Thiên 574 — Hội 2 · Phẩm 68 Phương tiện khéo · phần 2

 Hội thứ hai, phẩm Xảo Tiện (khéo dùng phương tiện) thứ sáu mươi tám, phần hai

 Bấy giờ Cụ thọ (tiếng tôn xưng bậc trưởng lão tu hành lâu năm, đáng kính) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lý "không") lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn (Đức Phật, bậc được cả thế gian tôn kính), có phải Phật dạy rằng Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) nên thường siêng năng tu học Bát-nhã Ba-la-mật-đa (trí tuệ toàn hảo, thấy rõ thực tướng của mọi pháp, đưa người sang bờ giải thoát) chăng?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy! Ta dạy rằng Bồ-tát Ma-ha-tát nên thường siêng năng tu học Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn được tự tại lớn đối với các pháp (pháp: mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần), thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Vì Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa có sức mạnh lớn, khiến các vị Bồ-tát Ma-ha-tát được tự tại đối với tất cả các pháp. Thiện Hiện nên biết, Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa là cánh cửa mà mọi pháp lành đều hướng về, ví như biển lớn là nơi mọi dòng nước đều đổ về.

 Vì thế, Thiện Hiện! Dù là người thuộc Thanh văn thừa (cỗ xe của hàng đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu để tự giải thoát), người thuộc Độc giác thừa (cỗ xe của bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không cần thầy chỉ dạy), hay người thuộc Bồ-tát thừa (cỗ xe của bậc tu để thành Phật, cứu độ chúng sinh), thì đều nên thường siêng năng tu học Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa này. (Chữ "người" ở đây dịch từ Bổ-đặc-già-la: con người, cá thể chúng sinh.)

 Thiện Hiện! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát siêng năng tu học Bát-nhã Ba-la-mật-đa này, thì cũng nên thường tu học từ Bố thí Ba-la-mật-đa cho đến Tĩnh lự Ba-la-mật-đa (các pháp tu toàn hảo: bố thí là cho đi, tịnh giới là giữ giới trong sạch, an nhẫn là nhẫn nhịn, tinh tấn là siêng năng, tĩnh lự là thiền định; cùng với bát-nhã là trí tuệ hợp thành sáu Ba-la-mật-đa).

 Cũng nên thường an trụ từ Nội không cho đến Vô tính tự tính không (mười tám cách quán "không": thấy các pháp, từ các giác quan bên trong cho đến chính tự tính của chúng, đều rỗng không, không có thực thể cố định). Cũng nên thường an trụ từ Chân như (bản tánh chân thật, như như không đổi của mọi pháp) cho đến Bất tư nghị giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn), tức các tên gọi khác nhau của thực tánh các pháp.

 Cũng nên thường an trụ nơi Thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo (bốn chân lý cao quý: đời là khổ; nguyên nhân của khổ là phiền não, tham ái; khổ có thể diệt hết; và con đường dẫn đến diệt khổ). Cũng nên thường tu học từ Bốn niệm trụ (bốn phép chú tâm quán xét thân, cảm thọ, tâm và các pháp) cho đến Tám thánh đạo chi (tám nhánh của con đường chân chánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng).

 Cũng nên thường tu học Bốn tĩnh lự (bốn tầng thiền định thuộc cõi Sắc), Bốn vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ là thương yêu ban vui, bi là xót thương cứu khổ, hỷ là vui theo cái vui của người, xả là buông bỏ, bình đẳng), Bốn vô sắc định (bốn tầng định cao vượt khỏi mọi hình sắc). Cũng nên thường tu học từ Tám giải thoát (tám phép thiền quán giúp thoát khỏi sự trói buộc của tham đắm) cho đến Mười biến xứ (mười phép thiền quán một đối tượng như đất, nước, lửa, gió, màu xanh… trải khắp mọi nơi).

 Cũng nên thường tu học ba cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện (thấy mọi pháp rỗng không; không bám vào hình tướng; không mong cầu, không tạo tác). Cũng nên thường tu học các địa (tầng bậc tu chứng) của Bồ-tát Ma-ha-tát. Cũng nên thường tu học tất cả các pháp môn Đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, giữ gìn mọi pháp không quên mất) và các pháp môn Tam-ma-địa (các trạng thái định, tâm chuyên chú vào một chỗ).

 Cũng nên thường tu học Năm nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) và Sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm: đi lại biến hóa tự tại, tai nghe khắp, biết tâm người khác, biết đời trước, mắt thấy khắp, dứt sạch phiền não). Cũng nên thường tu học từ Mười lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật; Như Lai là danh hiệu của Phật) cho đến Mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có, không chung với ai).

 Cũng nên thường tu học Pháp không quên mất (không bao giờ quên điều đáng làm, đáng nhớ) và Tánh luôn an trụ nơi xả (tâm luôn bình thản, không dính mắc). Cũng nên thường tu học Nhất thiết trí (trí biết tổng quát rằng mọi pháp đều không), Đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu khác nhau để dẫn dắt chúng sinh), Nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn mọi tướng trạng riêng biệt của mọi pháp).

 Cũng nên thường tu học tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát. Cũng nên thường tu học Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chánh, trọn vẹn) của chư Phật. Cũng nên thường tu học Nhất thiết trí trí (trí tuệ toàn giác của Phật, biết hết thảy mọi điều).

 Thiện Hiện! Ví như người bắn cung giỏi, áo giáp mũ sắt vững chắc, cung tên dùng như ý, thì không sợ kẻ thù. Các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy: nắm giữ Bát-nhã Ba-la-mật-đa và phương tiện thiện xảo (sự khéo léo dùng cách thức thích hợp), đầy đủ các công đức, thì mọi quân ma (các thế lực ngăn trở đường tu) và những luận thuyết khác lạ của ngoại đạo (các giáo phái ngoài Phật pháp) đều không thể khuất phục được.

 Vì thế, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn mau chứng được Nhất thiết trí trí, thì nên siêng năng tu học Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa. Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thường siêng năng tu học Bát-nhã Ba-la-mật-đa, thì liền được chư Phật Thế Tôn ở vô lượng, vô số, vô biên thế giới khắp mười phương thường cùng hộ niệm (che chở và luôn nhớ nghĩ đến)."

