không thì không có nhiễm, không có tịnh; pháp đã xa lìa cũng không có nhiễm, không có tịnh. Pháp có tính không thì không thể chứng Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề; pháp đã xa lìa cũng không thể chứng Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề. Trong tính không thì không có pháp nào nắm bắt được; trong sự xa lìa cũng không có pháp nào nắm bắt được. Trong tính không thì không có Bồ-tát Ma-ha-tát nào chứng được Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề; trong sự xa lìa cũng không có Bồ-tát Ma-ha-tát nào chứng được Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề. Bạch Thế Tôn! Làm sao để con hiểu được ý nghĩa sâu xa mà Phật đã nói?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông nghĩ sao? Chúng sinh suốt đêm dài (suốt thời gian lâu dài) có tâm về ngã và ngã sở (cái "tôi" và "cái của tôi"), có chấp vào ngã và ngã sở không?" Thiện Hiện thưa: "Đúng vậy, bạch Thế Tôn! Chúng sinh suốt đêm dài có tâm về ngã và ngã sở, chấp trước vào ngã và ngã sở." Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông nghĩ sao? Ngã và ngã sở mà chúng sinh chấp vào có trống không, xa lìa không?" Thiện Hiện thưa: "Đúng vậy, bạch Thế Tôn! Ngã và ngã sở mà chúng sinh chấp vào đều trống không, xa lìa." Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông nghĩ sao? Há chẳng phải chúng sinh do chấp ngã và ngã sở mà trôi lăn trong sinh tử sao?" Thiện Hiện thưa: "Đúng vậy, bạch Thế Tôn! Các loài chúng sinh do chấp ngã và ngã sở mà trôi lăn trong sinh tử."
Phật bảo Thiện Hiện: "Chúng sinh như thế trôi lăn trong sinh tử là do có tạp nhiễm (sự ô nhiễm lẫn lộn của phiền não); vì vậy đặt ra việc chúng sinh có nhiễm. Nếu các chúng sinh không có tâm chấp trước ngã và ngã sở thì không có tạp nhiễm; nếu không có tạp nhiễm thì không thể có việc trôi lăn trong sinh tử. Việc trôi lăn trong sinh tử đã không thể có, thì nên biết chúng sinh đã xa lìa tạp nhiễm; do không có tạp nhiễm mà đặt ra việc chúng sinh có tịnh. Cho nên, này Thiện Hiện, nên biết chúng sinh tuy tự tính là không, xa lìa mọi tướng, mà vẫn có thể đặt ra việc có nhiễm, có tịnh."
Khi ấy cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như thế, cùng tướng không và xa lìa của tất cả các pháp, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không thực hành nơi sắc, cũng không thực hành nơi thọ, tưởng, hành, thức (năm uẩn: năm nhóm hợp thành thân tâm — thân xác, cảm thọ, tri giác, các tạo tác của tâm, nhận thức); không thực hành nơi nhãn xứ, cũng không thực hành nơi nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ (sáu xứ bên trong: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); không thực hành nơi sắc xứ, cũng không thực hành nơi thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ (sáu xứ bên ngoài: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, đối tượng của ý);
không thực hành nơi nhãn giới, cũng không thực hành nơi nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới; không thực hành nơi sắc giới, cũng không thực hành nơi thanh, hương, vị, xúc, pháp giới; không thực hành nơi nhãn thức giới, cũng không thực hành nơi nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới (mười tám giới: sáu căn, sáu cảnh và sáu thức, tức sự nhận biết nảy sinh khi căn gặp cảnh); không thực hành nơi nhãn xúc, cũng không thực hành nơi nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc (sự tiếp xúc giữa căn, cảnh và thức); không thực hành nơi các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra, cũng không thực hành nơi các cảm thọ do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên sinh ra; không thực hành nơi địa giới, cũng không thực hành nơi thủy, hỏa, phong, không, thức giới (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, không gian, thức);
