Phân thứ hai, phẩm Thiện Xảo Phương Tiện, thứ sáu mươi tám, phần một.
Bấy giờ, Cụ thọ (tiếng tôn xưng dành cho vị tỳ-kheo có đức hạnh, nghĩa là "người có đủ thọ mạng về trí tuệ và đạo đức") Thiện Hiện (tức ngài Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về tánh Không) bạch Phật: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính), nếu Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát: người phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh, đã tu lâu và có công hạnh lớn) thành tựu được sức thiện xảo phương tiện (khả năng khéo léo dùng cách thích hợp để tu hành và giáo hóa mà không bị dính mắc) như thế, thì vị ấy phát tâm Bồ-đề (tâm nguyện cầu đạt giác ngộ trọn vẹn như Phật để cứu độ chúng sinh) đã được bao lâu?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy phát tâm Bồ-đề đã trải qua vô số trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa kiếp (câu-chi là mười triệu; na-dữu-đa là một con số cực lớn; kiếp là một khoảng thời gian cực dài của vũ trụ — ý nói thời gian lâu đến mức không thể đếm)."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu được sức thiện xảo phương tiện như thế, thì vị ấy đã từng gần gũi, cúng dường bao nhiêu đức Phật?" Phật bảo Thiện Hiện: "Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đã từng gần gũi, cúng dường số đức Phật nhiều như cát sông Căng-già (tức sông Hằng ở Ấn Độ)."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu được sức thiện xảo phương tiện như thế, thì vị ấy đã gieo trồng những căn lành (những việc thiện làm gốc rễ sinh ra quả tốt) thù thắng nào?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Từ khi phát tâm đến nay, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không có căn lành nào do bố thí (đem của cải, giáo pháp, sự che chở cho người khác), tịnh giới (giữ giới luật trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhục, bình thản chịu đựng), tinh tấn (siêng năng không lười biếng), tĩnh lự (thiền định, giữ tâm lặng yên chuyên chú) và Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ thấu suốt thật tướng của mọi sự vật; "ba-la-mật-đa" nghĩa là "đến bờ bên kia", tức hạnh tu hoàn hảo đưa người từ bờ mê sang bờ giải thoát) dẫn sinh ra mà vị ấy không chuyên cần tu học cho đến chỗ trọn vẹn. Nhờ nhân duyên ấy mà vị ấy thành tựu được sức thiện xảo phương tiện như thế."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu được sức thiện xảo phương tiện như thế, thì thật là hết sức hiếm có." Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thật hết sức hiếm có.
Thiện Hiện nên biết, như vầng mặt trời, mặt trăng đi vòng quanh, chiếu soi bốn đại châu (bốn châu lục lớn bao quanh núi trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo, là nơi chúng sinh cư trú) và làm nên mọi công việc; mọi thứ trong đó, dù là loài có tình thức (chúng sinh) hay vật vô tri, đều nương theo sức ánh sáng ấy mà vận hành, mỗi thứ hoàn thành việc của mình. Cũng vậy, Bát-nhã ba-la-mật-đa chiếu soi năm ba-la-mật-đa kia mà làm nên mọi công việc; năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. đều thuận theo sức của Bát-nhã ba-la-mật-đa mà vận hành, mỗi thứ hoàn thành việc của mình.
Thiện Hiện nên biết, như vua Chuyển Luân (vị vua lý tưởng cai trị cả thiên hạ bằng chánh pháp, có bánh xe báu dẫn đường), nếu không có bảy báu (bảy thứ báu của vua Chuyển Luân: bánh xe báu, voi báu, ngựa báu, ngọc báu, người nữ báu, quan giữ kho báu, tướng quân báu) thì không gọi là vua Chuyển Luân; phải có bảy báu mới gọi là vua Chuyển Luân. Năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. cũng như thế: nếu lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không được gọi là ba-la-mật-đa; không lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa thì mới được gọi là ba-la-mật-đa.
Thiện Hiện nên biết, như có người phụ nữ xinh đẹp, giàu có lớn, nếu không có người chồng mạnh mẽ che chở thì dễ bị kẻ xấu lăng nhục; nếu có người chồng mạnh mẽ che chở thì không bị kẻ xấu lăng nhục. Năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. cũng như thế: nếu không được sức của Bát-nhã ba-la-mật-đa thu giữ che chở thì dễ bị thiên ma (ma vương ở cõi trời, chuyên ngăn cản phá hoại người tu) và quyến thuộc (bộ hạ, thân thuộc) của chúng phá hoại; nếu được sức của Bát-nhã ba-la-mật-đa thu giữ che chở thì tất cả thiên ma và quyến thuộc của chúng không thể phá hoại.
Thiện Hiện nên biết, như vị tướng quân dũng mãnh, thông thạo binh pháp, khéo trang bị đủ loại áo giáp, binh khí bền chắc, thì kẻ thù ở nước láng giềng không thể làm hại. Năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. cũng như thế: không lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa thì thiên ma, quyến thuộc của chúng, những kẻ tăng thượng mạn (người chưa chứng đắc mà tự cho là đã chứng đắc), cho đến những kẻ Bồ-tát chiên-đà-la (chiên-đà-la vốn là tầng lớp bị coi là thấp hèn nhất ở Ấn Độ xưa; ở đây chỉ những kẻ mang danh Bồ-tát nhưng hành vi xấu ác, làm hại đạo) đều không thể phá hoại.
Thiện Hiện nên biết, như các tiểu vương ở châu Thiệm-bộ (châu lục phía nam, nơi loài người chúng ta sinh sống) theo thời triều kiến, hầu hạ vua Chuyển Luân Thánh Vương, nương vào vua Chuyển Luân mà đạt đến chỗ tốt đẹp. Năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. cũng như thế: theo giúp Bát-nhã ba-la-mật-đa, nhờ sức dẫn dắt của Bát-nhã mà mau chứng được nhất thiết trí trí (trí tuệ biết rõ tất cả mọi sự, tức trí tuệ của Phật).
Thiện Hiện nên biết, như các dòng nước ở phía đông châu Thiệm-bộ không dòng nào không đổ về sông lớn Căng-già, rồi theo sông Căng-già chảy vào biển cả. Năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. cũng như thế: không thứ nào không được Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu thu nhiếp dẫn dắt, nhờ vậy mới chứng được nhất thiết trí trí.