 Cụ thọ Thiện Hiện bạch: "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát thường siêng năng tu học Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa thì liền được chư Phật Thế Tôn ở vô lượng, vô số, vô biên thế giới khắp mười phương thường cùng hộ niệm?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thường siêng năng tu học Bát-nhã Ba-la-mật-đa, thì có thể tu hành Bố thí Ba-la-mật-đa, cho đến tu hành Nhất thiết trí trí. Do đó mà chư Phật Thế Tôn ở vô lượng, vô số, vô biên thế giới khắp mười phương thường cùng hộ niệm."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy tu hành Bố thí Ba-la-mật-đa cho đến tu hành Nhất thiết trí trí như thế nào, mà liền được chư Phật Thế Tôn ở vô lượng, vô số, vô biên thế giới khắp mười phương thường cùng hộ niệm?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi tu hành Bố thí Ba-la-mật-đa thì quán thấy Bố thí Ba-la-mật-đa là không thể nắm bắt được; cho đến khi tu hành Nhất thiết trí trí thì quán thấy Nhất thiết trí trí là không thể nắm bắt được. Vì thế mà được chư Phật Thế Tôn ở vô lượng, vô số, vô biên thế giới khắp mười phương thường cùng hộ niệm.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Chư Phật Thế Tôn ở vô lượng, vô số, vô biên thế giới khắp mười phương như thế, vì sắc (thân thể và mọi thứ vật chất) không thể nắm bắt được nên thường cùng hộ niệm vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy; vì thọ (cảm giác), tưởng (sự nhận biết hình tướng), hành (các hoạt động tạo tác của tâm), thức (sự phân biệt, nhận biết) không thể nắm bắt được nên thường cùng hộ niệm vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy; cho đến vì Nhất thiết trí trí không thể nắm bắt được nên thường cùng hộ niệm vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Chư Phật Thế Tôn ở vô lượng, vô số, vô biên thế giới khắp mười phương như thế, không phải vì sắc mà thường cùng hộ niệm vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, không phải vì thọ, tưởng, hành, thức mà thường cùng hộ niệm vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, cho đến không phải vì Nhất thiết trí trí mà thường cùng hộ niệm vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát tuy học ở nhiều chỗ, mà thật ra không có gì để học." Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy! Các Bồ-tát Ma-ha-tát tuy học ở nhiều chỗ, mà thật ra không có gì để học. Vì sao vậy? Vì thật không có pháp nào có thể khiến các Bồ-tát Ma-ha-tát ở trong đó mà tu học."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, Ngài vì các Bồ-tát Ma-ha-tát mà giảng nói các pháp tương ứng với sáu Ba-la-mật-đa, khi thì tóm lược, khi thì rộng rãi. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn mau chứng được Nhất thiết trí trí, thì đối với lời dạy về các pháp tương ứng với sáu Ba-la-mật-đa này, dù lược hay rộng, đều nên lắng nghe, ghi nhận giữ gìn, đọc tụng cho đến khi thông suốt trọn vẹn. Thông suốt rồi thì suy nghĩ đúng theo lẽ thật. Suy nghĩ rồi thì xem xét kỹ càng, đúng đắn. Xem xét đúng đắn rồi thì khiến cho tâm và tâm sở (tâm chính cùng các trạng thái tâm đi kèm như vui, buồn, tham, giận…) không còn xoay chuyển theo đối tượng mà tâm nhắm đến nữa."

 Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, đúng như ông nói. Lại nữa, Thiện Hiện! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát siêng năng tu học lời dạy về các pháp tương ứng với sáu Ba-la-mật-đa mà Phật Thế Tôn đã nói, dù lược hay rộng, thì nên biết đúng như thật tướng lược và tướng rộng của các pháp."

 Cụ thọ Thiện Hiện bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát biết đúng như thật tướng lược và tướng rộng của tất cả các pháp?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát biết đúng như thật tướng chân như của sắc, tướng chân như của thọ, tưởng, hành, thức; biết đúng như thật tướng chân như của nhãn xứ cho đến tướng chân như của ý xứ (sáu xứ bên trong: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý — sáu cửa giác quan); biết đúng như thật tướng chân như của sắc xứ cho đến tướng chân như của pháp xứ (sáu xứ bên ngoài: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật chạm xúc, và đối tượng của ý);

 biết đúng như thật tướng chân như của nhãn giới cho đến tướng chân như của ý giới (giới: yếu tố cấu thành; ở đây là sáu căn từ mắt đến ý xét như những yếu tố); biết đúng như thật tướng chân như của sắc giới cho đến tướng chân như của pháp giới (ở đây "sắc giới" là yếu tố hình sắc mà mắt thấy, "pháp giới" là yếu tố đối tượng của ý, không phải tên cõi); biết đúng như thật tướng chân như của nhãn thức giới cho đến tướng chân như của ý thức giới (sáu thức: cái biết của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý);

 biết đúng như thật tướng chân như của nhãn xúc cho đến tướng chân như của ý xúc (xúc: sự gặp gỡ giữa giác quan, đối tượng và thức); biết đúng như thật tướng chân như của các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên, cho đến tướng chân như của các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên; biết đúng như thật tướng chân như của địa giới cho đến tướng chân như của thức giới (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, khoảng không, thức);

 biết đúng như thật tướng chân như của nhân duyên cho đến tướng chân như của tăng thượng duyên (bốn loại điều kiện sinh ra sự vật: nhân duyên là nguyên nhân trực tiếp; đẳng vô gián duyên là niệm trước nối liền niệm sau; sở duyên duyên là đối tượng mà tâm nhắm tới; tăng thượng duyên là mọi điều kiện hỗ trợ khác); biết đúng như thật tướng chân như của vô minh cho đến tướng chân như của lão tử (mười hai mắt xích nhân duyên của vòng sống chết, bắt đầu từ vô minh tức sự mê muội không hiểu chân lý, kết thúc bằng già và chết);

 biết đúng như thật tướng chân như của Bố thí Ba-la-mật-đa cho đến tướng chân như của Bát-nhã Ba-la-mật-đa; biết đúng như thật tướng chân như của Nội không cho đến tướng chân như của Vô tính tự tính không; biết đúng như thật tướng chân như của Khổ thánh đế, tướng chân như của Tập, Diệt, Đạo thánh đế; biết đúng như thật tướng chân như của Bốn niệm trụ cho đến tướng chân như của Tám thánh đạo chi;

 biết đúng như thật tướng chân như của Bốn tĩnh lự, tướng chân như của Bốn vô lượng, Bốn vô sắc định; biết đúng như thật tướng chân như của Tám giải thoát cho đến tướng chân như của Mười biến xứ; biết đúng như thật tướng chân như của Không giải thoát môn, tướng chân như của Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn;

 biết đúng như thật tướng chân như của Tịnh quán địa cho đến tướng chân như của Như Lai địa (mười địa chung cho các hàng tu hành, từ bậc mới quán xét thanh tịnh cho đến địa vị Phật); biết đúng như thật tướng chân như của Cực hỷ địa cho đến tướng chân như của Pháp vân địa (mười địa riêng của Bồ-tát, từ địa đầu tiên tràn đầy niềm vui đến địa thứ mười, nơi pháp như mây lớn che phủ khắp);

 biết đúng như thật tướng chân như của tất cả pháp môn Đà-la-ni, tướng chân như của tất cả pháp môn Tam-ma-địa; biết đúng như thật tướng chân như của Năm nhãn, tướng chân như của Sáu thần thông; biết đúng như thật tướng chân như của Mười lực của Như Lai cho đến tướng chân như của Mười tám pháp bất cộng của Phật; biết đúng như thật tướng chân như của Ba mươi hai tướng đại sĩ (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp trên thân của bậc vĩ nhân như Phật), tướng chân như của Tám mươi vẻ đẹp phụ;

 biết đúng như thật tướng chân như của Pháp không quên mất, tướng chân như của Tánh luôn an trụ nơi xả; biết đúng như thật tướng chân như của Nhất thiết trí, tướng chân như của Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí; biết đúng như thật tướng chân như của quả Dự lưu (quả vị thánh đầu tiên của hàng Thanh văn, người vừa bước vào dòng thánh) cho đến tướng chân như của Độc giác Bồ-đề (sự giác ngộ của bậc Độc giác);

 biết đúng như thật tướng chân như của tất cả hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát, tướng chân như của Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật; biết đúng như thật tướng chân như của Nhất thiết trí trí — thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy biết đúng như thật tướng lược và tướng rộng của tất cả các pháp."

