Thiên 575 — Hội 2 · Phẩm 68 Phương tiện khéo · phần 3

 Hội thứ hai, phẩm Xảo Tiện (phẩm nói về cách làm khéo léo, linh hoạt để dẫn dắt người tu), thứ sáu mươi tám, phần ba.

 Bấy giờ, Cụ thọ (tiếng tôn xưng một vị tỳ-kheo lớn tuổi, đáng kính) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lý "không") bạch Phật: "Bạch Thế Tôn (Đức Phật, bậc được cả thế gian tôn kính), khi Bồ-tát Ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ thấu suốt tột cùng, đưa người từ bờ mê sang bờ giác ngộ) sâu xa, làm sao quán sát để thấy tự tướng (đặc tính riêng vốn có) của tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) đều là không (không có thực thể riêng tự tồn tại)?"

 Phật dạy: "Này Thiện Hiện, khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán sát sắc (phần vật chất, hình chất của thân và cảnh vật) là không do chính sắc mà không. Nên quán sát thọ (cảm giác: vui, khổ, không vui không khổ), tưởng (tri giác, sự nhận ra hình tướng, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn), thức (sự nhận biết, phân biệt) là không do chính thọ, tưởng, hành, thức mà không.

 Nên quán sát nhãn xứ (con mắt, chỗ dựa để sinh ra cái thấy) là không do chính nhãn xứ mà không. Nên quán sát nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ (tai, mũi, lưỡi, thân, ý — các giác quan làm chỗ dựa cho sự nhận biết) là không do chính các xứ ấy mà không. Nên quán sát sắc xứ (hình dáng, màu sắc — đối tượng của mắt) là không do chính sắc xứ mà không. Nên quán sát thanh xứ, hương xứ, vị xứ, xúc xứ, pháp xứ (âm thanh, mùi, vị, cảm giác chạm, và các đối tượng của ý như ý niệm) là không do chính các xứ ấy mà không.

 Nên quán sát nhãn giới (con mắt, xét như một trong mười tám yếu tố cấu thành nên sự nhận biết) là không do chính nhãn giới mà không. Nên quán sát nhĩ giới, tỷ giới, thiệt giới, thân giới, ý giới là không do chính các giới ấy mà không. Nên quán sát sắc giới (hình sắc, xét như một yếu tố) là không do chính sắc giới mà không. Nên quán sát thanh giới, hương giới, vị giới, xúc giới, pháp giới (âm thanh, mùi, vị, vật chạm, đối tượng của ý, xét như những yếu tố) là không do chính các giới ấy mà không. Nên quán sát nhãn thức giới (sự nhận biết qua mắt) là không do chính nhãn thức giới mà không. Nên quán sát nhĩ thức giới, tỷ thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý thức giới (sự nhận biết qua tai, mũi, lưỡi, thân, ý) là không do chính các giới ấy mà không.

 Nên quán sát nhãn xúc (sự gặp gỡ giữa mắt, hình sắc và cái biết của mắt) là không do chính nhãn xúc mà không. Nên quán sát nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc là không do chính các xúc ấy mà không. Nên quán sát các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên (điều kiện) là không do chính các cảm thọ ấy mà không. Nên quán sát các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên là không do chính các cảm thọ ấy mà không.

 Nên quán sát địa giới (yếu tố đất, tức tính cứng chắc) là không do chính địa giới mà không. Nên quán sát thủy giới, hỏa giới, phong giới, không giới, thức giới (yếu tố nước — tính ướt; lửa — tính nóng; gió — tính chuyển động; khoảng trống; và sự nhận biết) là không do chính các giới ấy mà không.

 Nên quán sát nhân duyên (nguyên nhân trực tiếp sinh ra sự vật) là không do chính nhân duyên mà không. Nên quán sát đẳng vô gián duyên (điều kiện là niệm tâm trước vừa diệt liền dẫn sinh niệm tâm sau, nối tiếp không gián đoạn), sở duyên duyên (điều kiện là đối tượng mà tâm nhận biết), tăng thượng duyên (mọi điều kiện hỗ trợ, hoặc không ngăn cản sự vật sinh ra) là không do chính các duyên ấy mà không.

