Phần thứ hai — Phẩm "Tương nhiếp" (thu gồm lẫn nhau: khi đứng vững trong một hạnh tu thì đồng thời bao gồm luôn các hạnh tu khác), thứ sáu mươi bảy
Bấy giờ cụ thọ (cách gọi tôn kính dành cho bậc xuất gia, nghĩa là "người có đủ tuổi thọ và đức hạnh") Thiện Hiện (tên dịch nghĩa của Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ "Không") thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính), thế nào là bồ-tát ma-ha-tát (người tu hạnh lớn, phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) an trụ (đứng vững, giữ chắc) nơi bố thí ba-la-mật-đa (sự cho tặng được thực hành đến mức hoàn hảo; "ba-la-mật-đa" nghĩa là "đến bờ bên kia", chỉ pháp tu hoàn hảo đưa người tu vượt qua khổ đau mà đến giải thoát), mà thu gồm luôn tịnh giới (giữ giới luật trong sạch), an nhẫn (bình thản nhẫn chịu mọi điều trái ý, bị hại mà không oán giận), tinh tấn (siêng năng, nỗ lực không ngừng), tĩnh lự (thiền định: lắng tâm yên tĩnh mà suy xét) và bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo, thấy rõ thật tướng của mọi sự vật)?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu bồ-tát ma-ha-tát lấy tâm không tham đắm, không keo kiệt mà tu hành bố thí, đem việc bố thí ấy cùng với mọi hữu tình (chúng sinh, các loài có tình cảm và nhận thức) chung nhau hồi hướng (chuyển công đức của việc lành mình làm, hướng về một mục đích cao cả) về nhất thiết trí trí (trí tuệ biết rõ tất cả mọi điều của Phật, là trí tối thượng), đối với các hữu tình thì giữ thân nghiệp, ngữ nghiệp, ý nghiệp (việc làm bằng thân, lời nói bằng miệng và ý nghĩ trong lòng) đều đầy lòng thương yêu, lìa mọi tội lỗi vi phạm. Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bố thí ba-la-mật-đa mà thu gồm tịnh giới ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát lấy tâm không tham đắm, không keo kiệt mà tu hành bố thí, đem việc bố thí ấy cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí; nếu có người nhận của bố thí hay những hữu tình xấu ác khác vô cớ chửi mắng, ghét bỏ, làm hại, lăng nhục, thì bồ-tát đối với họ không đổi lòng, không khởi tâm giận dữ hay muốn hại, không dùng thân hay lời để trả đũa, mà chỉ khởi lòng thương xót, từ bi, dùng lời hiền lành yêu thương, khiêm nhường, tự thấy hổ thẹn mà xin lỗi. Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bố thí ba-la-mật-đa mà thu gồm an nhẫn ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát lấy tâm không tham đắm, không keo kiệt mà tu hành bố thí, đem việc bố thí ấy cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí; giả sử có người nhận của bố thí hay những hữu tình xấu ác khác vô cớ chửi mắng, ghét bỏ, làm hại, lăng nhục, thì lúc ấy bồ-tát liền nghĩ rằng: "Những ai tạo ra loại nghiệp như thế thì chính họ sẽ phải nhận lấy loại quả như thế. Nay ta không nên so đo việc họ làm mà bỏ dở việc tu của chính mình." Lại nghĩ: "Ta nên đối với họ và các hữu tình khác càng thêm tăng trưởng tâm buông xả, tâm bố thí, không chút tiếc nuối." Nghĩ như vậy rồi, bồ-tát phát khởi sự tinh tấn mạnh mẽ cả thân lẫn tâm, thường làm việc ban ân, bố thí. Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bố thí ba-la-mật-đa mà thu gồm tinh tấn ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát lấy tâm không tham đắm, không keo kiệt mà tu hành bố thí, đem việc bố thí ấy cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí; đối với người nhận và các cảnh khác, tâm không tán loạn; không cầu các thú vui dục lạc, không cầu tam giới (ba cõi luân hồi: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc), không cầu nhị thừa (hai cỗ xe nhỏ: con đường thanh văn và con đường độc giác, chỉ nhằm tự giải thoát riêng mình), mà chỉ cầu quả Phật. Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bố thí ba-la-mật-đa mà thu gồm tĩnh lự ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát lấy tâm không tham đắm, không keo kiệt mà tu hành bố thí, đem việc bố thí ấy cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí; quán xét người nhận, người cho và vật cho đều như trò huyễn thuật, không thấy việc bố thí này đối với các hữu tình là có lợi hay có hại, vì thấu suốt mọi pháp (mọi sự vật, hiện tượng) đều là thắng nghĩa không (xét theo chân lý tối hậu thì mọi sự đều trống rỗng, không có tự tính cố định). Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bố thí ba-la-mật-đa mà thu gồm bát-nhã ba-la-mật-đa."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, thế nào là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tịnh giới ba-la-mật-đa mà thu gồm bố thí, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự và bát-nhã ba-la-mật-đa?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tịnh giới ba-la-mật-đa, tạo ba loại phúc nghiệp bằng thân, lời và tâm; nhờ phúc nghiệp ấy mà lìa bỏ việc giết hại sinh mạng, cho đến lìa bỏ tà kiến (cách nhìn sai lệch, như không tin nhân quả); không cầu thanh văn thừa (con đường của người nghe lời Phật dạy rồi tu để tự giải thoát, đạt quả A-la-hán) hay độc giác thừa (con đường của người tự mình tu và tự giác ngộ không cần thầy, nhưng chỉ lo giải thoát riêng mình) v.v..., mà chỉ cầu vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, tròn đầy của Phật). Lúc ấy bồ-tát an trụ nơi tịnh giới mà rộng làm bố thí, hữu tình nào cần vật gì cũng đều cho hết. Lại đem thiện căn (gốc lành, công đức đã gieo trồng) của việc bố thí ấy cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí, không cầu quả vị thanh văn, độc giác v.v... Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tịnh giới ba-la-mật-đa mà thu gồm bố thí ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tịnh giới ba-la-mật-đa, giả như các hữu tình tranh nhau đến cắt xẻ chân tay thân thể của bồ-tát, mỗi kẻ lấy một phần mang đi, bồ-tát đối với họ không khởi lên dù chỉ một niệm giận hờn, mà chỉ nghĩ rằng: "Nay ta được lợi ích tốt lành lớn lao, tức là bỏ đi cái thân hôi thối nhơ uế, mong manh dễ vỡ này, để được cái thân kim cương thanh tịnh của Phật." Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tịnh giới ba-la-mật-đa mà thu gồm an nhẫn ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tịnh giới ba-la-mật-đa, thân và tâm tinh tấn mãi không gián đoạn, mặc áo giáp đại bi (lấy lòng thương xót lớn lao đối với chúng sinh làm áo giáp che chở mình), phát lời thệ nguyện rộng lớn rằng: "Tất cả hữu tình đang chìm đắm trong biển khổ sinh tử đáng sợ, dữ dằn hung ác, khó thoát ra được; ta sẽ cứu vớt họ, đặt họ vào cõi bất tử (cõi Niết-bàn, nơi không còn sinh tử)." Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tịnh giới ba-la-mật-đa mà thu gồm tinh tấn ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tịnh giới ba-la-mật-đa, tuy nhập vào tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định thuộc cõi sắc), hoặc tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ — ban vui, bi — cứu khổ, hỷ — vui theo niềm vui của người, xả — bình đẳng không thiên vị), tứ vô sắc định (bốn tầng định cao hơn, vượt khỏi mọi hình sắc vật chất), hoặc diệt tận định (tầng định làm lắng dứt hoàn toàn mọi cảm thọ và nhận thức), mà không rơi vào địa vị thanh văn, độc giác v.v..., cũng không chứng nhập thực tế (chân lý tột cùng; ở đây chỉ việc nhập Niết-bàn rồi dừng lại, không còn cứu độ chúng sinh), mà theo sức bản nguyện (lời nguyện gốc đã phát từ đầu), nghĩ rằng: "Tất cả hữu tình đang chìm đắm trong biển khổ sinh tử đáng sợ, dữ dằn hung ác, khó thoát ra được. Nay ta đã an trụ nơi thi-la (giới luật) thanh tịnh, dùng phương tiện (cách khéo léo thích hợp) dẫn khởi được thiền định thanh tịnh, ta sẽ cứu vớt họ, đặt vào cõi bất tử." Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tịnh giới ba-la-mật-đa mà thu gồm tĩnh lự ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tịnh giới ba-la-mật-đa, không thấy có pháp nào là thiện hay không thiện; là hữu ký (có thể xác định là thiện hay ác) hay vô ký (không thể xác định là thiện hay ác); là hữu lậu (còn bị phiền não rò rỉ, còn dính mắc thế tục) hay vô lậu (đã sạch phiền não); là thế gian hay xuất thế gian (vượt ra khỏi thế gian); là hữu vi (do nhân duyên tạo tác nên có sinh có diệt) hay vô vi (không do tạo tác, không sinh không diệt); là thuộc loại có thể đếm được hay thuộc loại không thể đếm được (?); là thuộc loại có tướng hay thuộc loại không có tướng; mà chỉ quán thấy mọi pháp không lìa chân như (cái thật tính vốn như thế của mọi sự vật), nói rộng cho đến không lìa bất tư nghì giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn); và ngay cả chân như v.v... ấy cũng không thể nắm bắt được. Nhờ phương tiện thiện xảo (sự khéo léo dùng phương cách thích hợp) của bát-nhã ba-la-mật-đa này mà không rơi vào địa vị thanh văn, độc giác v.v..., chỉ cầu vô thượng chánh đẳng bồ-đề. Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tịnh giới ba-la-mật-đa mà thu gồm bát-nhã ba-la-mật-đa."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, thế nào là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi an nhẫn ba-la-mật-đa mà thu gồm bố thí, tịnh giới, tinh tấn, tĩnh lự và bát-nhã ba-la-mật-đa?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi an nhẫn ba-la-mật-đa, từ lúc mới phát tâm (mới phát nguyện cầu thành Phật) cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề mầu nhiệm (chỗ ngồi nơi Phật thành đạo giác ngộ), trong khoảng thời gian ấy giả sử có đủ loại hữu tình vô cớ chửi mắng, ghét bỏ, làm hại, lăng nhục, cho đến cắt xẻ chân tay mang đi, lúc ấy bồ-tát hoàn toàn không giận hờn, mà chỉ nghĩ rằng: "Các hữu tình này thật đáng thương xót. Phiền não như quỷ dữ, như bệnh tật quấy rối thân tâm họ, khiến họ không được tự chủ; họ không nơi nương tựa, không người che chở, bị nghèo khổ bức bách. Ta sẽ cho họ tùy ý những thứ họ cần: đồ ăn thức uống, quần áo, cùng các thứ của cải, vật dụng khác, khiến họ không thiếu thốn." Lại đem thiện căn của việc bố thí ấy, lấy vô sở đắc (không chấp rằng có điều gì để đạt được, để nắm giữ) làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai là người hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi an nhẫn ba-la-mật-đa mà thu gồm bố thí ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi an nhẫn ba-la-mật-đa, từ lúc mới phát tâm cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề mầu nhiệm, trong khoảng thời gian ấy, dù vì cứu lấy mạng sống của chính mình, cũng nhất định không làm hại các hữu tình, cho đến không khởi các tà kiến xấu ác. Khi bồ-tát tu tịnh giới như vậy, không cầu địa vị thanh văn, độc giác v.v... Lại đem thiện căn của tịnh giới ấy, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi an nhẫn ba-la-mật-đa mà thu gồm tịnh giới ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi an nhẫn ba-la-mật-đa, phát khởi sự tinh tấn dũng mãnh, mạnh mẽ, thường nghĩ thế này: "Nếu có một hữu tình ở ngoài một du-thiện-na (do-tuần: đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, khoảng mười mấy cây số), hoặc ngoài mười, một trăm, cho đến vô lượng du-thiện-na; hoặc ở ngoài một thế giới, hoặc ngoài mười, một trăm, cho đến vô lượng thế giới, mà là người có thể độ được, thì ta nhất định sẽ đến đó, dùng phương tiện giáo hóa, khiến họ thọ trì hoặc tám học xứ (tám giới mà người tại gia giữ trong một ngày một đêm), hoặc năm học xứ (năm giới căn bản của người tại gia), hoặc mười học xứ (mười giới của người mới xuất gia), hoặc học xứ đầy đủ (toàn bộ giới luật của vị tỳ-kheo); hoặc khiến họ an trụ nơi các bậc: tịnh quán (giai đoạn đầu, tu quán xét thanh tịnh), chủng tánh (giai đoạn đã có hạt giống của bậc thánh), đệ bát (bậc thứ tám, tức đang hướng tới quả dự lưu), quả dự lưu (bậc thánh đầu tiên, đã bước vào dòng thánh), quả nhất lai (bậc thánh chỉ còn trở lại cõi người một lần), quả bất hoàn (bậc thánh không còn trở lại cõi dục), quả a-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh), bồ-đề của độc giác; hoặc khiến họ an trụ nơi các địa vị của bồ-tát cho đến vô thượng chánh đẳng bồ-đề — vì một người mà ta còn không ngại khó nhọc, huống chi vì giáo hóa vô lượng, vô số, vô biên hữu tình, khiến tất cả đều được lợi ích an vui, lại đâu có thể lười mỏi." Lại đem thiện căn của sự tinh tấn ấy, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi an nhẫn ba-la-mật-đa mà thu gồm tinh tấn ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi an nhẫn ba-la-mật-đa, thu nhiếp tâm không tán