 Cụ thọ Thiện Hiện bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là tướng chân như của sắc, tướng chân như của thọ, tưởng, hành, thức, cho đến thế nào là tướng chân như của Nhất thiết trí trí, mà các Bồ-tát Ma-ha-tát biết đúng như thật rồi học ở trong đó, và biết đúng như thật tướng lược và tướng rộng của tất cả các pháp?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Chân như của sắc không sinh, không diệt, cũng không trụ, không biến đổi, nhưng có thể thi thiết (đặt bày, gọi tên một cách giả tạm). Đó gọi là tướng chân như của sắc. Chân như của thọ, tưởng, hành, thức không sinh, không diệt, cũng không trụ, không biến đổi, nhưng có thể thi thiết. Đó gọi là tướng chân như của thọ, tưởng, hành, thức. Cho đến chân như của Nhất thiết trí trí không sinh, không diệt, cũng không trụ, không biến đổi, nhưng có thể thi thiết. Đó gọi là tướng chân như của Nhất thiết trí trí. Các Bồ-tát Ma-ha-tát biết đúng như thật rồi thì nên học ở trong đó, và biết đúng như thật tướng lược và tướng rộng của tất cả các pháp.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát biết đúng như thật tướng thực tế (giới hạn chân thật, chỗ tận cùng của sự thật) của sắc, tướng thực tế của thọ, tưởng, hành, thức, cho đến biết đúng như thật tướng thực tế của Nhất thiết trí trí, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy biết đúng như thật tướng lược và tướng rộng của tất cả các pháp."

 Cụ thọ Thiện Hiện bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là tướng thực tế của sắc, tướng thực tế của thọ, tưởng, hành, thức, cho đến thế nào là tướng thực tế của Nhất thiết trí trí, mà các Bồ-tát Ma-ha-tát biết đúng như thật rồi học ở trong đó, và biết đúng như thật tướng lược và tướng rộng của tất cả các pháp?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Không có giới hạn của sắc, đó gọi là tướng thực tế của sắc. Không có giới hạn của thọ, tưởng, hành, thức, đó gọi là tướng thực tế của thọ, tưởng, hành, thức. Cho đến không có giới hạn của Nhất thiết trí trí, đó gọi là tướng thực tế của Nhất thiết trí trí. Các Bồ-tát Ma-ha-tát biết đúng như thật rồi thì nên học ở trong đó, và biết đúng như thật tướng lược và tướng rộng của tất cả các pháp.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát biết đúng như thật tướng pháp giới (bản tánh chung, chân thật của mọi pháp) của sắc, tướng pháp giới của thọ, tưởng, hành, thức, cho đến biết đúng như thật tướng pháp giới của Nhất thiết trí trí, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy biết đúng như thật tướng lược và tướng rộng của tất cả các pháp."

 Cụ thọ Thiện Hiện bạch: "Bạch Thế Tôn, thế nào là tướng pháp giới của sắc, tướng pháp giới của thọ, tưởng, hành, thức, cho đến thế nào là tướng pháp giới của Nhất thiết trí trí, mà các Bồ-tát Ma-ha-tát biết đúng như thật rồi học ở trong đó, và biết đúng như thật tướng lược và tướng rộng của tất cả các pháp?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Sắc giống như hư không, không ngăn che, không trở ngại, không sinh, không diệt, không đứt, không nối, nhưng có thể thi thiết. Đó gọi là tướng pháp giới của sắc. Thọ, tưởng, hành, thức giống như hư không, không ngăn che, không trở ngại, không sinh, không diệt, không đứt, không nối, nhưng có thể thi thiết. Đó gọi là tướng pháp giới của thọ, tưởng, hành, thức. Cho đến Nhất thiết trí trí giống như hư không, không ngăn che, không trở ngại, không sinh, không diệt, không đứt, không nối, nhưng có thể thi thiết. Đó gọi là tướng pháp giới của Nhất thiết trí trí. Các Bồ-tát Ma-ha-tát biết đúng như thật rồi thì nên học ở trong đó, và biết đúng như thật tướng lược và tướng rộng của tất cả các pháp."

 Cụ thọ Thiện Hiện bạch: "Bạch Thế Tôn, các Bồ-tát Ma-ha-tát lại nên biết tướng lược và tướng rộng của tất cả các pháp như thế nào nữa?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát biết đúng như thật rằng tất cả các pháp không hợp, không tan, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nên biết tướng lược và tướng rộng của tất cả các pháp như vậy."

 Cụ thọ Thiện Hiện bạch: "Bạch Thế Tôn, những pháp nào là tất cả các pháp không hợp, không tan?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Sắc không hợp, không tan; thọ, tưởng, hành, thức không hợp, không tan. Từ nhãn xứ cho đến ý xứ không hợp, không tan. Từ sắc xứ cho đến pháp xứ không hợp, không tan. Từ nhãn giới cho đến ý giới không hợp, không tan. Từ sắc giới cho đến pháp giới không hợp, không tan. Từ nhãn thức giới cho đến ý thức giới không hợp, không tan. Từ nhãn xúc cho đến ý xúc không hợp, không tan. Từ các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên không hợp, không tan. Từ địa giới cho đến thức giới không hợp, không tan. Từ nhân duyên cho đến tăng thượng duyên không hợp, không tan. Từ vô minh cho đến lão tử không hợp, không tan.

 Tham dục, sân hận, ngu si không hợp, không tan. Cõi Dục (cõi của chúng sinh còn ham muốn ăn uống, dục lạc), cõi Sắc (cõi của chúng sinh đã lìa dục nhưng còn thân hình vi tế), cõi Vô sắc (cõi của chúng sinh không còn thân hình, chỉ còn tâm thức) không hợp, không tan. Từ Bố thí Ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa không hợp, không tan. Từ Nội không cho đến Vô tính tự tính không không hợp, không tan. Từ Chân như cho đến Bất tư nghị giới không hợp, không tan. Thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo không hợp, không tan. Từ Bốn niệm trụ cho đến Tám thánh đạo chi không hợp, không tan. Bốn tĩnh lự, Bốn vô lượng, Bốn vô sắc định không hợp, không tan. Từ Tám giải thoát cho đến Mười biến xứ không hợp, không tan. Các cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện không hợp, không tan.