 Nên quán sát vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật — khâu đầu trong chuỗi mười hai nhân duyên tạo nên vòng sinh tử) là không do chính vô minh mà không. Nên quán sát hành (hành động tạo nghiệp), thức (tâm thức đi vào đời sống mới), danh sắc (tinh thần và thể xác), lục xứ (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc), thọ (cảm giác), ái (lòng tham luyến), thủ (sự bám giữ), hữu (sự tồn tại, nghiệp lực dẫn tới đời sau), sinh (sự ra đời), lão tử (già và chết) là không do chính từ hành cho đến lão tử mà không.

 Nên quán sát bố thí ba-la-mật-đa (sự cho tặng được hoàn thiện đến mức tột cùng) là không do chính bố thí ba-la-mật-đa mà không. Nên quán sát tịnh giới (giữ giới hạnh trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhịn chịu đựng), tinh tiến (siêng năng không lười), tĩnh lự (thiền định, lắng tâm chuyên chú), bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ) là không do chính các ba-la-mật-đa ấy mà không.

 Nên quán sát nội không (các giác quan bên trong là không) là không do chính nội không mà không. Nên quán sát ngoại không (các đối tượng bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài là không), không không (chính cái "không" cũng không), đại không (mười phương rộng lớn cũng không), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng, tức Niết-bàn, cũng không), hữu vi không (các pháp do điều kiện tạo thành là không), vô vi không (các pháp không do tạo tác cũng không), tất cánh không (rốt ráo là không), vô tế không (không có điểm đầu, điểm cuối nên không), tán vô tán không (thứ có thể chia tan hay không thể chia tan đều không), bản tính không (bản tính vốn là không), tự cộng tướng không (đặc tính riêng và đặc tính chung đều không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được nên không), vô tính không (không có tính chất gì thật nên không), tự tính không (tự tính vốn không), vô tính tự tính không (cả cái không có tính lẫn tự tính đều không) là không do chính từ ngoại không cho đến vô tính tự tính không mà không.

 Nên quán sát chân như (thực tướng của mọi pháp, vốn như thế, không thay đổi) là không do chính chân như mà không. Nên quán sát pháp giới (bản thể chung của mọi pháp), pháp tính (tính chân thật của các pháp), bất hư vọng tính (tính không giả dối), bất biến dị tính (tính không biến đổi), bình đẳng tính (tính bình đẳng như nhau), ly sinh tính (tính lìa khỏi sinh diệt), pháp định (các pháp vốn an định như thế), pháp trụ (các pháp vốn an trụ như thế), thật tế (biên giới chân thật, tức cảnh giới Niết-bàn), hư không giới (cảnh giới như hư không), bất tư nghị giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn) là không do chính từ pháp giới cho đến bất tư nghị giới mà không.

 Nên quán sát khổ thánh đế (chân lý cao quý về sự khổ) là không do chính khổ thánh đế mà không. Nên quán sát tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ), diệt thánh đế (chân lý về sự chấm dứt khổ), đạo thánh đế (chân lý về con đường dứt khổ) là không do chính các thánh đế ấy mà không.

 Nên quán sát tứ niệm trụ (bốn phép chú tâm quán sát: thân, cảm thọ, tâm và các pháp) là không do chính tứ niệm trụ mà không. Nên quán sát tứ chính đoạn (bốn sự nỗ lực chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều thiện chưa có sinh ra, làm cho điều thiện đã có tăng thêm), tứ thần túc (bốn nền tảng của năng lực thiền định: ý muốn, siêng năng, tâm chuyên chú, sự quán xét), ngũ căn (năm gốc lành: niềm tin, siêng năng, chánh niệm, thiền định, trí tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh phát triển từ năm gốc lành ấy), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố dẫn đến giác ngộ), bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường chân chính: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, thiền định đúng) là không do chính từ tứ chính đoạn cho đến bát thánh đạo chi mà không.