loạn, lìa các dục và các pháp xấu ác bất thiện, có tầm có tứ (tầm: tâm tìm xét còn thô; tứ: tâm dò xét tinh tế), có niềm vui và an lạc sinh ra do xa lìa (dục lạc), mà nhập sơ tĩnh lự (tầng thiền thứ nhất); nói rộng cho đến nhập diệt tưởng thọ định (tầng định làm lắng dứt cả nhận thức lẫn cảm thọ). Tất cả tâm và tâm sở pháp (tâm chính cùng những trạng thái tâm lý đi kèm theo nó) sinh khởi trong các tầng định ấy, cùng mọi thiện căn, đều gom hợp lại, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi an nhẫn ba-la-mật-đa mà thu gồm tĩnh lự ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi an nhẫn ba-la-mật-đa, đối với các pháp thì an trụ trong phép quán theo đúng pháp (quán xét sự vật đúng như bản chất của chúng); tuy dùng hành tướng (cách thức quán xét) xa lìa, hoặc hành tướng vắng lặng, hoặc hành tướng không cùng tận, hoặc hành tướng diệt hẳn mà quán tất cả pháp, nhưng đối với sự vắng lặng ấy có thể không chứng nhập (không vào Niết-bàn mà dừng lại), cho đến có thể ngồi trên tòa bồ-đề mầu nhiệm, chứng đắc vô thượng chánh đẳng bồ-đề; rồi từ tòa ấy đứng dậy chuyển pháp luân mầu nhiệm (giảng nói giáo pháp; ví giáo pháp như bánh xe lăn đi nghiền nát phiền não), làm lợi ích an vui cho các hữu tình. Lại đem thiện căn của trí tuệ mầu nhiệm ấy, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi an nhẫn ba-la-mật-đa mà thu gồm bát-nhã ba-la-mật-đa."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, thế nào là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tinh tấn ba-la-mật-đa mà thu gồm bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tĩnh lự và bát-nhã ba-la-mật-đa?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tinh tấn ba-la-mật-đa, thân và tâm tinh tấn chưa từng biếng nhác, ngơi nghỉ; tìm cầu các pháp lành cũng không hề chán mỏi; luôn luôn nghĩ rằng: "Ta nhất định phải đạt được nhất thiết trí trí, không thể không đạt được." Vị bồ-tát ma-ha-tát này, vì muốn làm lợi ích an vui cho tất cả hữu tình, thường phát thệ nguyện: "Nếu có một hữu tình ở ngoài một du-thiện-na, hoặc ngoài mười, một trăm, cho đến vô lượng du-thiện-na; hoặc ở ngoài một thế giới, hoặc ngoài mười, một trăm, cho đến vô lượng thế giới, mà là người có thể độ được, thì ta nhất định sẽ đến đó, dùng phương tiện giáo hóa: hoặc khiến họ an trụ nơi thanh văn thừa, hoặc khiến an trụ nơi độc giác thừa, hoặc khiến an trụ nơi vô thượng thừa (cỗ xe cao tột, tức con đường thành Phật), hoặc khiến họ thọ trì và thực hành thập thiện nghiệp đạo (mười con đường nghiệp lành: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói hai lưỡi, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không tà kiến)." Như vậy, đều dùng pháp thí (đem giáo pháp ban cho người) và tài thí (đem của cải ban cho người) làm cho họ được đầy đủ, dùng phương tiện dẫn dắt thu phục họ. Lại đem thiện căn của việc bố thí ấy, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tinh tấn ba-la-mật-đa mà thu gồm bố thí ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tinh tấn ba-la-mật-đa, từ lúc mới phát tâm cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề mầu nhiệm, tự mình lìa bỏ việc giết hại sinh mạng, cũng khuyên người khác lìa bỏ việc giết hại sinh mạng, khen ngợi đúng đắn (không sai lệch) pháp lìa bỏ giết hại sinh mạng, vui mừng tán thán những người lìa bỏ giết hại sinh mạng; như vậy cho đến tự mình lìa bỏ tà kiến, cũng khuyên người khác lìa bỏ tà kiến, khen ngợi đúng đắn pháp lìa bỏ tà kiến, vui mừng tán thán những người lìa bỏ tà kiến. Vị bồ-tát ma-ha-tát này giữ tịnh giới ba-la-mật-đa ấy, không cầu ba cõi và quả vị của hai thừa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tinh tấn ba-la-mật-đa mà thu gồm tịnh giới ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tinh tấn ba-la-mật-đa, từ lúc mới phát tâm cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề mầu nhiệm, trong khoảng thời gian ấy, loài người và loài phi nhân (các loài không phải người như quỷ thần, dạ-xoa...) tranh nhau đến quấy nhiễu xúc phạm, hoặc chém đâm, chặt cắt chân tay tùy ý mang đi, lúc ấy bồ-tát không nghĩ rằng: "Ai chém đâm ta? Ai chặt cắt ta? Ai lại mang đi?" mà chỉ nghĩ rằng: "Nay ta được lợi ích tốt lành lớn lao. Các hữu tình kia vì làm lợi cho ta mà đến cắt xẻ chân tay thân thể ta. Vả lại, ta vốn vì tất cả hữu tình mà nhận lấy thân này; họ đến tự lấy vật vốn là của họ, như thế là thành tựu việc của ta." Bồ-tát suy xét kỹ càng thật tướng của các pháp như vậy mà tu an nhẫn. Giữ an nhẫn ba-la-mật-đa này, không cầu địa vị thanh văn, độc giác v.v..., lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tinh tấn ba-la-mật-đa mà thu gồm an nhẫn ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tinh tấn ba-la-mật-đa, siêng tu các định, nghĩa là: lìa các dục và các pháp xấu ác bất thiện, có tầm có tứ, có niềm vui và an lạc sinh ra do xa lìa, mà nhập sơ tĩnh lự; nói rộng cho đến nhập đệ tứ tĩnh lự (tầng thiền thứ tư). Đối với các hữu tình, khởi ý nghĩ ban vui cho họ, chú tâm như vậy mà nhập từ vô lượng; nói rộng cho đến nhập xả vô lượng. Đối với các sắc (hình tướng vật chất), khởi ý nghĩ nhàm chán sự thô nặng, chú tâm như vậy mà nhập không vô biên xứ định (tầng định quán hư không vô tận); nói rộng cho đến nhập diệt tưởng thọ định. Vị bồ-tát ma-ha-tát này tuy tu các tĩnh lự, vô lượng, vô sắc định và diệt định như thế, nhưng không nhận lấy quả dị thục (quả báo chín muồi về sau, tức việc được sinh lên các cõi trời tương ứng với tầng định) của chúng, mà chỉ tùy theo chỗ nào có hữu tình đáng được giáo hóa, có thể làm lợi ích an vui, thì sinh vào chỗ ấy. Sinh vào đó rồi, dùng tứ nhiếp sự (bốn cách thu phục lòng người: bố thí, nói lời ái ngữ dịu dàng, làm việc lợi ích, cùng làm việc chung với họ) mà thu phục, dùng phương tiện xây dựng cho họ, khiến họ siêng năng tu học từ bố thí cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa. Vị bồ-tát ma-ha-tát này dựa vào các tĩnh lự mà khởi ra thần thông thù thắng, từ một cõi Phật đi đến một cõi Phật khác, gần gũi cúng dường các đức Phật Thế Tôn, thưa hỏi về tính và tướng rất sâu xa của các pháp, siêng năng dẫn khởi các thiện căn thù thắng. Đem thiện căn