 Từ Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa không hợp, không tan. Từ Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa không hợp, không tan. Tất cả pháp môn Đà-la-ni, pháp môn Tam-ma-địa không hợp, không tan. Năm nhãn, Sáu thần thông không hợp, không tan. Từ Mười lực của Như Lai cho đến Mười tám pháp bất cộng của Phật không hợp, không tan. Ba mươi hai tướng đại sĩ, Tám mươi vẻ đẹp phụ không hợp, không tan. Pháp không quên mất, Tánh luôn an trụ nơi xả không hợp, không tan. Nhất thiết trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí không hợp, không tan. Từ quả Dự lưu cho đến Độc giác Bồ-đề không hợp, không tan. Tất cả hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát không hợp, không tan. Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật không hợp, không tan. Nhất thiết trí trí không hợp, không tan.

 Cõi hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) không hợp, không tan. Cõi vô vi (các pháp không do tạo tác, không sinh không diệt) không hợp, không tan. Vì sao vậy? Vì các pháp như thế đều không có tự tính. Nếu không có tự tính thì không có gì cả. Nếu không có gì cả thì không thể nói là có hợp, có tan. Các Bồ-tát Ma-ha-tát biết rõ tất cả các pháp như vậy thì có thể biết rõ tướng lược và tướng rộng."

 Cụ thọ Thiện Hiện bạch: "Bạch Thế Tôn, như vậy gọi là tóm thâu một cách lược yếu tất cả các Ba-la-mật-đa. Các Bồ-tát Ma-ha-tát nếu học ở trong đó thì có thể làm được nhiều việc. Bạch Thế Tôn, đối với các Ba-la-mật-đa được tóm thâu lược yếu như thế, Bồ-tát Ma-ha-tát mới bắt đầu tu tập nên thường tu học ở trong đó, cho đến Bồ-tát Ma-ha-tát đã ở địa thứ mười cũng nên thường tu học ở trong đó. Bạch Thế Tôn, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học các Ba-la-mật-đa tóm thâu lược yếu này, thì có thể biết đúng như thật tướng lược và tướng rộng của tất cả các pháp."

 Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, đúng như ông nói. Thiện Hiện nên biết, pháp môn các Ba-la-mật-đa tóm thâu lược yếu như thế, những Bồ-tát Ma-ha-tát căn tánh lanh lợi thì vào được, căn tánh chậm lụt thì không vào được; người có căn đẳng dẫn (căn tánh của tâm định tĩnh, bình đẳng) thì vào được, người không có căn đẳng dẫn thì không vào được; người siêng năng tinh tấn thì vào được, người không siêng năng tinh tấn thì không vào được; người có đủ chánh niệm (sự nhớ nghĩ, tỉnh giác đúng đắn) thì vào được, người không đủ chánh niệm thì không vào được; người có trí tuệ tốt đẹp thì vào được, người có trí tuệ sai lệch thì không vào được.

 Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn trụ ở địa vị Bất thoái chuyển (địa vị tu chứng vững chắc, không còn bị lùi lại), thì nên siêng năng dùng phương tiện để vào pháp môn này. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn trụ ở địa thứ mười, thì nên siêng năng dùng phương tiện để vào pháp môn này. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn được cho đến Nhất thiết trí trí, thì nên siêng năng dùng phương tiện để vào pháp môn này.

 Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học đúng như lời dạy trong Bát-nhã Ba-la-mật-đa này, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy có thể học theo được từ Bố thí Ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa; cũng có thể học theo được từ Nội không cho đến Vô tính tự tính không; cũng có thể học theo được từ Chân như cho đến Bất tư nghị giới; cũng có thể học theo được Thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo; cũng có thể học theo được từ Bốn niệm trụ cho đến Tám thánh đạo chi; cũng có thể học theo được Bốn tĩnh lự, Bốn vô lượng, Bốn vô sắc định; cũng có thể học theo được từ Tám giải thoát cho đến Mười biến xứ; cũng có thể học theo được các cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện;

 cũng có thể học theo được các địa của Bồ-tát; cũng có thể học theo được tất cả pháp môn Đà-la-ni, pháp môn Tam-ma-địa; cũng có thể học theo được Năm nhãn, Sáu thần thông; cũng có thể học theo được từ Mười lực của Như Lai cho đến Mười tám pháp bất cộng của Phật; cũng có thể học theo được Pháp không quên mất, Tánh luôn an trụ nơi xả; cũng có thể học theo được Nhất thiết trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí; cũng có thể học theo được tất cả hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát; cũng có thể học theo được Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật; cũng có thể học theo được Nhất thiết trí trí.

 Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát càng nương theo lời dạy của Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa mà học bao nhiêu, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy càng tiến gần đến Nhất thiết trí trí mà mình mong cầu bấy nhiêu. Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát học đúng như lời dạy trong Bát-nhã Ba-la-mật-đa này, thì mọi nghiệp chướng (chướng ngại do những việc làm xấu đã gây ra) và các việc ma (những trở ngại do ma gây ra trên đường tu) của vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, hễ vừa khởi lên liền tiêu diệt. Vì thế, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn mau dứt trừ tất cả nghiệp chướng và các việc ma, muốn nắm giữ đúng đắn sức mạnh của phương tiện khéo léo, thì nên học Bát-nhã Ba-la-mật-đa.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Khi Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa này, tu Bát-nhã Ba-la-mật-đa này, tập luyện Bát-nhã Ba-la-mật-đa này, thì lúc ấy Bồ-tát Ma-ha-tát liền được chư Phật Thế Tôn đang hiện thân thuyết pháp ở vô lượng, vô số, vô biên thế giới khắp mười phương thường cùng hộ niệm. Vì sao vậy? Thiện Hiện! Vì chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại không vị nào không từ Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa mà xuất hiện.

 Vì thế, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, thì nên nghĩ như vầy: "Pháp mà chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đã chứng được, ta cũng sẽ được như vậy." Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên siêng năng tu học Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa. Nếu siêng năng tu học Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa thì mau chứng được Nhất thiết trí trí. Vì thế, Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát thường nên không rời bỏ tác ý (sự hướng tâm, chú tâm) tương ứng với Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành đúng như thật Bát-nhã Ba-la-mật-đa này, dù chỉ trong khoảng một cái búng ngón tay, thì khối phước đạt được rất nhiều. Giả sử có người giáo hóa tất cả chúng sinh trong ba nghìn đại thiên thế giới (một vũ trụ rộng lớn gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ), khiến tất cả đều an trụ nơi bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã; hoặc khiến an trụ nơi giải thoát và giải thoát tri kiến (sự thấy biết rõ ràng rằng mình đã giải thoát); hoặc khiến an trụ nơi quả Dự lưu cho đến Độc giác Bồ-đề; người ấy tuy được khối phước vô lượng, nhưng vẫn không bằng khối phước đạt được khi tu hành đúng như thật Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa trong khoảng một cái búng ngón tay.