Thiện Hiện nên biết, như tay phải của người ta làm được mọi việc, Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng vậy, dẫn sinh được tất cả các pháp lành thù thắng. Thiện Hiện nên biết, như tay trái của người ta làm việc không thuận tiện, năm ba-la-mật-đa trước cũng vậy, tự mình không dẫn sinh được các pháp lành thù thắng.
Thiện Hiện nên biết, ví như các dòng nước, dù lớn hay nhỏ, hễ chảy vào biển cả thì đều cùng mang vị mặn. Cũng vậy, năm ba-la-mật-đa trước phải đi vào Bát-nhã ba-la-mật-đa thì mới được gọi là có thể đến bờ bên kia (bờ giải thoát).
Thiện Hiện nên biết, như vua Chuyển Luân muốn đi đến đâu thì bốn đạo quân (quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ) dẫn đường và theo hầu, còn bánh xe báu thì đi trước. Khi vua và bốn đạo quân muốn ăn uống thì bánh xe liền dừng lại; ăn uống xong, vua muốn đi thì bánh xe liền đi tới. Bánh xe đi hay dừng đều theo ý muốn của vua; đến nơi cần đến thì không tiến thêm nữa. Cũng vậy, năm ba-la-mật-đa trước cùng các pháp lành, muốn hướng đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn khắp cả của Phật), thì phải lấy Bát-nhã ba-la-mật-đa làm người dẫn đường; tiến hay dừng đều theo nhau, không lìa bỏ nhau; khi đã đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề thì không tiến thêm nữa.
Thiện Hiện nên biết, như vua Chuyển Luân muốn đi đến đâu thì bốn đạo quân và bảy báu dẫn đường phía trước, theo hầu phía sau. Khi ấy bánh xe báu tuy đi đầu nhất, nhưng không phân biệt tướng trước sau. Cũng vậy, năm ba-la-mật-đa trước cùng các pháp lành, muốn hướng đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, ắt lấy Bát-nhã ba-la-mật-đa làm người dẫn đường. Thế nhưng Bát-nhã ba-la-mật-đa này không nghĩ rằng: "Ta đối với năm ba-la-mật-đa trước là kẻ dẫn đường đứng đầu, chúng đi theo ta." Năm ba-la-mật-đa như bố thí v.v. cũng không nghĩ rằng: "Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu đi trước chúng ta, chúng ta đi theo nó."
Vì sao vậy? Vì sáu ba-la-mật-đa như thế cùng tất cả các pháp, tự tánh đều trơ lì, không tự làm được gì, không có chủ tể, hư dối không thật, trống rỗng không có gì, mang tướng không tự tại; ví như ảo ảnh nắng nóng (bóng nước lung linh hiện trên mặt đất giữa trưa nắng), bóng của ánh sáng, trăng dưới nước, trò huyễn thuật, giấc mộng v.v., trong đó hoàn toàn không có sự phân biệt, không có tác dụng, không có tự thể chân thật."
Bấy giờ Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu tự tánh của tất cả các pháp đều không, không có tướng và tác dụng thật, thì các Bồ-tát Ma-ha-tát làm sao tu hành bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa để cầu chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát, khi đang tu hành sáu ba-la-mật-đa này, thường nghĩ thế này: 'Chúng sinh trong thế gian tâm luôn điên đảo (thấy sai sự thật, như cho vô thường là thường, khổ là vui), chìm đắm trong sinh tử (vòng luân hồi sinh ra rồi chết đi không dứt), không thể tự thoát ra. Nếu ta không tu hạnh thù thắng khéo léo phương tiện thì không thể cứu vớt họ khỏi khổ sinh tử. Ta phải vì các loài chúng sinh ấy mà siêng tu hạnh thù thắng khéo léo phương tiện là bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa, hướng đến chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, giải thoát chúng sinh khỏi nỗi khổ lớn sinh tử.'
Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nghĩ như vậy rồi, vì chúng sinh mà xả bỏ, bố thí tất cả những gì mình có, cả bên trong (thân thể, mạng sống) lẫn bên ngoài (của cải). Bố thí xong, lại nghĩ: 'Ta đối với cái trong và cái ngoài thật ra không xả bỏ gì cả. Vì sao? Vì các thứ trong ngoài ấy trống rỗng, không có tự tánh, không thể đem bố thí, cũng không phải chỉ thuộc về ta.' Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ quán xét như thế mà tu hành bố thí ba-la-mật-đa mau được trọn vẹn, mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì muốn giải thoát chúng sinh khỏi khổ sinh tử nên không bao giờ phạm giới. Vì sao? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thường nghĩ: 'Ta vì muốn giải thoát tất cả chúng sinh khỏi khổ sinh tử mà cầu hướng đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, thì quyết không nên giết hại mạng sống của chúng sinh, cho đến không nên có tà kiến (tức không phạm mười điều ác, từ giết hại cho đến hiểu biết sai lầm). Cũng quyết không nên mong cầu những cảnh dục lạc tốt đẹp, mong cầu sự giàu sang khoái lạc ở cõi trời, mong cầu làm Đế Thích (vua cõi trời Đao Lợi), Ma vương (vua của loài ma ở cõi trời cao nhất của cõi dục), Phạm vương (vua cõi trời Phạm thiên) v.v. Cũng quyết không nên mong cầu địa vị Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, chỉ cầu tự mình thoát khổ) hay địa vị Độc giác (người tự mình tu, ngộ lý nhân duyên mà giải thoát, không giáo hóa người khác), chỉ tự giải thoát cho riêng mình.' Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ quán xét như thế mà tu hành tịnh giới ba-la-mật-đa mau được trọn vẹn, mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì muốn giải thoát chúng sinh khỏi khổ sinh tử nên không bao giờ khởi tâm giận dữ, oán hận v.v. Giả sử thường bị phỉ báng, lăng nhục, chịu cay đắng, bị quở mắng đau thấu tận xương tủy, cũng không bao giờ khởi lên một niệm giận hờn. Giả sử thường bị dao gậy, ngói đá, gậy gộc, đất cục v.v. đánh đập thân thể, cắt xẻo, chém đâm, chặt rời tay chân, cũng không khởi lên một niệm ác. Vì sao? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy quán xét tất cả: âm thanh như tiếng vang trong hang núi, hình sắc như đám bọt nước, không nên ở trong đó mà khởi giận hờn sai lầm, làm hư hoại các việc lành. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ quán xét như thế mà tu hành an nhẫn ba-la-mật-đa mau được trọn vẹn, mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì muốn giải thoát chúng sinh khỏi khổ sinh tử nên siêng cầu tất cả các pháp lành thù thắng, cho đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, trong suốt khoảng thời gian ấy luôn không lười biếng. Vì sao? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy luôn nghĩ: 'Nếu ta lười biếng thì không thể cứu vớt tất cả chúng sinh, khiến họ xa lìa nỗi khổ lớn sinh tử, cũng không thể đạt được nhất thiết trí trí.' Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ quán xét như thế mà tu hành tinh tấn ba-la-mật-đa mau được trọn vẹn, mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì muốn giải thoát chúng sinh khỏi khổ sinh tử nên tu các thiền định thù thắng cho đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, không bao giờ khởi tâm tán loạn đi kèm tham lam, giận dữ, si mê v.v. Vì sao? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thường nghĩ: 'Nếu ta khởi tâm tán loạn đi kèm tham, sân, si v.v. thì không thể làm nên việc lợi ích, an vui cho người khác, cũng không thể chứng được quả Phật mà mình mong cầu.' Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ quán xét như thế mà tu hành tĩnh lự ba-la-mật-đa mau được trọn vẹn, mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì muốn giải thoát chúng sinh khỏi khổ sinh tử nên không lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa, cho đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, luôn siêng tu học trí tuệ vi diệu thù thắng của thế gian và xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian, tức thuộc về giải thoát). Vì sao? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy luôn nghĩ: 'Nếu lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không thể giáo hóa chúng sinh cho căn lành của họ được chín muồi, cũng không thể đạt được nhất thiết trí trí.' Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ quán xét như thế mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mau được trọn vẹn, mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Thiện Hiện, do nhân duyên ấy, tuy tất cả các pháp không có tướng và tác dụng thật, tự tánh đều không, nhưng các vị Bồ-tát Ma-ha-tát vẫn siêng tu sáu ba-la-mật-đa, luôn không lười mỏi, để cầu chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề."
Bấy giờ Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu mọi loại ba-la-mật-đa đều có tánh không khác biệt, vì đều được Bát-nhã ba-la-mật-đa thâu nhiếp, đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà tu thành trọn vẹn, thì lẽ ra phải hợp lại làm một ba-la-mật-đa, tức là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Sao lại có thể nói rằng Bát-nhã ba-la-mật-đa đối với năm ba-la-mật-đa kia là bậc nhất, là thù thắng, là tôn quý, là cao cả, là tốt đẹp, là vi diệu, là bậc trên, là không gì hơn, không gì sánh bằng, không gì sánh ngang với cái không gì sánh bằng?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Sáu ba-la-mật-đa như thế có tánh không khác biệt, vì đều được Bát-nhã ba-la-mật-đa thâu nhiếp giữ gìn. Nếu không có Bát-nhã ba-la-mật-đa thì năm pháp như bố thí v.v. không được gọi là ba-la-mật-đa; phải nương vào Bát-nhã ba-la-mật-đa thì năm pháp như bố thí v.v. mới được gọi là ba-la-mật-đa. Vì thế năm ba-la-mật-đa trước được thâu gồm trong Bát-nhã ba-la-mật-đa. Do đó chỉ có một ba-la-mật-đa duy nhất, tức là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì vậy tất cả ba-la-mật-đa có tánh không khác biệt.
Thiện Hiện nên biết, như các loài chúng sinh tuy có thân hình màu sắc khác nhau, nhưng hễ đến gần núi chúa Diệu Cao (tức núi Tu-di, ngọn núi ở trung tâm thế giới theo vũ trụ quan Phật giáo, làm bằng các thứ báu, ai đến gần đều ánh lên cùng một màu) thì đều cùng một màu. Cũng vậy, năm ba-la-mật-đa trước tuy có nhiều loại khác nhau, nhưng vì được Bát-nhã ba-la-mật-đa thâu nhiếp, đều nhờ Bát-nhã ba-la-mật-đa mà tu thành trọn vẹn, nên đều đi vào Bát-nhã ba-la-mật-đa, không thể đặt ra tên gọi và tánh chất khác biệt.
Lại nữa, các ba-la-mật-đa như bố thí v.v. phải nương tựa Bát-nhã ba-la-mật-đa mới đi vào được nhất thiết trí trí, mới được gọi là "đến bờ bên kia". Vì thế sáu ba-la-mật-đa đều cùng một vị, tánh không khác biệt, không thể đặt ra rằng: đây là bố thí ba-la-mật-đa, cho đến đây là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao? Vì sáu ba-la-mật-đa như thế đều cùng đi vào nhất thiết trí trí, đều có thể đến bờ bên kia, tánh không khác biệt. Do nhân duyên ấy, sáu pháp như bố thí v.v. không thể đặt ra là có tên gọi và tánh chất khác nhau."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Các ba-la-mật-đa và tất cả các pháp, nếu theo nghĩa chân thật thì đều không có sự khác biệt đây kia, hơn kém. Vì duyên cớ gì lại nói Bát-nhã ba-la-mật-đa đối với năm ba-la-mật-đa kia là bậc nhất, là thù thắng, là tôn quý, là cao cả, là tốt đẹp, là vi diệu, là bậc trên, là không gì hơn, không gì sánh bằng, không gì sánh ngang với cái không gì sánh bằng?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Nếu theo nghĩa chân thật thì các ba-la-mật-đa và tất cả các pháp đều không có sự khác biệt đây kia, hơn kém. Chỉ là nương theo cách nói và tác dụng của thế tục (cách nói quy ước thông thường của thế gian) mà nói có sự khác biệt đây kia, hơn kém. Đặt ra bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa là để cứu độ các loài chúng sinh thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết — những thứ có tác dụng theo thế tục. Nhưng sinh, già, bệnh, chết của chúng sinh đều không có thật, chỉ là giả đặt ra. Vì sao? Vì chúng sinh vốn không có, nên biết các pháp cũng không có gì cả. Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu thấu suốt tất cả các pháp đều không có gì, nên có thể cứu chúng sinh khỏi sinh, già, bệnh, chết theo tác dụng thế tục. Vì thế mới nói Bát-nhã ba-la-mật-đa đối với năm ba-la-mật-đa kia là bậc nhất, là thù thắng, là tôn quý, là cao cả, là tốt đẹp, là vi diệu, là bậc trên, là không gì hơn, không gì sánh bằng, không gì sánh ngang với cái không gì sánh bằng.