ấy, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tinh tấn ba-la-mật-đa mà thu gồm tĩnh lự ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tinh tấn ba-la-mật-đa, thì không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của tứ niệm trụ (bốn chỗ an trụ chánh niệm: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán pháp) cho đến bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, nỗ lực đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng); không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của nội không (các giác quan bên trong là không) cho đến vô tính tự tính không (cả cái không có tự tính lẫn tự tính đều là không — tức mười tám loại "không"); không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của chân như cho đến bất tư nghì giới; không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo (bốn chân lý thánh: sự khổ, nguyên nhân của khổ, sự chấm dứt khổ, con đường đưa đến chấm dứt khổ); không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định; không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của bát giải thoát (tám pháp thiền định giúp thoát khỏi sự trói buộc) cho đến thập biến xứ (mười pháp quán một màu sắc hay một yếu tố trải khắp mọi nơi); không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của tịnh quán địa cho đến Như Lai địa (mười địa vị tu chứng chung cho các thừa, từ bậc tịnh quán đến bậc Như Lai); không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của cực hỷ địa cho đến pháp vân địa (mười địa vị của bồ-tát, từ bậc "rất vui mừng" đến bậc "mây pháp"); không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của tất cả đà-la-ni môn (các pháp môn tổng trì: năng lực ghi nhớ, nắm giữ trọn vẹn giáo pháp) và tam-ma-địa môn (các pháp môn định tâm); không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của ngũ nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) và lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm); không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của mười lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất chỉ Phật mới có, không ai có chung); không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của ba mươi hai tướng đại sĩ (ba mươi hai tướng tốt trên thân của bậc đại nhân) và tám mươi vẻ đẹp phụ; không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của pháp không quên mất và tính luôn an trụ trong xả (tâm luôn bình thản, buông bỏ); không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của nhất thiết trí (trí biết khái quát tất cả các pháp), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu) và nhất thiết tướng trí (trí biết rõ mọi tướng trạng chi tiết của tất cả các pháp, là trí của Phật); không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của quả dự lưu cho đến bồ-đề của độc giác; không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của tất cả hạnh bồ-tát ma-ha-tát; không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật; không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của nhất thiết trí trí; như vậy cho đến không thấy tên gọi, sự thể, tự tính hay hình tướng của tất cả các pháp. Đối với các pháp không khởi tưởng niệm, không chấp trước, nói sao làm vậy. Lại đem các thiện căn đã gom góp như thế, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tinh tấn ba-la-mật-đa mà thu gồm bát-nhã ba-la-mật-đa."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, thế nào là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tĩnh lự ba-la-mật-đa mà thu gồm bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn và bát-nhã ba-la-mật-đa?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tĩnh lự ba-la-mật-đa, đối với các hữu tình thì an trụ trong việc tài thí và pháp thí. Nghĩa là: lìa các dục và các pháp xấu ác bất thiện, có tầm có tứ, có niềm vui và an lạc sinh ra do xa lìa, mà nhập sơ tĩnh lự; nói rộng cho đến nhập đệ tứ tĩnh lự. Đối với các hữu tình, khởi ý nghĩ ban vui, chú tâm như vậy mà nhập từ vô lượng; nói rộng cho đến nhập xả vô lượng. Đối với các sắc, khởi ý nghĩ nhàm chán sự thô nặng, chú tâm như vậy mà nhập không vô biên xứ định; nói rộng cho đến nhập diệt tưởng thọ định. Vị bồ-tát ma-ha-tát này an trụ nơi tĩnh lự ba-la-mật-đa, với tâm không tán loạn, vì các hữu tình mà giảng nói chánh pháp, làm việc tài thí và pháp thí. Vị bồ-tát ma-ha-tát này thường tự mình làm tài thí, pháp thí, cũng thường khuyên người khác làm tài thí, pháp thí, thường khen ngợi đúng đắn pháp làm tài thí, pháp thí, thường vui mừng tán thán những người làm tài thí, pháp thí. Đem thiện căn ấy, không cầu địa vị thanh văn, độc giác v.v..., chỉ lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tĩnh lự ba-la-mật-đa mà thu gồm bố thí ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tĩnh lự ba-la-mật-đa, thọ trì tịnh giới, thường không khởi tâm đi kèm với tham, tâm đi kèm với giận, tâm đi kèm với si mê, tâm đi kèm với ý muốn làm hại, tâm đi kèm với keo kiệt, tâm đi kèm với ganh ghét, và tâm đi kèm với việc hủy phạm tịnh giới; mà chỉ thường khởi sự tác ý (sự hướng tâm, chú tâm) đi kèm với nhất thiết trí trí. Lại đem thiện căn của tịnh giới ấy, không cầu địa vị thanh văn, độc giác v.v..., chỉ lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tĩnh lự ba-la-mật-đa mà thu gồm tịnh giới ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tĩnh lự ba-la-mật-đa mà tu hành an nhẫn, thì quán sắc (phần thân thể vật chất) như đám bọt nước, quán thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ) như bong bóng nổi, quán tưởng (sự nhận biết hình ảnh, khái niệm) như ánh nắng dợn (ảo ảnh do hơi nóng bốc lên), quán hành (các hoạt động tạo tác của tâm ý) như thân cây chuối (bóc mãi không thấy lõi), quán thức (sự nhận biết phân biệt) như trò huyễn thuật. Khi quán như vậy, ý tưởng rằng ngũ thủ uẩn (năm nhóm sắc, thọ, tưởng, hành, thức hợp thành con người, bị chấp giữ là "ta") không bền chắc, không thật luôn hiện ra trước mắt. Lại nghĩ rằng: "Các pháp đều là không, không phải là ta, cũng không phải là của ta. Ai là người cắt xẻ? Ai là người bị cắt xẻ? Ai là người chửi mắng? Ai là người bị chửi mắng? Ai lại ở trong đó khởi lên