 Vì sao vậy? Thiện Hiện! Vì Bát-nhã Ba-la-mật-đa như thế có thể sinh ra tất cả các Ba-la-mật-đa bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã; có thể sinh ra tất cả giải thoát và giải thoát tri kiến; có thể sinh ra tất cả từ quả Dự lưu cho đến Độc giác Bồ-đề. Chư Phật Thế Tôn hiện tại ở vô lượng, vô số, vô biên thế giới khắp mười phương, không vị nào không nhờ Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa mà xuất hiện. Chư Phật quá khứ, vị lai cũng như vậy.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể không xa rời tác ý tương ứng với Bát-nhã Ba-la-mật-đa rất sâu xa mà tu hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa, dù chỉ trong chốc lát, hoặc nửa ngày, hoặc một ngày, hoặc nửa tháng, hoặc một tháng, hoặc một mùa, hoặc một năm, hoặc trăm năm, hoặc hơn thế nữa, thì khối phước mà vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đạt được rất nhiều, hơn hẳn công đức của việc giáo hóa tất cả chúng sinh trong các thế giới ở mỗi phương nhiều như cát sông Căng-già (sông Hằng ở Ấn Độ), khiến họ đều an trụ nơi bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã, hoặc an trụ nơi giải thoát và giải thoát tri kiến, hoặc an trụ nơi quả Dự lưu cho đến Độc giác Bồ-đề.

 Vì sao vậy? Vì do Bát-nhã Ba-la-mật-đa này mà sinh ra chư Phật Thế Tôn quá khứ, vị lai, hiện tại; các Ngài vì chúng sinh mà đặt bày đúng như thật các Ba-la-mật-đa bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, bát-nhã; đặt bày đúng như thật giải thoát và giải thoát tri kiến; đặt bày đúng như thật từ quả Dự lưu cho đến Độc giác Bồ-đề; đặt bày đúng như thật Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật. Cho nên khối phước này hơn hẳn khối phước kia.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ đúng như lời dạy của Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, thì nên biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không còn thoái lui nữa, thường được chư Phật hộ niệm, thành tựu phương tiện khéo léo tối thắng, đã từng gần gũi cúng dường vô lượng trăm nghìn câu-chi na-dữu-đa (những đơn vị số cực lớn của Ấn Độ xưa, ý nói nhiều không đếm xuể) đức Phật, đã gieo trồng vô lượng căn lành (gốc rễ của điều lành, sẽ sinh ra quả tốt) vi diệu nơi chư Phật, đã được vô lượng bậc thiện tri thức (người thầy, người bạn tốt dẫn dắt trên đường tu) chân chính nhiếp thọ (đón nhận, che chở, dìu dắt);

 đã lâu tu tập từ Bố thí Ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã Ba-la-mật-đa; đã lâu an trụ từ Nội không cho đến Vô tính tự tính không; đã lâu an trụ từ Chân như cho đến Bất tư nghị giới; đã lâu an trụ nơi Thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo; đã lâu tu tập từ Bốn niệm trụ cho đến Tám thánh đạo chi; đã lâu tu tập Bốn tĩnh lự, Bốn vô lượng, Bốn vô sắc định; đã lâu tu tập từ Tám giải thoát cho đến Mười biến xứ; đã lâu tu tập các cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện; đã lâu tu tập các địa của Bồ-tát; đã lâu tu tập tất cả pháp môn Đà-la-ni, pháp môn Tam-ma-địa; đã lâu tu tập Năm nhãn, Sáu thần thông; đã lâu tu tập từ Mười lực của Như Lai cho đến Mười tám pháp bất cộng của Phật; đã lâu tu tập Nhất thiết trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí; đã lâu tu tập tất cả hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát; đã lâu tu tập Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật; đã lâu tu tập Nhất thiết trí trí.

 Nên biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy trụ ở Đồng chân địa (địa vị của Bồ-tát trong sạch như trẻ thơ, không còn nhiễm dục, sắp nối ngôi Phật), mọi điều nguyện cầu không gì không được đầy đủ; thường thấy chư Phật, không lúc nào tạm rời; đối với các căn lành luôn không xa lìa; thường có thể giáo hóa cho chúng sinh được thuần thục; thường có thể trang nghiêm, làm thanh tịnh cõi Phật mình ở; đi từ cõi Phật này đến cõi Phật khác, cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen chư Phật Thế Tôn, lắng nghe, ghi nhận và tu hành pháp Vô thượng thừa (cỗ xe cao tột, tức con đường tu thành Phật).

 Nên biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đã được tài biện thuyết không gián đoạn, không cùng tận; đã được pháp Đà-la-ni vi diệu; thành tựu sắc thân (thân thể hữu hình) tối thượng vi diệu; đã được chư Phật thọ ký (lời Phật báo trước rằng người ấy sẽ thành Phật) trọn vẹn; tùy theo ý muốn của mình, vì cứu độ chúng sinh mà thọ nhận các thân trong các cõi sinh tử, đã được tự tại.

 Nên biết vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khéo thâm nhập đối tượng của nhận thức, khéo thâm nhập hành tướng (cách thức tâm nắm bắt đối tượng), khéo thâm nhập pháp văn tự, khéo thâm nhập cái không phải văn tự, khéo thâm nhập lời nói, khéo thâm nhập sự không nói, khéo thâm nhập lời số ít, khéo thâm nhập lời số đôi, khéo thâm nhập lời số nhiều, khéo thâm nhập lời giống cái, khéo thâm nhập lời giống đực, khéo thâm nhập lời không phải giống cái cũng không phải giống đực (các phạm trù ngữ pháp của tiếng Phạn), khéo thâm nhập lời ở thời quá khứ, khéo thâm nhập lời ở thời vị lai, khéo thâm nhập lời ở thời hiện tại, khéo thâm nhập các nghĩa lý, khéo thâm nhập các văn từ.