Thiện Hiện nên biết, như người nữ báu của vua Chuyển Luân, trong hàng phụ nữ loài người là bậc nhất, là thù thắng, là tôn quý, là cao cả, là tốt đẹp, là vi diệu, là bậc trên, là không gì hơn, không gì sánh bằng, không gì sánh ngang với cái không gì sánh bằng. Cũng vậy, Bát-nhã ba-la-mật-đa đối với các ba-la-mật-đa như bố thí v.v. là bậc nhất, là thù thắng, là tôn quý, là cao cả, là tốt đẹp, là vi diệu, là bậc trên, là không gì hơn, không gì sánh bằng, không gì sánh ngang với cái không gì sánh bằng."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, vì duyên cớ gì mà Thế Tôn nhiều lần khen ngợi Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu đối với các ba-la-mật-đa như bố thí v.v. là bậc nhất, là thù thắng, là tôn quý, là cao cả, là tốt đẹp, là vi diệu, là bậc trên, là không gì hơn, không gì sánh bằng, không gì sánh ngang với cái không gì sánh bằng?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa này lấy vô sở đắc (không thấy có gì để nắm bắt, để đạt được) làm phương tiện, có thể thâu tóm khắp tất cả các pháp lành, hòa hợp chúng cùng đi vào nhất thiết trí trí, an trụ không lay động; vì thế Ta nhiều lần khen ngợi Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu đối với các pháp lành có nắm giữ hay buông bỏ gì không?" Phật dạy: "Không. Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu đối với các pháp hoàn toàn không nắm giữ cũng không buông bỏ. Vì sao? Vì tất cả các pháp đều không thể nắm giữ, không thể buông bỏ."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu không nắm giữ, không buông bỏ đối với những pháp nào?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu không nắm giữ, không buông bỏ đối với sắc (phần hình chất, vật chất); không nắm giữ, không buông bỏ đối với thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ), tưởng (sự nhận biết hình tướng, tên gọi), hành (các hoạt động tạo tác của tâm, nhất là ý muốn), thức (sự nhận thức phân biệt) — năm thứ này gọi là năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người.
Không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhãn xứ cho đến ý xứ (sáu giác quan bên trong: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); không nắm giữ, không buông bỏ đối với sắc xứ cho đến pháp xứ (sáu đối tượng bên ngoài: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật xúc chạm, và các đối tượng của ý). Không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhãn giới cho đến ý giới; đối với sắc giới cho đến pháp giới; đối với nhãn thức giới cho đến ý thức giới (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức phát sinh từ sự gặp gỡ giữa chúng; "giới" ở đây nghĩa là yếu tố, phạm vi). Không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhãn xúc cho đến ý xúc (xúc: sự tiếp chạm giữa giác quan, đối tượng và thức); đối với các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra.
Không nắm giữ, không buông bỏ đối với địa giới cho đến thức giới (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, hư không, thức); đối với nhân duyên cho đến tăng thượng duyên (bốn loại điều kiện làm sinh ra các pháp: nhân duyên là nguyên nhân trực tiếp; đẳng vô gián duyên là tâm niệm trước nối liền dẫn sinh tâm niệm sau; sở duyên duyên là đối tượng được nhận biết; tăng thượng duyên là mọi điều kiện hỗ trợ khác); đối với vô minh cho đến già chết (mười hai nhân duyên: chuỗi mười hai khâu nối nhau tạo nên vòng sinh tử, bắt đầu từ vô minh tức sự mê mờ không thấy sự thật, kết thúc ở già và chết).
Không nắm giữ, không buông bỏ đối với bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa; đối với nội không cho đến vô tánh tự tánh không (mười tám loại "không", tức các cách quán thấy sự vật trống rỗng, không có thực thể, từ cái không của các giác quan bên trong cho đến cái không của cả tự tánh lẫn vô tánh); đối với chân như cho đến bất tư nghị giới (các tên gọi của bản tánh chân thật của mọi pháp: chân như là thật tánh như như không đổi, cho đến bất tư nghị giới là cảnh giới không thể nghĩ bàn).
Không nắm giữ, không buông bỏ đối với Thánh đế khổ, tập, diệt, đạo (bốn sự thật cao quý: đời là khổ; nguyên nhân của khổ; sự diệt hết khổ; con đường đưa đến diệt khổ); đối với bốn niệm trụ cho đến tám chi Thánh đạo (các pháp tu trợ giúp giác ngộ, từ bốn phép quán chú tâm vào thân, cảm thọ, tâm, pháp, cho đến tám con đường chân chính như chánh kiến, chánh tư duy…); đối với bốn tĩnh lự (bốn tầng thiền của cõi Sắc), bốn vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả mở rộng vô hạn đến muôn loài), bốn định vô sắc (bốn tầng định vượt khỏi mọi hình sắc); đối với tám giải thoát (tám pháp thiền giúp thoát khỏi sự trói buộc của sắc và vô sắc) cho đến mười biến xứ (mười phép quán lấy một đối tượng như đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, hư không, thức mà quán cho trùm khắp mọi nơi); đối với ba cửa giải thoát là không, vô tướng, vô nguyện (quán mọi pháp là trống rỗng, không có tướng để chấp, không có gì để mong cầu).
Không nắm giữ, không buông bỏ đối với Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa (mười giai vị tu chứng chung cho cả ba thừa, từ bậc quán sát trong sạch ban đầu cho đến địa vị của Phật); đối với Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa (mười giai vị của Bồ-tát, từ bậc vui mừng tột độ vì mới chứng đạo cho đến bậc mà trí tuệ như mây pháp che khắp); đối với tất cả các môn đà-la-ni (năng lực ghi nhớ và giữ gìn mọi giáo pháp không quên mất) và môn tam-ma-địa (các phép định, tâm chuyên nhất một chỗ); đối với năm loại mắt (mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) và sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm như thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, đi lại tự tại, dứt sạch phiền não).