không thực hành nơi nhân duyên, cũng không thực hành nơi đẳng vô gián duyên, sở duyên duyên, tăng thượng duyên (bốn loại duyên: nhân duyên là nguyên nhân trực tiếp; đẳng vô gián duyên là niệm trước nối liền sinh niệm sau; sở duyên duyên là đối tượng mà tâm nhắm đến; tăng thượng duyên là mọi điều kiện hỗ trợ hoặc không cản trở); không thực hành nơi vô minh, cũng không thực hành nơi hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử (mười hai nhân duyên: mê muội, tạo tác, thức, thân tâm, sáu giác quan, tiếp xúc, cảm thọ, ái dục, chấp giữ, sự hiện hữu, sinh, già chết);
không thực hành nơi Bố thí ba-la-mật-đa, cũng không thực hành nơi Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tấn, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa; không thực hành nơi Nội không, cũng không thực hành nơi Ngoại không, Nội ngoại không, Không không, Đại không, Thắng nghĩa không, Hữu vi không, Vô vi không, Tất cánh không, Vô tế không, Tán vô tán không, Bản tính không, Tự cộng tướng không, Nhất thiết pháp không, Bất khả đắc không, Vô tính không, Tự tính không, Vô tính tự tính không (mười tám loại không: quán thấy thân tâm bên trong, cảnh vật bên ngoài, cả trong lẫn ngoài, chính cái "không", mười phương rộng lớn, chân lý tối cao, các pháp do duyên tạo thành và các pháp không do duyên tạo thành, cái rốt ráo, cái không đầu không cuối, cái tan rã và không tan rã, bản tính, tướng riêng và tướng chung, tất cả các pháp, cái không thể nắm bắt, cái không có tự tính, tự tính, và cái tự tính vốn không có tự tính — thảy đều trống rỗng, không có thực thể);
không thực hành nơi Chân như, cũng không thực hành nơi Pháp giới, Pháp tính, Bất hư vọng tính, Bất biến dị tính, Bình đẳng tính, Ly sinh tính, Pháp định, Pháp trụ, Thực tế, Hư không giới, Bất tư nghị giới (các tên gọi khác nhau của thật tướng các pháp: cõi pháp, tính của pháp, tính không hư dối, tính không đổi khác, tính bình đẳng, tính lìa sinh diệt, pháp vốn nhất định, pháp vốn thường trụ, ranh giới chân thật, cõi hư không, cõi vượt ngoài suy lường); không thực hành nơi Khổ thánh đế, cũng không thực hành nơi Tập, Diệt, Đạo thánh đế;
không thực hành nơi Bốn niệm trụ, cũng không thực hành nơi Bốn chính đoạn (bốn sự nỗ lực chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều lành chưa sinh được sinh, làm tăng điều lành đã sinh), Bốn thần túc (bốn nền tảng của năng lực thiền định), Năm căn, Năm lực (năm gốc rễ và năm sức mạnh: tin, siêng, nhớ, định, tuệ), Bảy chi đẳng giác (bảy yếu tố giác ngộ), Tám chi thánh đạo; không thực hành nơi Bốn tĩnh lự, cũng không thực hành nơi Bốn vô lượng, Bốn định vô sắc; không thực hành nơi Tám giải thoát, cũng không thực hành nơi Tám thắng xứ (tám phép quán để làm chủ, vượt thắng cảnh giới), Chín thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp nhau theo thứ tự), Mười biến xứ (mười phép quán một yếu tố trải khắp mọi nơi); không thực hành nơi cửa giải thoát Không, cũng không thực hành nơi cửa giải thoát Vô tướng, Vô nguyện;
không thực hành nơi Tịnh quán địa, cũng không thực hành nơi Chủng tính địa, Đệ bát địa, Cụ kiến địa, Bạc địa, Ly dục địa, Dĩ biện địa, Độc giác địa, Bồ-tát địa, Như Lai địa (mười địa chung cho cả ba thừa: từ bậc quán sát trong sạch của người mới tu, bậc có giống thánh, bậc thứ tám, bậc thấy đủ chân lý, bậc phiền não đã mỏng, bậc lìa dục, bậc việc tu đã xong, cho đến bậc Độc giác, bậc Bồ-tát, bậc Như Lai); không thực hành nơi Cực hỷ địa, cũng không thực hành nơi Ly cấu địa, Phát quang địa, Diễm tuệ địa, Cực nan thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp vân địa (mười địa của Bồ-tát: Vui mừng tột bậc, Lìa nhơ, Phát sáng, Tuệ rực sáng, Rất khó vượt, Hiện trước mắt, Đi xa, Bất động, Tuệ lành, Mây pháp);