 Khéo thâm nhập sắc, khéo thâm nhập thọ, khéo thâm nhập tưởng, khéo thâm nhập hành, khéo thâm nhập thức; khéo thâm nhập uẩn (các nhóm cấu thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức), khéo thâm nhập xứ, khéo thâm nhập giới; khéo thâm nhập duyên khởi (lẽ mọi vật do các điều kiện nương nhau mà sinh), khéo thâm nhập các chi duyên khởi (mười hai mắt xích nhân duyên); khéo thâm nhập thế gian, khéo thâm nhập Niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử); khéo thâm nhập tướng của pháp, khéo thâm nhập tướng hữu vi, khéo thâm nhập tướng vô vi, khéo thâm nhập tướng vừa hữu vi vừa vô vi;

 khéo thâm nhập tướng hành, khéo thâm nhập tướng không phải hành; khéo thâm nhập tướng của tướng, khéo thâm nhập tướng không phải tướng (?); khéo thâm nhập cái có, khéo thâm nhập cái không có; khéo thâm nhập tự tánh, khéo thâm nhập tha tánh (tánh của cái khác); khéo thâm nhập sự hợp, khéo thâm nhập sự lìa, khéo thâm nhập sự hợp và lìa; khéo thâm nhập sự tương ứng, khéo thâm nhập sự không tương ứng, khéo thâm nhập sự tương ứng và không tương ứng;

 khéo thâm nhập chân như, khéo thâm nhập tánh không hư dối, khéo thâm nhập tánh không biến đổi, khéo thâm nhập pháp tánh (bản tánh của các pháp), khéo thâm nhập pháp giới, khéo thâm nhập pháp định (tánh quyết định không đổi của pháp), khéo thâm nhập pháp trụ (tánh an trụ thường hằng của pháp); khéo thâm nhập tánh duyên (tánh làm điều kiện), khéo thâm nhập tánh không phải duyên; khéo thâm nhập các thánh đế;

 khéo thâm nhập tĩnh lự, khéo thâm nhập Bốn vô lượng, khéo thâm nhập Bốn vô sắc định, khéo thâm nhập sáu Ba-la-mật-đa, khéo thâm nhập từ Bốn niệm trụ cho đến Tám thánh đạo chi, khéo thâm nhập từ Tám giải thoát cho đến Mười biến xứ, khéo thâm nhập pháp môn Đà-la-ni, khéo thâm nhập pháp môn Tam-ma-địa, khéo thâm nhập ba cửa giải thoát, khéo thâm nhập tất cả tánh không; khéo thâm nhập Năm nhãn, khéo thâm nhập Sáu thần thông, khéo thâm nhập từ Mười lực của Như Lai cho đến Mười tám pháp bất cộng của Phật, khéo thâm nhập Pháp không quên mất, khéo thâm nhập Tánh luôn an trụ nơi xả, khéo thâm nhập Nhất thiết trí, khéo thâm nhập Đạo tướng trí, khéo thâm nhập Nhất thiết tướng trí; khéo thâm nhập cõi hữu vi, khéo thâm nhập cõi vô vi, khéo thâm nhập giới, khéo thâm nhập cái không phải giới.

 Khéo thâm nhập tác ý về sắc cho đến tác ý về thức; khéo thâm nhập tác ý về nhãn xứ cho đến tác ý về ý xứ; khéo thâm nhập tác ý về sắc xứ cho đến tác ý về pháp xứ; khéo thâm nhập tác ý về nhãn giới cho đến tác ý về ý giới; khéo thâm nhập tác ý về sắc giới cho đến tác ý về pháp giới; khéo thâm nhập tác ý về nhãn thức giới cho đến tác ý về ý thức giới; khéo thâm nhập tác ý về nhãn xúc cho đến tác ý về ý xúc; khéo thâm nhập tác ý về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến tác ý về các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên; khéo thâm nhập tác ý về địa giới cho đến tác ý về thức giới; khéo thâm nhập tác ý về nhân duyên cho đến tác ý về tăng thượng duyên; khéo thâm nhập tác ý về vô minh cho đến tác ý về lão tử;

 khéo thâm nhập tác ý về Bố thí Ba-la-mật-đa cho đến tác ý về Bát-nhã Ba-la-mật-đa; khéo thâm nhập tác ý về Nội không cho đến tác ý về Vô tính tự tính không; khéo thâm nhập tác ý về Chân như cho đến tác ý về Bất tư nghị giới; khéo thâm nhập tác ý về Thánh đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo; khéo thâm nhập tác ý về Bốn niệm trụ cho đến tác ý về Tám thánh đạo chi; khéo thâm nhập tác ý về Bốn tĩnh lự, Bốn vô lượng, Bốn vô sắc định; khéo thâm nhập tác ý về Tám giải thoát cho đến tác ý về Mười biến xứ; khéo thâm nhập tác ý về các cửa giải thoát Không, Vô tướng, Vô nguyện;

 khéo thâm nhập tác ý về Tịnh quán địa cho đến tác ý về Như Lai địa; khéo thâm nhập tác ý về Cực hỷ địa cho đến tác ý về Pháp vân địa; khéo thâm nhập tác ý về tất cả pháp môn Đà-la-ni, pháp môn Tam-ma-địa; khéo thâm nhập tác ý về Năm nhãn, Sáu thần thông; khéo thâm nhập tác ý về Mười lực của Như Lai cho đến tác ý về Mười tám pháp bất cộng của Phật; khéo thâm nhập tác ý về Ba mươi hai tướng đại sĩ, Tám mươi vẻ đẹp phụ; khéo thâm nhập tác ý về Pháp không quên mất, Tánh luôn an trụ nơi xả; khéo thâm nhập tác ý về Nhất thiết trí, Đạo tướng trí, Nhất thiết tướng trí; khéo thâm nhập tác ý về quả Dự lưu cho đến tác ý về Độc giác Bồ-đề; khéo thâm nhập tác ý về tất cả hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát; khéo thâm nhập tác ý về Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật; khéo thâm nhập tác ý về Nhất thiết trí trí.

 Khéo thâm nhập sắc là không đối với tướng của sắc; khéo thâm nhập thọ, tưởng, hành, thức là không đối với tướng của thọ, tưởng, hành, thức; như vậy cho đến khéo thâm nhập Nhất thiết trí trí là không đối với tướng của Nhất thiết trí trí. Khéo thâm nhập con đường khinh an (trạng thái thân tâm nhẹ nhàng, thư thái, an ổn khi tu định), khéo thâm nhập con đường không khinh an. Khéo thâm nhập sự sinh, khéo thâm nhập sự diệt, khéo thâm nhập sự trụ và biến đổi. Khéo thâm nhập chánh kiến (cái thấy đúng đắn), khéo thâm nhập tà kiến (cái thấy sai lệch), khéo thâm nhập cái thấy, khéo thâm nhập cái không phải thấy.

 Khéo thâm nhập tham, sân, si; khéo thâm nhập không tham, không sân, không si. Khéo thâm nhập tất cả kiến, triền, tùy miên, kết, phược (các loại phiền não: kiến là cái thấy sai lầm; triền là phiền não đang trói buộc hiện ra; tùy miên là phiền não ngủ ngầm trong tâm; kết và phược là những dây trói buộc chúng sinh vào sinh tử); khéo thâm nhập sự đoạn trừ tất cả kiến, triền, tùy miên, kết, phược.