Không nắm giữ, không buông bỏ đối với mười lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất chỉ Phật mới có, không chung với ai khác); đối với ba mươi hai tướng của bậc Đại sĩ và tám mươi vẻ đẹp phụ (các đặc điểm tốt đẹp trên thân Phật); đối với pháp không quên mất (không bao giờ quên sót điều cần làm) và tánh luôn an trụ trong xả (tâm luôn bình thản, không dao động); đối với nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành để dẫn dắt chúng sinh), nhất thiết tướng trí (trí biết rõ mọi tướng trạng chi tiết của tất cả các pháp, chỉ Phật mới có); đối với quả Dự lưu (quả thánh đầu tiên, người đã bước vào dòng Thánh) cho đến Bồ-đề của Độc giác; đối với tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát; đối với Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật; đối với nhất thiết trí trí."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu làm sao không nắm giữ, không buông bỏ đối với sắc, cho đến không nắm giữ, không buông bỏ đối với nhất thiết trí trí?" Phật bảo Thiện Hiện: "Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu không tư duy về sắc, vì vậy đối với sắc không nắm giữ, không buông bỏ; cho đến không tư duy về nhất thiết trí trí, vì vậy đối với nhất thiết trí trí không nắm giữ, không buông bỏ."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Làm sao Bát-nhã ba-la-mật-đa không tư duy về sắc, cho đến không tư duy về nhất thiết trí trí?" Phật bảo Thiện Hiện: "Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa này đối với sắc không tư duy về mọi tướng của nó, cũng không tư duy về mọi sở duyên (đối tượng mà tâm hướng đến để nhận biết) của nó, vì thế không tư duy về sắc; cho đến đối với nhất thiết trí trí không tư duy về mọi tướng, cũng không tư duy về mọi sở duyên, vì thế không tư duy về nhất thiết trí trí."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không tư duy về sắc, cho đến không tư duy về nhất thiết trí trí, thì làm sao tăng trưởng được căn lành đã gieo? Nếu không tăng trưởng căn lành đã gieo, thì làm sao viên mãn các ba-la-mật-đa? Nếu không viên mãn các ba-la-mật-đa, thì làm sao chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề mà mình mong cầu?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Khi nào Bồ-tát Ma-ha-tát không tư duy về sắc, cho đến không tư duy về nhất thiết trí trí, thì khi ấy Bồ-tát Ma-ha-tát liền tăng trưởng được căn lành đã gieo. Vì căn lành đã gieo được tăng trưởng nên liền viên mãn được các ba-la-mật-đa. Vì các ba-la-mật-đa được viên mãn nên liền chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề mà mình mong cầu. Vì sao? Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát phải không tư duy về sắc, cho đến không tư duy về nhất thiết trí trí, thì mới có thể tu đầy đủ các hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Vì duyên cớ gì Bồ-tát Ma-ha-tát phải không tư duy về sắc, cho đến không tư duy về nhất thiết trí trí, mới có thể tu đầy đủ các hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát, nếu tư duy về sắc cho đến tư duy về nhất thiết trí trí, thì có chỗ để nắm bắt (hữu sở đắc). Vì có chỗ để nắm bắt nên liền đắm trước ba cõi là cõi Dục (cõi còn ham muốn dục lạc), cõi Sắc (cõi đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế), cõi Vô sắc (cõi chỉ còn tâm thức, không có hình sắc). Nếu đắm trước cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc thì không thể tu đầy đủ các hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không tư duy về sắc, cho đến không tư duy về nhất thiết trí trí, thì không có chỗ để nắm bắt. Vì không có chỗ để nắm bắt nên không đắm trước cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc. Nếu không đắm trước cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc thì mới có thể tu đầy đủ các hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Vì thế, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn tu đầy đủ các hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, muốn mau chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề mà mình mong cầu, thì nên siêng tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu, không nên tư duy và chấp trước các pháp."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát chuyên cần tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu thì nên trụ ở đâu?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát chuyên cần tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu thì không nên trụ (bám giữ, dừng đặt tâm) vào sắc, cho đến không nên trụ vào nhất thiết trí trí."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Vì duyên cớ gì Bồ-tát Ma-ha-tát chuyên cần tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu thì không nên trụ vào sắc, cho đến không nên trụ vào nhất thiết trí trí?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát chuyên cần tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu thì đối với tất cả các pháp không chấp trước, nên không nên trụ vào sắc, cho đến không nên trụ vào nhất thiết trí trí. Vì sao? Thiện Hiện, vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không thấy có pháp nào có thể ở trong đó mà khởi chấp trước hay có thể an trụ. Thiện Hiện, vị Bồ-tát Ma-ha-tát như thế lấy sự không chấp trước và không an trụ làm phương tiện mà chuyên cần tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu.
Lại nữa, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ thế này: 'Nếu có thể không chấp trước, không an trụ như thế mà tinh tấn tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu, thì đó là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa, đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Ta có thể không chấp trước như thế mà tu Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu; ta có thể không chấp trước như thế mà hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu; đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.' Thiện Hiện, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, do ý nghĩ như thế mà nắm lấy tướng, chấp trước, nên xa lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Nếu xa lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa thì xa lìa tĩnh lự, tinh tấn, an nhẫn, tịnh giới, bố thí ba-la-mật-đa; cũng xa lìa nội không cho đến vô tánh tự tánh không; cũng xa lìa chân như cho đến bất tư nghị giới; cũng xa lìa Thánh đế khổ, tập, diệt, đạo; cũng xa lìa bốn niệm trụ cho đến tám chi Thánh đạo; cũng xa lìa bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc; cũng xa lìa tám giải thoát cho đến mười biến xứ; cũng xa lìa ba cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện; cũng xa lìa Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa; cũng xa lìa tất cả các môn đà-la-ni, môn tam-ma-địa; cũng xa lìa năm loại mắt, sáu thần thông; cũng xa lìa mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; cũng xa lìa pháp không quên mất, tánh luôn an trụ trong xả; cũng xa lìa nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; cũng xa lìa tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát; cũng xa lìa Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật; cũng xa lìa nhất thiết trí trí.