giận hờn? Sắc là sắc của ai? Thọ là thọ của ai? Tưởng là tưởng của ai? Hành là hành của ai? Thức là thức của ai?" Bồ-tát an trụ nơi tĩnh lự ba-la-mật-đa như vậy, khi xem xét kỹ các pháp thì có thể đầy đủ an nhẫn. Lại đem các thiện căn đã gom góp như thế, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tĩnh lự ba-la-mật-đa mà thu gồm an nhẫn ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tĩnh lự ba-la-mật-đa, phát khởi sự siêng năng tinh tấn: lìa các dục và các pháp xấu ác bất thiện, có tầm có tứ, có niềm vui và an lạc sinh ra do xa lìa, nhập sơ tĩnh lự và an trụ trọn vẹn trong đó; tầm và tứ lắng yên, bên trong tâm lắng trong đồng đều, tâm chuyên chú vào một chỗ, không tầm không tứ, có niềm vui và an lạc sinh ra từ định, nhập đệ nhị tĩnh lự và an trụ trọn vẹn trong đó; lìa niềm vui hân hoan, an trụ trong xả, đầy đủ chánh niệm và tỉnh giác, thân cảm nhận sự an lạc — trạng thái mà các bậc thánh nói là "có xả, có niệm, an trú trong lạc" — nhập đệ tam tĩnh lự và an trụ trọn vẹn trong đó; dứt lạc, dứt khổ, mừng và lo từ trước đã mất, không khổ không lạc, xả và niệm đều thanh tịnh, nhập đệ tứ tĩnh lự và an trụ trọn vẹn trong đó. Bồ-tát tu tất cả các loại tĩnh lự, giải thoát, đẳng trì (trạng thái tâm giữ thăng bằng, chuyên chú một chỗ) và đẳng chí (trạng thái đã đạt vào định) như vậy, mà trong đó đều có thể không chấp lấy tướng của chúng; phát khởi đủ loại thần cảnh trí thông (năng lực thần thông biến hóa, đi lại tự tại), có thể làm vô số việc thần biến lớn lao; hoặc phát khởi thiên nhĩ trí thông (năng lực nghe xa như tai trời), tai trời sáng rõ thanh tịnh vượt hơn tai người, có thể nghe đúng như thật đủ loại âm thanh của loài có tình thức và loài không có tình thức ở mười phương thế giới; hoặc phát khởi tha tâm trí thông (năng lực biết tâm người khác), có thể biết đúng như thật tâm và tâm sở pháp của các hữu tình khác ở mười phương thế giới; hoặc phát khởi túc trụ trí thông (năng lực nhớ biết các đời trước), nhớ biết đúng như thật những việc đời trước của vô lượng hữu tình ở mười phương thế giới; hoặc phát khởi thiên nhãn trí thông (năng lực thấy xa như mắt trời), mắt trời sáng rõ thanh tịnh vượt hơn mắt người, có thể thấy đúng như thật đủ loại hình sắc của loài có tình thức và không có tình thức ở mười phương thế giới, cho đến nghiệp và quả báo của chúng cũng đều biết đúng như thật. Vị bồ-tát ma-ha-tát này an trụ nơi năm thần thông thù thắng ấy, từ một cõi Phật đến một cõi Phật khác, gần gũi cúng dường các đức Phật Thế Tôn, thưa hỏi Như Lai về nghĩa lý rất sâu của giáo pháp, rộng gieo trồng vô lượng thiện căn vi diệu, làm cho hữu tình được thành thục (chín muồi căn lành, đủ sức tu chứng), trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật, siêng tu đủ loại hạnh thù thắng của bồ-tát. Đem thiện căn ấy, không cầu địa vị thanh văn, độc giác v.v..., chỉ lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tĩnh lự ba-la-mật-đa mà thu gồm tinh tấn ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tĩnh lự ba-la-mật-đa, thì quán thấy sắc, thọ, tưởng, hành, thức đều không thể nắm bắt; quán thấy nhãn xứ cho đến ý xứ (sáu giác quan bên trong: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý) không thể nắm bắt; quán thấy sắc xứ cho đến pháp xứ (sáu đối tượng bên ngoài: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, sự xúc chạm và các đối tượng của ý) không thể nắm bắt; quán thấy nhãn giới cho đến ý giới (sáu giác quan xét như những yếu tố cấu thành) không thể nắm bắt; quán thấy sắc giới cho đến pháp giới (sáu đối tượng xét như những yếu tố cấu thành; "sắc giới" ở đây là yếu tố hình sắc, không phải cõi sắc) không thể nắm bắt; quán thấy nhãn thức giới cho đến ý thức giới (sáu loại nhận biết: thấy, nghe, ngửi, nếm, chạm biết và ý biết) không thể nắm bắt; quán thấy nhãn xúc cho đến ý xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và sự nhận biết) không thể nắm bắt; quán thấy các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên không thể nắm bắt; quán thấy địa giới cho đến thức giới (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, hư không và thức) không thể nắm bắt; quán thấy nhân duyên cho đến tăng thượng duyên (bốn loại điều kiện sinh ra sự vật: nguyên nhân trực tiếp, điều kiện nối tiếp liền nhau, đối tượng làm chỗ dựa, và mọi điều kiện hỗ trợ khác) không thể nắm bắt; quán thấy vô minh (sự mê muội không biết chân lý) cho đến già chết (mười hai mắt xích nhân duyên của vòng sinh tử) không thể nắm bắt; quán thấy bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa không thể nắm bắt; quán thấy nội không cho đến vô tính tự tính không không thể nắm bắt; quán thấy chân như cho đến bất tư nghì giới không thể nắm bắt; quán thấy các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo không thể nắm bắt; quán thấy tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi không thể nắm bắt; quán thấy tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định không thể nắm bắt; quán thấy bát giải thoát cho đến thập biến xứ không thể nắm bắt; quán thấy các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện (ba cửa vào giải thoát: thấy mọi thứ là trống rỗng, không có tướng để chấp, không có gì để mong cầu) không thể nắm bắt; quán thấy tịnh quán địa cho đến Như Lai địa không thể nắm bắt; quán thấy cực hỷ địa cho đến pháp vân địa không thể nắm bắt; quán thấy tất cả đà-la-ni môn và tam-ma-địa môn không thể nắm bắt; quán thấy ngũ nhãn và lục thần thông không thể nắm bắt; quán thấy mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật không thể nắm bắt; quán thấy ba mươi hai tướng đại sĩ và tám mươi vẻ đẹp phụ không thể nắm bắt; quán thấy pháp không quên mất và tính luôn an trụ trong xả không thể nắm bắt; quán thấy nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không thể nắm bắt; quán thấy quả dự lưu cho đến bồ-đề của độc giác không thể nắm bắt; quán thấy tất cả hạnh bồ-tát ma-ha-tát không thể nắm bắt; quán thấy vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật không thể nắm bắt; quán thấy nhất thiết trí trí không thể nắm bắt; quán thấy cõi hữu vi không thể nắm bắt; quán thấy cõi vô vi không thể nắm bắt.