 Khéo thâm nhập danh (phần tinh thần), khéo thâm nhập sắc, khéo thâm nhập danh sắc (thân và tâm hợp lại). Khéo thâm nhập sở duyên duyên, khéo thâm nhập tăng thượng duyên, khéo thâm nhập nhân duyên, khéo thâm nhập đẳng vô gián duyên. Khéo thâm nhập hành, khéo thâm nhập tướng, khéo thâm nhập nhân, khéo thâm nhập quả. Khéo thâm nhập Khổ, Tập, Diệt, Đạo.

 Khéo thâm nhập địa ngục và con đường dẫn đến địa ngục; khéo thâm nhập loài bàng sinh (loài súc vật, đi ngang thân) và con đường dẫn đến bàng sinh; khéo thâm nhập cõi quỷ và con đường dẫn đến cõi quỷ; khéo thâm nhập loài người và con đường dẫn đến cõi người; khéo thâm nhập cõi trời và con đường dẫn đến cõi trời.

 Khéo thâm nhập bậc Dự lưu, quả Dự lưu và con đường dẫn đến quả Dự lưu; khéo thâm nhập bậc Nhất lai (bậc chỉ còn trở lại cõi người một lần nữa), quả Nhất lai và con đường dẫn đến quả Nhất lai; khéo thâm nhập bậc Bất hoàn (bậc không còn trở lại cõi Dục nữa), quả Bất hoàn và con đường dẫn đến quả Bất hoàn; khéo thâm nhập bậc A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), quả A-la-hán và con đường dẫn đến quả A-la-hán; khéo thâm nhập bậc Độc giác, Độc giác Bồ-đề và con đường dẫn đến Độc giác Bồ-đề.

 Khéo thâm nhập tất cả Bồ-tát Ma-ha-tát và tất cả hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát; khéo thâm nhập tất cả Như Lai, Ứng, Chánh đẳng giác (các danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến, bậc đáng được cúng dường, bậc giác ngộ chân chánh trọn vẹn) và Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật. Khéo thâm nhập Nhất thiết trí và con đường dẫn đến Nhất thiết trí; khéo thâm nhập Đạo tướng trí và con đường dẫn đến Đạo tướng trí; khéo thâm nhập Nhất thiết tướng trí và con đường dẫn đến Nhất thiết tướng trí.

 Khéo thâm nhập căn (các năng lực tinh thần như tin, tấn, niệm, định, tuệ), khéo thâm nhập sự viên mãn của căn, khéo thâm nhập sự hơn kém của căn. Khéo thâm nhập trí tuệ, khéo thâm nhập trí tuệ nhạy bén, khéo thâm nhập trí tuệ sắc sảo, khéo thâm nhập trí tuệ mau lẹ, khéo thâm nhập trí tuệ có sức mạnh, khéo thâm nhập trí tuệ thấu suốt, khéo thâm nhập trí tuệ rộng lớn, khéo thâm nhập trí tuệ sâu xa, khéo thâm nhập trí tuệ lớn, khéo thâm nhập trí tuệ không gì sánh bằng, khéo thâm nhập trí tuệ chân thật, khéo thâm nhập trí tuệ quý báu.

 Khéo thâm nhập đời quá khứ, khéo thâm nhập đời vị lai, khéo thâm nhập đời hiện tại. Khéo thâm nhập phương tiện, khéo thâm nhập sự đoái thương chúng sinh, khéo thâm nhập ý nguyện, khéo thâm nhập ý nguyện tăng thượng (ý chí mạnh mẽ, cao thượng, quyết tâm cứu độ), khéo thâm nhập tướng của văn từ và nghĩa lý, khéo thâm nhập các pháp của bậc thánh, khéo thâm nhập phương tiện xây dựng ba thừa (ba cỗ xe: Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát).

 Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, dẫn khởi Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, tu tập Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, thì được những lợi ích thù thắng đủ loại như thế."

 Bấy giờ Cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa như thế nào? Dẫn khởi Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa như thế nào? Tu tập Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa như thế nào?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên quán sắc cho đến thức là tàn rụng, là hư hoại, là tan rã, là không tự chủ, là không bền chắc, là tánh hư dối — như vậy là thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa. Thiện Hiện! Ông hỏi các Bồ-tát Ma-ha-tát dẫn khởi Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa như thế nào: các Bồ-tát Ma-ha-tát nên dẫn khởi Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa giống như dẫn khởi hư không, dẫn khởi cái rỗng không (?). Thiện Hiện! Ông hỏi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu tập Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa như thế nào: các Bồ-tát Ma-ha-tát nên phá bỏ các pháp (phá bỏ sự chấp thật vào các pháp) mà tu tập Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, các Bồ-tát Ma-ha-tát nên trải qua bao lâu để thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, dẫn khởi Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, tu tập Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa?" Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên từ lúc mới phát tâm cho đến khi ngồi yên trên tòa Bồ-đề vi diệu (chỗ ngồi nơi chứng thành Phật quả), đều thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, dẫn khởi Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, tu tập Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, các Bồ-tát Ma-ha-tát nên trụ vào tâm nào một cách không gián đoạn để thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, dẫn khởi Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, tu tập Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa?" Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên từ lúc mới phát tâm cho đến khi ngồi yên trên tòa Bồ-đề vi diệu, không để cho các tác ý khác xen ngang khởi lên, chỉ thường an trụ nơi tác ý tương ứng với Nhất thiết trí trí, mà thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, dẫn khởi Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, tu tập Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa. Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy phải đến mức có thể khiến tâm và các pháp tâm sở không còn xoay chuyển theo cảnh, mới được gọi là thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, dẫn khởi Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, tu tập Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa."

 "Bạch Thế Tôn, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, dẫn khởi Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, tu tập Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, thì sẽ được Nhất thiết trí trí chăng?" "Không phải vậy, Thiện Hiện."

 "Bạch Thế Tôn, các Bồ-tát Ma-ha-tát không thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, không dẫn khởi Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, không tu tập Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, thì sẽ được Nhất thiết trí trí chăng?" "Không phải vậy, Thiện Hiện."

 "Bạch Thế Tôn, các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, vừa thực hành vừa không thực hành, vừa dẫn khởi vừa không dẫn khởi, vừa tu tập vừa không tu tập, thì sẽ được Nhất thiết trí trí chăng?" "Không phải vậy, Thiện Hiện."

 "Bạch Thế Tôn, các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, chẳng phải thực hành cũng chẳng phải không thực hành, chẳng phải dẫn khởi cũng chẳng phải không dẫn khởi, chẳng phải tu tập cũng chẳng phải không tu tập, thì sẽ được Nhất thiết trí trí chăng?" "Không phải vậy, Thiện Hiện."