Vì sao vậy? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu đối với tất cả các pháp không có chấp trước; nơi Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu không có người chấp trước và tánh chấp trước. Vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu hoàn toàn không có tự tánh nào để có thể chấp trước vào các pháp. Vì thế, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà khởi lên ý tưởng thế này: 'Đây là Bát-nhã ba-la-mật-đa, ta hành Bát-nhã ba-la-mật-đa' — thì (nên biết đúng ra) Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa là đối với tất cả các pháp và đối với chính Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu đều không chấp trước (?).
Lại nữa, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà khởi ý tưởng thế này: 'Đây là Bát-nhã ba-la-mật-đa, ta hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, đó là đi khắp thật tướng (bộ mặt chân thật) của các pháp', thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, do khởi ý tưởng này, liền thối lui khỏi Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu thối lui khỏi Bát-nhã ba-la-mật-đa thì thối lui khỏi tất cả các pháp trắng (pháp lành trong sạch) thù thắng. Vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu là gốc rễ của mọi loại pháp trắng; nếu thối lui khỏi Bát-nhã ba-la-mật-đa thì là thối mất tất cả các pháp trắng.
Lại nữa, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ thế này: 'Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu thâu nhiếp bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự ba-la-mật-đa, cho đến thâu nhiếp nhất thiết trí trí', thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy thối mất Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu thối mất Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không thể thâu nhiếp bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự ba-la-mật-đa, cho đến không thể thâu nhiếp nhất thiết trí trí. Vì sao? Thiện Hiện, vì không phải lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa mà có thể thâu nhiếp khắp các pháp trợ giúp giác ngộ (bồ-đề phần pháp) và có thể chứng được nhất thiết trí trí.
Lại nữa, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ thế này: 'An trụ trong Bát-nhã ba-la-mật-đa thì nhất định được thọ ký (được Phật báo trước rằng sẽ thành Phật) về Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề', thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền thối mất Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu thối mất Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không được thọ ký về Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Vì sao? Thiện Hiện, vì không phải lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa mà có thể được thọ ký về Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Lại nữa, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ thế này: 'An trụ trong Bát-nhã ba-la-mật-đa thì có thể dẫn phát bố thí ba-la-mật-đa cho đến tĩnh lự ba-la-mật-đa; cứ như thế cho đến có thể dẫn phát đại từ (thương yêu lớn, mong ban vui cho muôn loài), đại bi (xót thương lớn, mong cứu khổ cho muôn loài), đại hỷ (vui mừng lớn trước hạnh phúc của muôn loài), đại xả (buông xả lớn, bình đẳng với muôn loài)', thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy liền thối mất Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu thối mất Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không thể dẫn phát bố thí ba-la-mật-đa cho đến tĩnh lự ba-la-mật-đa; cứ như thế cho đến không thể dẫn phát đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả. Vì sao? Thiện Hiện, vì không phải lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa mà có thể dẫn phát và an trụ trong các pháp thù thắng.
Lại nữa, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ thế này: 'Phật biết các pháp không có tướng thâu nhiếp, tự mình chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; chứng Bồ-đề rồi thì vì các chúng sinh mà tuyên thuyết, chỉ bày thật tướng của các pháp', thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy là thối mất Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu. Vì sao? Thiện Hiện, vì Như Lai đối với pháp không biết, không giác, không nói, không chỉ bày. Vì sao vậy? Vì thật tánh của các pháp không thể biết, không thể giác, không thể đặt ra; làm sao lại có người biết, giác, nói, chỉ bày tất cả các pháp? Nếu nói rằng thật có người biết, giác, nói, chỉ bày tất cả các pháp thì không có lẽ ấy."
Bấy giờ Cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, làm sao để xa lìa được các lỗi lầm như thế?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà nghĩ thế này: 'Tất cả các pháp đều không có gì, không thể nắm bắt. Nếu pháp không có gì, không thể nắm bắt, thì không có ai có thể chứng ngộ trọn vẹn, cũng không có ai có thể tuyên thuyết, chỉ bày.' Nếu hành như thế thì đó là hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, lìa được các lỗi lầm. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát đắm trước vào cái pháp 'không có gì, không thể nắm bắt' thì liền lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao? Thiện Hiện, vì Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu đối với tất cả các pháp không chấp trước, không thâu giữ; nếu đối với các pháp có chấp trước, có thâu giữ thì liền lìa Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa là xa lìa hay không xa lìa? Cho đến bố thí ba-la-mật-đa đối với bố thí ba-la-mật-đa là xa lìa hay không xa lìa? Cứ như thế cho đến nhất thiết trí trí đối với nhất thiết trí trí là xa lìa hay không xa lìa?
Bạch Thế Tôn, nếu Bát-nhã ba-la-mật-đa đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa, dù là xa lìa hay không xa lìa, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát có thể không chấp trước mà dẫn phát Bát-nhã ba-la-mật-đa? Cho đến nếu bố thí ba-la-mật-đa đối với bố thí ba-la-mật-đa, dù là xa lìa hay không xa lìa, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát có thể không chấp trước mà dẫn phát bố thí ba-la-mật-đa? Cứ như thế cho đến nếu nhất thiết trí trí đối với nhất thiết trí trí, dù là xa lìa hay không xa lìa, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát có thể không chấp trước mà dẫn phát nhất thiết trí trí?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Bát-nhã ba-la-mật-đa đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa không phải xa lìa, cũng không phải không xa lìa; cho đến nhất thiết trí trí đối với nhất thiết trí trí không phải xa lìa, cũng không phải không xa lìa. Vì thế Bồ-tát Ma-ha-tát có thể không chấp trước mà dẫn phát Bát-nhã ba-la-mật-đa, cho đến dẫn phát nhất thiết trí trí. Vì sao? Thiện Hiện, vì không phải chính là tự tánh, cũng không phải lìa tự tánh, mà có thể an trụ và dẫn phát tự tánh.
Lại nữa, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không chấp trước sắc, cho rằng: 'Đây là sắc, sắc này thuộc về kia'; cũng không chấp trước thọ, tưởng, hành, thức, cho rằng: 'Đây là thọ, tưởng, hành, thức; thọ, tưởng, hành, thức này thuộc về kia'; cứ như thế cho đến không chấp trước nhất thiết trí trí, cho rằng: 'Đây là nhất thiết trí trí, nhất thiết trí trí này thuộc về kia.' Thiện Hiện, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì đối với tất cả các pháp như thế không chấp trước, nên có thể dẫn phát Bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến bố thí ba-la-mật-đa, cho đến có thể dẫn phát nhất thiết trí trí. Vì sao? Thiện Hiện, vì nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà đối với các pháp có chấp trước, cho rằng 'đây là pháp, pháp này thuộc về kia', thì không thể tùy ý dẫn phát và an trụ trong các công đức thù thắng vi diệu.