Bồ-tát như vậy, vì quán thấy tất cả pháp không thể nắm bắt, nên không làm ra, vì không có cái để làm ra; không tạo tác, vì không có cái để tạo tác; không sinh, vì không có cái sinh; không diệt, vì không có cái diệt; không chấp lấy, vì không có cái để chấp lấy (?) — rốt ráo thanh tịnh, thường còn, không biến đổi. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp, dù Phật ra đời hay không ra đời, vẫn an trụ nơi pháp tính (bản tính chân thật của các pháp), pháp giới (cảnh giới chân thật bao trùm mọi pháp), pháp trụ (sự an trụ thường hằng của pháp), không sinh không diệt, thường không biến đổi. Vị bồ-tát ma-ha-tát này tâm thường không tán loạn, luôn luôn an trụ trong sự tác ý tương ứng với nhất thiết trí trí, quán sát đúng như thật rằng tính của tất cả các pháp đều không có gì cả. Lại đem các thiện căn đã gom góp như thế, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi tĩnh lự ba-la-mật-đa mà thu gồm bát-nhã ba-la-mật-đa."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn, thế nào là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa mà thu gồm bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn và tĩnh lự ba-la-mật-đa?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa thì quán thấy tất cả các pháp đều trống không, không có gì cả."
"Bạch Thế Tôn, thế nào là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa mà quán thấy tất cả các pháp đều trống không, không có gì cả?"
"Thiện Hiện, các bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa thì quán thấy: nội không (các giác quan bên trong là không) và tính của nội không đều không thể nắm bắt; ngoại không (các đối tượng bên ngoài là không) và tính của ngoại không đều không thể nắm bắt; nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều là không) và tính của nó đều không thể nắm bắt; không không (chính cái "không" cũng là không) và tính của nó đều không thể nắm bắt; đại không (mười phương rộng lớn cũng là không) và tính của nó đều không thể nắm bắt; thắng nghĩa không (chân lý tối hậu cũng là không) và tính của nó đều không thể nắm bắt; hữu vi không (các pháp hữu vi là không) và tính của nó đều không thể nắm bắt; vô vi không (các pháp vô vi cũng là không) và tính của nó đều không thể nắm bắt; tất cánh không (rốt ráo là không) và tính của nó đều không thể nắm bắt; vô tế không (không có điểm đầu, điểm cuối, cũng là không) và tính của nó đều không thể nắm bắt; tán vô tán không (dù tan rã hay không tan rã cũng đều là không) và tính của nó đều không thể nắm bắt; bản tính không (bản tính vốn là không) và tính của nó đều không thể nắm bắt; tự cộng tướng không (tướng riêng và tướng chung của các pháp đều là không) và tính của nó đều không thể nắm bắt; nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều là không) và tính của nó đều không thể nắm bắt.
Vị bồ-tát ma-ha-tát này an trụ trong mười bốn loại "không" như vậy, nên không thấy sắc là không hay không phải không; không thấy thọ, tưởng, hành, thức là không hay không phải không; không thấy nhãn xứ cho đến ý xứ là không hay không phải không; không thấy sắc xứ cho đến pháp xứ là không hay không phải không; không thấy nhãn giới cho đến ý giới là không hay không phải không; không thấy sắc giới cho đến pháp giới là không hay không phải không; không thấy nhãn thức giới cho đến ý thức giới là không hay không phải không; không thấy nhãn xúc cho đến ý xúc là không hay không phải không; không thấy các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là không hay không phải không; không thấy địa giới cho đến thức giới là không hay không phải không; không thấy nhân duyên cho đến tăng thượng duyên là không hay không phải không; không thấy vô minh cho đến già chết là không hay không phải không; không thấy bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa là không hay không phải không; không thấy nội không cho đến vô tính tự tính không là không hay không phải không; không thấy chân như cho đến bất tư nghì giới là không hay không phải không; không thấy các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo là không hay không phải không; không thấy tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi là không hay không phải không; không thấy tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định là không hay không phải không; không thấy bát giải thoát cho đến thập biến xứ là không hay không phải không; không thấy các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện là không hay không phải không; không thấy tịnh quán địa cho đến Như Lai địa là không hay không phải không; không thấy cực hỷ địa cho đến pháp vân địa là không hay không phải không; không thấy tất cả đà-la-ni môn và tam-ma-địa môn là không hay không phải không; không thấy ngũ nhãn và lục thần thông là không hay không phải không; không thấy mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật là không hay không phải không; không thấy ba mươi hai tướng đại sĩ và tám mươi vẻ đẹp phụ là không hay không phải không; không thấy pháp không quên mất và tính luôn an trụ trong xả là không hay không phải không; không thấy nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là không hay không phải không; không thấy quả dự lưu cho đến bồ-đề của độc giác là không hay không phải không; không thấy tất cả hạnh bồ-tát ma-ha-tát là không hay không phải không; không thấy vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật là không hay không phải không; không thấy nhất thiết trí trí là không hay không phải không; không thấy cõi hữu vi là không hay không phải không; không thấy cõi vô vi là không hay không phải không.