 Nên quán sát tứ tĩnh lự (bốn bậc thiền định thuộc cõi có hình sắc) là không do chính tứ tĩnh lự mà không. Nên quán sát tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả) và tứ vô sắc định (bốn bậc thiền định cao vượt khỏi hình sắc) là không do chính tứ vô lượng, tứ vô sắc định mà không.

 Nên quán sát bát giải thoát (tám phép thiền giúp thoát khỏi sự trói buộc của tham chấp) là không do chính bát giải thoát mà không. Nên quán sát bát thắng xứ (tám phép quán giúp làm chủ, vượt trội đối tượng quán), cửu thứ đệ định (chín bậc thiền định đi lên tuần tự không xen tạp), thập biến xứ (mười phép quán một đối tượng như đất, nước, màu xanh… trải khắp mọi nơi) là không do chính các pháp ấy mà không.

 Nên quán sát không giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ thấy mọi pháp đều không) là không do chính không giải thoát môn mà không. Nên quán sát vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không chấp vào hình tướng) và vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không còn mong cầu, mưu tính) là không do chính các cửa ấy mà không.

 Nên quán sát tịnh quán địa (giai đoạn quán bất tịnh để lắng tâm — giai đoạn đầu trong mười giai đoạn tu tập chung cho các hàng tu hành) là không do chính tịnh quán địa mà không. Nên quán sát chủng tính địa (giai đoạn đã có hạt giống, tức căn cơ, của bậc thánh), đệ bát địa (giai đoạn thứ tám, tức bậc đang hướng tới quả Dự lưu), cụ kiến địa (giai đoạn thấy đầy đủ chân lý, tức đã chứng quả Dự lưu), bạc địa (giai đoạn phiền não đã mỏng đi, tức quả Nhất lai), ly dục địa (giai đoạn lìa tham dục của cõi dục, tức quả Bất hoàn), dĩ biện địa (giai đoạn việc cần làm đã làm xong, tức quả A-la-hán), độc giác địa (giai đoạn của bậc tự mình giác ngộ không cần thầy), bồ-tát địa (giai đoạn của Bồ-tát), như lai địa (giai đoạn của Phật) là không do chính từ chủng tính địa cho đến như lai địa mà không.

 Nên quán sát cực hỷ địa (giai đoạn vui mừng tột bậc — bậc thứ nhất trong mười bậc tu của Bồ-tát) là không do chính cực hỷ địa mà không. Nên quán sát ly cấu địa (bậc lìa nhơ bẩn), phát quang địa (bậc phát ra ánh sáng trí tuệ), diệm tuệ địa (bậc trí tuệ rực cháy như lửa), cực nan thắng địa (bậc cực khó vượt qua), hiện tiền địa (bậc trí tuệ hiện rõ trước mắt), viễn hành địa (bậc đi xa), bất động địa (bậc không còn lay động), thiện tuệ địa (bậc trí tuệ khéo léo), pháp vân địa (bậc trí tuệ như mây lành che khắp, mưa pháp xuống muôn loài) là không do chính từ ly cấu địa cho đến pháp vân địa mà không.

 Nên quán sát tất cả các đà-la-ni môn (các pháp môn tổng trì, giúp ghi nhớ, nắm giữ mọi điều thiện không để mất) là không do chính chúng mà không. Nên quán sát tất cả các tam-ma-địa môn (các pháp môn thiền định, giữ tâm chuyên chú vào một chỗ) là không do chính chúng mà không. Nên quán sát ngũ nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt trí tuệ, mắt pháp, mắt Phật) là không do chính ngũ nhãn mà không. Nên quán sát lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm như thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, biến hóa, dứt sạch phiền não) là không do chính lục thần thông mà không.