Lại nữa, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì không quán sắc là thường hay vô thường, là vui hay khổ, là ngã (có cái tôi chủ thể thường còn) hay vô ngã, là sạch hay không sạch, là vắng lặng hay không vắng lặng, là xa lìa hay không xa lìa; cũng không quán thọ, tưởng, hành, thức là thường hay vô thường, là vui hay khổ, là ngã hay vô ngã, là sạch hay không sạch, là vắng lặng hay không vắng lặng, là xa lìa hay không xa lìa; cho đến không quán nhất thiết trí trí là thường hay vô thường, là vui hay khổ, là ngã hay vô ngã, là sạch hay không sạch, là vắng lặng hay không vắng lặng, là xa lìa hay không xa lìa. Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì đối với tất cả các pháp như thế không quán xét, nên có thể dẫn phát Bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến bố thí ba-la-mật-đa, cứ như thế cho đến có thể dẫn phát nhất thiết trí trí. Vì sao? Thiện Hiện, vì nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà đối với các pháp có quán xét là thường hay vô thường, là vui hay khổ, là ngã hay vô ngã, là sạch hay không sạch, là vắng lặng hay không vắng lặng, là xa lìa hay không xa lìa, thì không thể tùy ý dẫn phát và an trụ trong các công đức thù thắng vi diệu.
Lại nữa, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì cũng là tu hành tĩnh lự, tinh tấn, an nhẫn, tịnh giới, bố thí ba-la-mật-đa; cũng là an trụ nội không cho đến vô tánh tự tánh không; cũng là an trụ chân như cho đến bất tư nghị giới; cũng là an trụ Thánh đế khổ, tập, diệt, đạo; cũng là tu hành bốn niệm trụ cho đến tám chi Thánh đạo; cũng là tu hành bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc; cũng là tu hành tám giải thoát cho đến mười biến xứ; cũng là tu hành ba cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện; cũng là tu hành mười địa của Bồ-tát; cũng là tu hành tất cả các môn đà-la-ni, môn tam-ma-địa; cũng là tu hành năm loại mắt, sáu thần thông; cũng là tu hành mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; cũng là tu hành pháp không quên mất, tánh luôn an trụ trong xả; cũng là tu hành nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; cũng là tu hành tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát; cũng là tu hành Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật; cũng là tu hành nhất thiết trí trí.
Lại nữa, Thiện Hiện, Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu đi đến đâu thì tất cả các ba-la-mật-đa và tất cả các pháp trợ giúp giác ngộ khác đều đi theo đến đó; Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu đến nơi nào thì tất cả các ba-la-mật-đa và tất cả các pháp trợ giúp giác ngộ khác đều theo đến nơi ấy. Thiện Hiện, như vua Chuyển Luân đi đến đâu thì bốn đạo quân dũng mãnh đều đi theo; vua Chuyển Luân đến nơi nào thì bốn đạo quân dũng mãnh đều theo đến nơi ấy. Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu cũng như thế: hễ đi đâu, đến đâu, thì tất cả các ba-la-mật-đa và tất cả các pháp trợ giúp giác ngộ khác đều đi theo, rốt cuộc đến được nhất thiết trí trí.
Thiện Hiện, như người đánh xe giỏi điều khiển cỗ xe bốn ngựa, khiến tránh đường hiểm mà đi trên đường chính, theo ý muốn ban đầu mà đến được nơi cần đến. Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu cũng như thế: khéo điều khiển tất cả các ba-la-mật-đa và tất cả các pháp trợ giúp giác ngộ khác, khiến tránh khỏi con đường hiểm của sinh tử và của Niết-bàn (sự diệt hết phiền não; ở đây chỉ việc vội nhập Niết-bàn chỉ để giải thoát riêng mình), đi trên con đường chính vừa lợi mình vừa lợi người, đến được nhất thiết trí trí mà mình vốn mong cầu."
Cụ thọ Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn, đối với các Bồ-tát Ma-ha-tát, thế nào là đạo (con đường), thế nào là không phải đạo?" Phật bảo Thiện Hiện: "Con đường của hàng phàm phu, con đường của Thanh văn, con đường của Độc giác không phải là con đường của các Bồ-tát Ma-ha-tát, vì nương theo đó không thể đến được nhất thiết trí trí. Sáu ba-la-mật-đa do Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu dẫn dắt mới là con đường của các Bồ-tát Ma-ha-tát, vì nương theo đó nhất định đến được nhất thiết trí trí."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu xuất hiện ở thế gian có thể làm nên việc lớn, đó là chỉ bày tướng đạo và không phải đạo của các Bồ-tát Ma-ha-tát, khiến các vị Bồ-tát Ma-ha-tát biết đây là đạo, đây không phải đạo, mau chứng được nhất thiết trí trí." Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu xuất hiện ở thế gian có thể làm nên việc lớn, đó là chỉ bày tướng đạo và không phải đạo của các Bồ-tát Ma-ha-tát, khiến các vị Bồ-tát Ma-ha-tát biết đây là đạo, đây không phải đạo, mau chứng được nhất thiết trí trí.
Lại nữa, Thiện Hiện, Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu xuất hiện ở thế gian có thể làm nên việc lớn, đó là cứu độ vô lượng, vô số, vô biên chúng sinh, khiến họ được lợi ích và an vui thù thắng. Thiện Hiện nên biết, Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu tuy làm vô biên việc lợi ích, an vui cho người khác, nhưng đối với việc ấy không nắm giữ, không đắm trước.
Lại nữa, Thiện Hiện, Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu tuy có thể chỉ bày việc làm của sắc, nhưng đối với việc ấy không nắm giữ, không đắm trước; tuy có thể chỉ bày việc làm của thọ, tưởng, hành, thức, nhưng đối với việc ấy không nắm giữ, không đắm trước; cứ như thế cho đến tuy có thể chỉ bày việc làm của nhất thiết trí trí, nhưng đối với việc ấy không nắm giữ, không đắm trước; tuy có thể chỉ bày việc làm của Thanh văn, Độc giác, nhưng đối với việc ấy không nắm giữ, không đắm trước.