Vị bồ-tát ma-ha-tát này an trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với mọi thứ đem bố thí cho các hữu tình, hoặc đồ ăn, hoặc thức uống, cùng các vật dụng khác, đều quán là không; người cho, vật được cho, phúc của việc cho, quả của việc cho — tất cả như thế cũng đều quán là không. Lúc ấy bồ-tát nhờ an trụ trong phép quán "không" nên lòng tham đắm, keo kiệt không có chỗ để khởi lên. Vì sao vậy? Vì vị bồ-tát ma-ha-tát này tu hành bát-nhã ba-la-mật-đa, từ lúc mới phát tâm cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề mầu nhiệm, những sự phân biệt như thế đều không thể khởi lên. Như các đức Như Lai, Ứng Cúng, Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: bậc đến từ chân như; bậc đáng được trời người cúng dường; bậc giác ngộ chân chính, tròn đầy) không lúc nào khởi lên dù chỉ chốc lát tâm chấp đắm hay tâm keo kiệt, vị bồ-tát ma-ha-tát này cũng như vậy, thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa nên tâm chấp đắm, tâm keo kiệt đều vĩnh viễn không khởi lên. Nên biết bát-nhã ba-la-mật-đa là bậc thầy của các bồ-tát ma-ha-tát, có thể khiến các bồ-tát ma-ha-tát không khởi mọi vọng tưởng phân biệt, việc bố thí mình làm đều không nhiễm chấp. Vị bồ-tát ma-ha-tát này đem thiện căn ấy, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa mà thu gồm bố thí ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa mà thọ trì tịnh giới, thì mọi tâm hướng về thanh văn, độc giác v.v... đều không có chỗ để khởi lên. Vì sao vậy? Vì vị bồ-tát ma-ha-tát này quán thấy các địa vị thanh văn, độc giác v.v... đều không thể nắm bắt; tâm hồi hướng về các địa vị ấy cũng không thể nắm bắt; luật nghi (khuôn phép giữ gìn giới luật) của thân và lời hồi hướng về các địa vị ấy cũng không thể nắm bắt. Vị bồ-tát ma-ha-tát này an trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa, từ lúc mới phát tâm cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề mầu nhiệm, trong khoảng thời gian ấy tự mình lìa bỏ việc giết hại sinh mạng, cũng khuyên người khác lìa bỏ việc giết hại sinh mạng, khen ngợi đúng đắn pháp lìa bỏ giết hại sinh mạng, vui mừng tán thán những người lìa bỏ giết hại sinh mạng; như vậy cho đến tự mình lìa bỏ tà kiến, cũng khuyên người khác lìa bỏ tà kiến, khen ngợi đúng đắn pháp lìa bỏ tà kiến, vui mừng tán thán những người lìa bỏ tà kiến. Vị bồ-tát ma-ha-tát này đem thiện căn sinh ra từ tịnh giới ấy, không cầu ba cõi và pháp của hai thừa, chỉ lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa mà thu gồm tịnh giới ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa mà khởi tùy thuận nhẫn (sự chấp nhận thuận theo chân lý về tánh không của các pháp, bậc nhẫn tuệ ban đầu), được sự nhẫn ấy rồi thường nghĩ rằng: "Trong tất cả các pháp, không có một pháp nào là khởi hay diệt, là sinh hay già, là bệnh hay chết; không có kẻ chửi mắng hay người bị chửi mắng; không có kẻ phỉ báng hay người bị phỉ báng; không có kẻ cắt xẻ, chém đâm, đánh trói, quấy nhiễu, làm hại, hay người bị cắt xẻ, chém đâm, đánh trói, quấy nhiễu, làm hại. Tính và tướng của tất cả những điều như thế đều là không, không nên ở trong đó mà vọng tưởng phân biệt." Vị bồ-tát ma-ha-tát này nhờ được sự nhẫn ấy, nên từ lúc mới phát tâm cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề mầu nhiệm, trong khoảng thời gian ấy, giả sử tất cả các loài hữu tình đều đến quở trách, chê bai, phỉ báng, lăng nhục, dùng dao gậy, ngói đá, gạch cục v.v... mà làm hại, đánh ném, cắt xẻ, chém đâm, cho đến phân rã các chi tiết của thân, lúc ấy bồ-tát tâm không đổi khác, mà chỉ nghĩ rằng: "Thật là kỳ lạ thay! Trong tính của các pháp vốn hoàn toàn không có những việc quở trách, chê bai, phỉ báng, lăng nhục, làm hại..., vậy mà các hữu tình vọng tưởng phân biệt, chấp là có thật, nên khởi lên đủ thứ phiền não và nghiệp ác, đời này và đời sau phải chịu các nỗi khổ dữ dội." Vị bồ-tát ma-ha-tát này đem thiện căn ấy, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa mà thu gồm an nhẫn ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa, vì các hữu tình mà giảng nói chánh pháp, khiến họ an trụ nơi bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; hoặc khiến họ an trụ nơi tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi; hoặc khiến họ đạt quả dự lưu cho đến quả a-la-hán; hoặc khiến họ đạt bồ-đề của độc giác; hoặc khiến họ đạt nhất thiết trí trí. Vị bồ-tát ma-ha-tát này tuy làm những việc ấy, mà không trụ vào cõi hữu vi, cũng không trụ vào cõi vô vi. Lại đem các thiện căn đã gom góp như thế, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa mà thu gồm tinh tấn ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện, nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa, thì trừ đẳng trì của Phật ra, đối với tất cả các đẳng trì khác của thanh văn, độc giác và bồ-tát đều có thể tự tại tùy ý ra vào. Vị bồ-tát ma-ha-tát này an trụ nơi đẳng trì tự tại của bồ-tát, đối với tám giải thoát đều có thể tự tại ra vào theo chiều xuôi và chiều ngược. Những gì là tám? Một là giải thoát do bản thân còn sắc mà quán các sắc; hai là giải thoát do bên trong không có tưởng về sắc mà quán các sắc bên ngoài; ba là giải thoát do thân chứng nghiệm sự hiểu biết thanh tịnh, thù thắng; bốn là giải thoát vượt qua mọi tưởng về sắc, diệt các tưởng về sự đối ngại, không suy nghĩ đến các loại tưởng khác nhau, nhập vào hư không vô biên, tức không vô biên xứ; năm là giải thoát vượt qua mọi không vô biên xứ, nhập vào thức vô biên, tức thức vô biên xứ (tầng định quán thức vô tận); sáu là giải thoát vượt qua mọi thức vô biên xứ, nhập vào chỗ không có chút gì, tức vô sở hữu xứ (tầng định quán không có gì cả); bảy là giải thoát vượt qua mọi vô sở hữu xứ, nhập vào chỗ chẳng phải có tưởng cũng chẳng phải không có tưởng, tức phi tưởng phi phi tưởng xứ (tầng định cao nhất của cõi vô sắc, nhận thức cực kỳ vi tế); tám là giải thoát vượt qua mọi phi tưởng phi phi tưởng xứ, nhập diệt tưởng thọ định, tức giải thoát diệt tưởng thọ.