 "Bạch Thế Tôn, nếu vậy thì các Bồ-tát Ma-ha-tát làm sao sẽ được Nhất thiết trí trí?" "Thiện Hiện! Các Bồ-tát Ma-ha-tát sẽ được Nhất thiết trí trí giống như chân như." "Bạch Thế Tôn, thế nào là chân như?" "Thiện Hiện! Giống như thực tế." "Bạch Thế Tôn, thế nào là thực tế?" "Thiện Hiện! Giống như pháp giới." "Bạch Thế Tôn, thế nào là pháp giới?" "Thiện Hiện! Giống như ngã giới, hữu tình giới, mạng giả giới, sinh giả giới, dưỡng giả giới, sĩ phu giới, bổ-đặc-già-la giới (các tên gọi khác nhau mà người đời và ngoại đạo dùng để chỉ một cái "tôi" có thật: ngã là cái tôi; hữu tình là chúng sinh; mạng giả là kẻ có mạng sống; sinh giả là kẻ được sinh ra; dưỡng giả là kẻ được nuôi lớn; sĩ phu là con người làm việc; bổ-đặc-già-la là kẻ luân hồi)."

 "Bạch Thế Tôn, thế nào là ngã giới cho đến bổ-đặc-già-la giới?" "Thiện Hiện! Ý ông nghĩ sao? Dù là ngã, hữu tình, mạng giả, sinh giả, dưỡng giả, sĩ phu hay bổ-đặc-già-la, có thể nắm bắt được chăng?" "Thưa không, bạch Thế Tôn." "Thiện Hiện! Nếu ngã cho đến bổ-đặc-già-la đã không thể nắm bắt được, thì ta làm sao có thể đặt bày ngã giới cho đến bổ-đặc-già-la giới? Cũng như vậy, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không đặt bày Bát-nhã Ba-la-mật-đa, cũng không đặt bày Nhất thiết trí trí, cũng không đặt bày tất cả các pháp, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhất định sẽ chứng được Nhất thiết trí trí."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Chỉ riêng Bát-nhã Ba-la-mật-đa là không thể đặt bày, hay là từ Tĩnh lự Ba-la-mật-đa cho đến Bố thí Ba-la-mật-đa cũng không thể đặt bày?" Phật bảo Thiện Hiện: "Không phải chỉ riêng Bát-nhã Ba-la-mật-đa là không thể đặt bày, mà từ Tĩnh lự Ba-la-mật-đa cho đến Bố thí Ba-la-mật-đa cũng không thể đặt bày; dù là pháp của Thanh văn, pháp của Độc giác, pháp của Bồ-tát hay pháp của Như Lai cũng đều không thể đặt bày. Thiện Hiện! Nói tóm lại, tất cả các pháp, dù hữu vi hay vô vi, đều không thể đặt bày."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu tất cả các pháp đều không thể đặt bày, thì làm sao có thể đặt bày đây là địa ngục, đây là bàng sinh, đây là cõi quỷ, đây là người, đây là trời, đây là bậc Dự lưu, đây là bậc Nhất lai, đây là bậc Bất hoàn, đây là bậc A-la-hán, đây là bậc Độc giác, đây là Bồ-tát, đây là Như Lai, đây là tất cả các pháp?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông nghĩ sao? Sự đặt bày về chúng sinh và sự đặt bày về pháp có thật sự nắm bắt được chăng?" Thiện Hiện thưa: "Thưa không, bạch Thế Tôn." Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu sự đặt bày về chúng sinh và sự đặt bày về pháp thật sự không thể nắm bắt được, thì ta làm sao có thể đặt bày đây là địa ngục, đây là bàng sinh, đây là cõi quỷ, đây là người, đây là trời, đây là bậc Dự lưu, đây là bậc Nhất lai, đây là bậc Bất hoàn, đây là bậc A-la-hán, đây là bậc Độc giác, đây là Bồ-tát, đây là Như Lai, đây là tất cả các pháp? Cũng như vậy, Thiện Hiện! Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên học rằng tất cả các pháp đều không thể đặt bày, mà hướng đến Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề."

 Cụ thọ Thiện Hiện bạch: "Bạch Thế Tôn, khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, há không nên học nơi sắc, há không nên học nơi thọ, tưởng, hành, thức, như vậy cho đến há không nên học nơi Nhất thiết trí trí sao?" Phật bảo Thiện Hiện: "Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên học nơi sắc mà không thêm không bớt; nên học nơi thọ, tưởng, hành, thức mà không thêm không bớt; như vậy cho đến nên học nơi Nhất thiết trí trí mà không thêm không bớt."

 Cụ thọ Thiện Hiện bạch: "Bạch Thế Tôn, khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên học nơi sắc mà không thêm không bớt như thế nào? Nên học nơi thọ, tưởng, hành, thức mà không thêm không bớt như thế nào? Như vậy cho đến nên học nơi Nhất thiết trí trí mà không thêm không bớt như thế nào?" Phật bảo Thiện Hiện: "Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên học nơi sắc theo lẽ không sinh không diệt; nên học nơi thọ, tưởng, hành, thức theo lẽ không sinh không diệt; như vậy cho đến nên học nơi Nhất thiết trí trí theo lẽ không sinh không diệt."

 Cụ thọ Thiện Hiện bạch: "Bạch Thế Tôn, khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên học nơi sắc theo lẽ không sinh không diệt như thế nào? Nên học nơi thọ, tưởng, hành, thức theo lẽ không sinh không diệt như thế nào? Như vậy cho đến nên học nơi Nhất thiết trí trí theo lẽ không sinh không diệt như thế nào?" Phật bảo Thiện Hiện: "Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên học bằng cách đối với sắc không khởi lên, không tạo tác các hành, dù là tu tập hay loại bỏ; nên học bằng cách đối với thọ, tưởng, hành, thức không khởi lên, không tạo tác các hành, dù là tu tập hay loại bỏ; như vậy cho đến nên học bằng cách đối với Nhất thiết trí trí không khởi lên, không tạo tác các hành, dù là tu tập hay loại bỏ."

 Cụ thọ Thiện Hiện bạch: "Bạch Thế Tôn, khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên học như thế nào bằng cách đối với sắc không khởi lên, không tạo tác các hành, dù là tu tập hay loại bỏ? Nên học như thế nào bằng cách đối với thọ, tưởng, hành, thức không khởi lên, không tạo tác các hành, dù là tu tập hay loại bỏ? Như vậy cho đến nên học như thế nào bằng cách đối với Nhất thiết trí trí không khởi lên, không tạo tác các hành, dù là tu tập hay loại bỏ?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã Ba-la-mật-đa sâu xa, nên dùng sự quán thấy tự tướng của tất cả các pháp đều không, mà học bằng cách đối với sắc không khởi lên, không tạo tác các hành, dù là tu tập hay loại bỏ; nên dùng sự quán thấy tự tướng của tất cả các pháp đều không, mà học bằng cách đối với thọ, tưởng, hành, thức không khởi lên, không tạo tác các hành, dù là tu tập hay loại bỏ; như vậy cho đến nên dùng sự quán thấy tự tướng của tất cả các pháp đều không, mà học bằng cách đối với Nhất thiết trí trí không khởi lên, không tạo tác các hành, dù là tu tập hay loại bỏ."

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm sáu mươi mốt.

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười hai (có lẽ là bốn trăm sáu mươi hai) (?).

 Tam tạng Pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video