 Nên quán sát Như Lai thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) là không do chính thập lực mà không. Nên quán sát tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi của Phật khi thuyết pháp), tứ vô ngại giải (bốn khả năng hiểu biết và diễn đạt không bị ngăn ngại), đại từ (lòng thương lớn, ban vui cho chúng sinh), đại bi (lòng xót thương lớn, cứu khổ cho chúng sinh), đại hỷ (niềm vui lớn khi chúng sinh được an lạc), đại xả (tâm buông xả lớn, bình đẳng không thiên vị), thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có) là không do chính từ tứ vô sở úy cho đến thập bát Phật bất cộng pháp mà không.

 Nên quán sát ba mươi hai tướng đại sĩ (ba mươi hai tướng tốt đặc biệt trên thân Phật) là không do chính chúng mà không. Nên quán sát tám mươi vẻ đẹp phụ (tám mươi nét đẹp nhỏ đi kèm các tướng tốt) là không do chính chúng mà không. Nên quán sát vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót) là không do chính nó mà không. Nên quán sát hằng trụ xả tính (tâm luôn an trú trong buông xả, bình thản) là không do chính nó mà không.

 Nên quán sát nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp) là không do chính nhất thiết trí mà không. Nên quán sát đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành) và nhất thiết tướng trí (trí biết tất cả các pháp đến từng chi tiết, mọi khía cạnh) là không do chính chúng mà không.

 Nên quán sát quả Dự lưu (quả vị đầu tiên của bậc thánh, bắt đầu vào dòng thánh) là không do chính quả ấy mà không. Nên quán sát quả Nhất lai (bậc chỉ còn trở lại cõi người một lần), quả Bất hoàn (bậc không còn trở lại cõi dục), quả A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc tự mình giác ngộ) là không do chính chúng mà không.

 Nên quán sát tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát là không do chính chúng mà không. Nên quán sát vô thượng chính đẳng bồ-đề (sự giác ngộ chân chính, trọn vẹn, cao tột không gì hơn) của chư Phật là không do chính nó mà không. Nên quán sát nhất thiết trí trí (trí tuệ biết hết tất cả, trí tuệ toàn tri của Phật) là không do chính nhất thiết trí trí mà không.

 Như thế đó, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nên quán sát tự tướng của tất cả các pháp đều là không."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu sắc là không do chính sắc mà không, thọ, tưởng, hành, thức là không do chính thọ, tưởng, hành, thức mà không, cứ như thế cho đến nhất thiết trí trí là không do chính nhất thiết trí trí mà không, thì Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế nào?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát hoàn toàn không có gì để thực hành, đó chính là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát hoàn toàn không có gì để thực hành, lại chính là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa không thể nắm bắt, Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không thể nắm bắt, việc thực hành cũng không thể nắm bắt; người thực hành, phương tiện để thực hành, lúc thực hành, chỗ thực hành đều không thể nắm bắt. Vì thế, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát hoàn toàn không có gì để thực hành, đó chính là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, vì trong đó mọi hý luận (những suy luận, phân biệt suông do vọng tưởng bày ra) đều không thể nắm bắt."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát hoàn toàn không có gì để thực hành mới là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì Bồ-tát Ma-ha-tát mới bắt đầu tu học làm sao thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát, ngay từ lúc mới phát tâm (khởi lòng mong cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh), nên luôn học cách không nắm bắt (không coi bất cứ điều gì là có thật để chấp giữ) đối với tất cả các pháp. Học như thế rồi, lấy sự không nắm bắt làm phương tiện (cách thức khéo léo), nên tu bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; nên an trú nơi nội không cho đến vô tính tự tính không; nên an trú nơi chân như cho đến bất tư nghị giới; nên an trú nơi khổ, tập, diệt, đạo thánh đế; nên tu tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi; nên tu tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định; nên tu bát giải thoát cho đến thập biến xứ; nên tu không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn; nên tu các địa của Bồ-tát Ma-ha-tát; nên tu tất cả đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn; nên tu ngũ nhãn, lục thần thông; nên tu Như Lai thập lực cho đến thập bát Phật bất cộng pháp; nên tu vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính; nên tu nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; nên tu tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát; nên tu vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật; nên tu nhất thiết trí trí."