Thiện Hiện, Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu tuy có thể dẫn dắt tất cả các vị Bồ-tát Ma-ha-tát, khiến hướng đến Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, xa lìa các địa vị Thanh văn, Độc giác v.v., nhưng đối với các pháp thì không sinh không diệt, vì lấy pháp trụ tánh (tánh vốn an trụ như thế của các pháp, tức quy luật thường hằng tự nhiên của sự vật) làm chuẩn mực."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu đối với tất cả các pháp không sinh không diệt, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thâm sâu lại phải vì các chúng sinh mà thực hành bố thí, giữ tịnh giới, khởi an nhẫn, siêng tinh tấn, trụ tĩnh lự, tu Bát-nhã?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, lấy nhất thiết trí trí làm chỗ hướng tâm, vì các chúng sinh mà nên thực hành bố thí, nên giữ tịnh giới, nên khởi an nhẫn, nên siêng tinh tấn, nên trụ tĩnh lự, nên tu Bát-nhã. Thiện Hiện, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đem căn lành này cùng với các chúng sinh chung nhau hồi hướng (hướng công đức về một mục đích cao cả) về nhất thiết trí trí. Hồi hướng về nhất thiết trí trí như thế thì tu sáu ba-la-mật-đa mau được trọn vẹn, cũng tu từ, bi, hỷ, xả của Bồ-tát mau được trọn vẹn, cho đến khi ngồi yên trên tòa Bồ-đề vi diệu (chỗ ngồi nơi đức Phật thành đạo), luôn không xa lìa sáu ba-la-mật-đa như thế. Nếu không xa lìa sáu ba-la-mật-đa như thế thì không xa lìa nhất thiết trí trí.
Vì thế, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn mau chứng được nhất thiết trí trí thì nên siêng năng tinh tấn tu học sáu ba-la-mật-đa, nên siêng năng tinh tấn tu hành sáu ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát siêng năng tinh tấn tu học, tu hành sáu ba-la-mật-đa như thế thì tất cả căn lành mau được trọn vẹn, mau chứng được nhất thiết trí trí. Vì thế, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát nên luôn cùng tương ưng (gắn liền, hòa hợp) với sáu ba-la-mật-đa, chớ lìa bỏ nhau."
Cụ thọ Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn, làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát có thể luôn cùng tương ưng với sáu ba-la-mật-đa, không lìa bỏ nhau?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát quán đúng như thật rằng sắc không phải tương ưng cũng không phải không tương ưng; quán đúng như thật rằng thọ, tưởng, hành, thức không phải tương ưng cũng không phải không tương ưng; cho đến quán đúng như thật rằng nhất thiết trí trí không phải tương ưng cũng không phải không tương ưng, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể luôn cùng tương ưng với sáu ba-la-mật-đa, không lìa bỏ nhau.
Lại nữa, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát luôn nghĩ thế này: 'Ta không nên trụ vào sắc, cũng không nên trụ vào cái không phải sắc; ta không nên trụ vào thọ, tưởng, hành, thức, cũng không nên trụ vào cái không phải thọ, tưởng, hành, thức; cho đến ta không nên trụ vào nhất thiết trí trí, cũng không nên trụ vào cái không phải nhất thiết trí trí.' Vì sao? Vì sắc không phải là cái trụ, cũng không phải là chỗ được trụ; thọ, tưởng, hành, thức cũng không phải là cái trụ, không phải là chỗ được trụ; cứ như thế cho đến nhất thiết trí trí không phải là cái trụ, không phải là chỗ được trụ. Thiện Hiện, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể luôn cùng tương ưng với sáu ba-la-mật-đa, không lìa bỏ nhau. Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể dùng phương tiện không trụ như thế mà tu hành sáu ba-la-mật-đa, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy mau chứng được nhất thiết trí trí.
Thiện Hiện, ví như có người muốn ăn quả am-một-la (quả xoài) hay quả bán-na-sa (quả mít), trước hết lấy hạt đem gieo trồng ở ruộng tốt, theo mùa tưới nước, giữ gìn, chăm sóc, dần dần mọc lên mầm, thân, cành, lá; khi thời tiết thuận hòa thì có hoa, có quả; quả chín rồi thì hái mà ăn. Cũng như thế, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đạt được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, trước hết học sáu ba-la-mật-đa, lại đối với chúng sinh, hoặc dùng bố thí, hoặc dùng lời nói dịu dàng, hoặc dùng việc làm lợi ích, hoặc dùng sự cùng làm cùng sống với họ, mà thu nhận họ. Thu nhận rồi thì dạy cho họ an trụ trong bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa. An trụ rồi thì họ giải thoát khỏi tất cả sinh, già, bệnh, chết, chứng được sự an vui rốt ráo, thường còn. Bồ-tát như thế sẽ đạt được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, chuyển bánh xe Chánh pháp vi diệu (tức giảng thuyết giáo pháp, như bánh xe lăn đi nghiền nát mọi mê lầm), cứu độ vô lượng chúng sinh.
Vì thế, Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đối với các pháp tự mình giác ngộ thấu hiểu mà không nhờ vào duyên khác, muốn giáo hóa cho tất cả chúng sinh được chín muồi, muốn khéo trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật (thế giới do một đức Phật giáo hóa), muốn mau ngồi yên trên tòa Bồ-đề vi diệu, muốn hàng phục tất cả quân ma, muốn mau chứng được nhất thiết trí trí, muốn chuyển bánh xe Chánh pháp giải thoát chúng sinh khỏi sinh, già, bệnh, chết, chứng được sự an vui rốt ráo, thường còn, thì nên học sáu ba-la-mật-đa, dùng bốn nhiếp sự (bốn cách thu phục lòng người: bố thí, nói lời dịu dàng, làm việc lợi ích cho người, cùng làm cùng sống với người) làm phương tiện để thu nhận các chúng sinh. Thu nhận rồi thì nên khiến họ an trụ trong bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa. Bồ-tát khi siêng tu học như thế thì nên luôn siêng tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm sáu mươi.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười một (?) (có lẽ là quyển bốn trăm sáu mươi mốt).
Tam tạng Pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video