Vị bồ-tát ma-ha-tát này lại có thể đối với cửu thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp theo thứ tự) tự tại ra vào theo chiều ngược hay chiều xuôi. Những gì là chín? Đó là bốn tĩnh lự, bốn vô sắc định và diệt tưởng thọ định; ấy gọi là chín. Vị bồ-tát ma-ha-tát này đối với tám giải thoát và chín thứ đệ định ra vào xuôi ngược, đã thuần thục khéo léo rồi thì có thể nhập sư tử phấn tấn đẳng trì (định "sư tử vươn mình": ra vào các tầng định xuôi rồi ngược mạnh mẽ, nhanh chóng như sư tử vươn mình hùng dũng). Thế nào là sư tử phấn tấn đẳng trì? Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát lìa các dục và các pháp xấu ác bất thiện, có tầm có tứ, có niềm vui và an lạc sinh ra do xa lìa, nhập sơ tĩnh lự; theo thứ tự cho đến vượt qua mọi phi tưởng phi phi tưởng xứ, nhập diệt tưởng thọ định; rồi từ diệt tưởng thọ định ra, trở lại nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ định; theo thứ tự cho đến nhập sơ tĩnh lự. Đó là sư tử phấn tấn đẳng trì.
Thiện Hiện, vị bồ-tát ma-ha-tát này đối với sư tử phấn tấn đẳng trì đã thuần thục khéo léo rồi, lại nhập bồ-tát siêu việt đẳng trì (định "vượt bậc" của bồ-tát: nhảy qua lại giữa các tầng định không theo thứ tự). Thế nào là bồ-tát siêu việt đẳng trì? Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát lìa các dục và các pháp xấu ác bất thiện, có tầm có tứ, có niềm vui và an lạc sinh ra do xa lìa, nhập sơ tĩnh lự; từ sơ tĩnh lự ra, theo thứ tự cho đến nhập diệt tưởng thọ định; từ diệt tưởng thọ định ra, nhập sơ tĩnh lự; từ sơ tĩnh lự ra, nhập diệt tưởng thọ định; từ diệt tưởng thọ định ra, nhập đệ nhị tĩnh lự; từ đệ nhị tĩnh lự ra, nhập diệt tưởng thọ định; từ diệt tưởng thọ định ra, nhập đệ tam tĩnh lự; từ đệ tam tĩnh lự ra, nhập diệt tưởng thọ định; từ diệt tưởng thọ định ra, nhập đệ tứ tĩnh lự; từ đệ tứ tĩnh lự ra, nhập diệt tưởng thọ định; từ diệt tưởng thọ định ra, nhập không vô biên xứ định; từ không vô biên xứ định ra, nhập diệt tưởng thọ định; từ diệt tưởng thọ định ra, nhập thức vô biên xứ định; từ thức vô biên xứ định ra, nhập diệt tưởng thọ định; từ diệt tưởng thọ định ra, nhập vô sở hữu xứ định; từ vô sở hữu xứ định ra, nhập diệt tưởng thọ định; từ diệt tưởng thọ định ra, nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ định; từ phi tưởng phi phi tưởng xứ định ra, nhập diệt tưởng thọ định; từ diệt tưởng thọ định ra, lại nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ định; từ phi tưởng phi phi tưởng xứ định ra, rơi vào tâm bất định (tâm bình thường không ở trong định); từ tâm bất định trở lại nhập diệt tưởng thọ định; từ diệt tưởng thọ định ra, trụ nơi tâm bất định; từ tâm bất định nhập phi tưởng phi phi tưởng xứ định; từ phi tưởng phi phi tưởng xứ định ra, trụ nơi tâm bất định; từ tâm bất định nhập vô sở hữu xứ định; từ vô sở hữu xứ định ra, trụ nơi tâm bất định; từ tâm bất định nhập thức vô biên xứ định; từ thức vô biên xứ định ra, trụ nơi tâm bất định; từ tâm bất định nhập không vô biên xứ định; từ không vô biên xứ định ra, trụ nơi tâm bất định; từ tâm bất định nhập đệ tứ tĩnh lự; từ đệ tứ tĩnh lự ra, trụ nơi tâm bất định; từ tâm bất định nhập đệ tam tĩnh lự; từ đệ tam tĩnh lự ra, trụ nơi tâm bất định; từ tâm bất định nhập đệ nhị tĩnh lự; từ đệ nhị tĩnh lự ra, trụ nơi tâm bất định; từ tâm bất định nhập sơ tĩnh lự; từ sơ tĩnh lự ra, trụ nơi tâm bất định. Đó là bồ-tát siêu việt đẳng trì.
Nếu bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi siêu việt đẳng trì như vậy thì đạt được thật tính bình đẳng của tất cả các pháp. Lại đem các thiện căn đã gom góp như thế, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng với mọi hữu tình chung nhau hồi hướng về nhất thiết trí trí. Khi hồi hướng, tâm không khởi sự phân chia hai bên, nghĩa là không nghĩ "ai hồi hướng, hồi hướng điều gì". Thiện Hiện, đó là bồ-tát ma-ha-tát an trụ nơi bát-nhã ba-la-mật-đa mà thu gồm tĩnh lự ba-la-mật-đa."
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm năm mươi chín.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười (?) (có lẽ bản gốc sót chữ, đúng ra là quyển thứ bốn trăm sáu mươi).
Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của nhà vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video