không thực hành nơi tất cả các pháp môn Đà-la-ni, cũng không thực hành nơi tất cả các pháp môn Tam-ma-địa; không thực hành nơi Năm loại mắt, cũng không thực hành nơi Sáu thần thông; không thực hành nơi Mười lực của Phật, cũng không thực hành nơi Bốn vô sở úy (bốn sự không sợ hãi khi thuyết pháp), Bốn vô ngại giải (bốn sự hiểu biết và biện tài không trở ngại), Đại từ, Đại bi, Đại hỷ, Đại xả, Mười tám pháp bất cộng của Phật; không thực hành nơi Pháp không quên mất, cũng không thực hành nơi Tính thường an trú nơi xả; không thực hành nơi quả Dự lưu, cũng không thực hành nơi quả Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán (các quả thánh: Dự lưu là người đã nhập dòng thánh; Nhất lai là người còn trở lại cõi người một lần; Bất hoàn là người không trở lại cõi Dục nữa; A-la-hán là bậc đã dứt hết phiền não, ra khỏi sinh tử) và Độc giác bồ-đề; không thực hành nơi Nhất thiết trí, cũng không thực hành nơi Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí.
Vì sao vậy? Vì các pháp như thế, người thực hành, điều được thực hành, cùng cách thực hành, lúc thực hành và nơi thực hành đều không thể nắm bắt được. Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành như thế, thì không bị tất cả trời, người, a-tố-lạc v.v. trong thế gian khuất phục, mà còn có thể khuất phục họ. Bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành như thế, thì không bị tất cả Thanh văn, Độc giác khuất phục, mà còn có thể khuất phục họ. Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đã được an trú nơi địa vị không ai khuất phục nổi, tức là địa vị ly sinh của Bồ-tát (địa vị đã vượt khỏi thân phận phàm phu, vào hẳn dòng thánh của Bồ-tát, không còn thoái lui).
Bạch Thế Tôn! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy luôn an trú trong tác ý hướng về Nhất thiết trí trí, không thể bị khuất phục. Bạch Thế Tôn! Khi vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thực hành như thế, thì đã gần kề Nhất thiết trí trí, mau chứng Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề."
Phật dạy: "Này Thiện Hiện! Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như thế, cùng tướng không và xa lìa của tất cả các pháp, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không thực hành nơi sắc, cũng không thực hành nơi thọ, tưởng, hành, thức; cho đến không thực hành nơi Nhất thiết trí, cũng không thực hành nơi Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí. Các pháp như thế, người thực hành, điều được thực hành, cùng cách thực hành, lúc thực hành và nơi thực hành đều không thể nắm bắt được. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành như thế, thì không bị tất cả trời, người, a-tố-lạc v.v. trong thế gian khuất phục, cũng không bị Thanh văn, Độc giác khuất phục, mà còn có thể khuất phục họ. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đã được an trú nơi địa vị không ai khuất phục nổi, tức là địa vị ly sinh của Bồ-tát, luôn an trú trong tác ý hướng về Nhất thiết trí trí, không thể bị khuất phục, thì đã gần kề Nhất thiết trí trí, mau chứng Vô thượng Chính đẳng Bồ-đề."
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm năm mươi ba.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười bốn (?) (có lẽ là quyển bốn trăm năm mươi bốn).
Pháp sư Tam tạng (vị thầy tinh thông cả ba tạng kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang (vị cao tăng đời Đường, Trung Quốc, từng sang Ấn Độ thỉnh kinh) vâng chiếu vua dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video