 Cụ thọ Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn, thế nào gọi là có nắm bắt? Thế nào gọi là không nắm bắt?"

 Phật dạy: "Này Thiện Hiện, phàm cái gì có hai (có đối đãi, chia hai) thì gọi là có nắm bắt; phàm cái gì không có hai thì gọi là không nắm bắt."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Thế nào là có hai, gọi là có nắm bắt? Thế nào là không hai, gọi là không nắm bắt?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Mắt và hình sắc là hai, cho đến ý và pháp là hai. Có hình sắc và không hình sắc là hai. Thấy được và không thấy được là hai. Có ngăn ngại và không ngăn ngại là hai. Hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn trói buộc trong sinh tử) và vô lậu (không còn phiền não) là hai. Hữu vi (do điều kiện tạo thành, có sinh diệt) và vô vi (không do tạo tác, không sinh diệt) là hai. Thế gian và xuất thế gian (vượt ra khỏi thế gian) là hai. Sinh tử và Niết-bàn (cảnh giới tịch diệt, dứt hết khổ đau và phiền não) là hai. Pháp của phàm phu và phàm phu là hai. Pháp của bậc Dự lưu và bậc Dự lưu là hai, cho đến Độc giác bồ-đề và bậc Độc giác là hai. Hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát và Bồ-tát Ma-ha-tát là hai. Vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật và Phật là hai. Như thế, tất cả những gì còn hý luận đều gọi là hai; phàm cái gì có hai đều là có nắm bắt.

 Thiện Hiện, chẳng phải mắt, chẳng phải hình sắc là không hai, cho đến chẳng phải ý, chẳng phải pháp là không hai; cứ như thế cho đến chẳng phải vô thượng chính đẳng bồ-đề của Phật, chẳng phải Phật là không hai. Như thế, tất cả những gì lìa hý luận đều gọi là không hai; phàm cái gì không hai đều là không nắm bắt."

 Cụ thọ Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn, là vì có nắm bắt nên không nắm bắt, hay vì không nắm bắt nên không nắm bắt?"

 Phật dạy: "Này Thiện Hiện, chẳng phải vì có nắm bắt nên không nắm bắt, cũng chẳng phải vì không nắm bắt nên không nắm bắt. Nhưng tính bình đẳng giữa có nắm bắt và không nắm bắt thì gọi là không nắm bắt. Như thế, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát nên siêng năng tu học tính bình đẳng giữa có nắm bắt và không nắm bắt. Thiện Hiện, khi các Bồ-tát Ma-ha-tát học như thế, thì gọi là người học Bát-nhã ba-la-mật-đa không nắm bắt."

 Bấy giờ, Cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà không chấp vào có nắm bắt, cũng không chấp vào không nắm bắt, thì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa như thế nào mà có thể đi từ địa (bậc tu) này lên địa khác, dần dần viên mãn? Nếu không đi từ địa này lên địa khác dần dần viên mãn, thì làm sao đạt được nhất thiết trí trí?"

 Phật dạy: "Này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, chẳng phải đứng trên chỗ có nắm bắt mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa rồi có thể đi từ địa này lên địa khác, dần dần viên mãn, đạt nhất thiết trí trí; cũng chẳng phải đứng trên chỗ không nắm bắt mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa rồi có thể đi từ địa này lên địa khác, dần dần viên mãn, đạt nhất thiết trí trí. Vì sao? Thiện Hiện, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa là không nắm bắt, nhất thiết trí trí cũng không nắm bắt, người thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng không nắm bắt, và chính sự không nắm bắt này cũng không nắm bắt. Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa như thế."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa không thể nắm bắt, nhất thiết trí trí cũng không thể nắm bắt, người có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng không thể nắm bắt, thì vì sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lại luôn thích phân định rõ ràng đối với tất cả các pháp, nghĩa là: đây là sắc, đây là thọ, tưởng, hành, thức; đây là nhãn xứ cho đến ý xứ; đây là sắc xứ cho đến pháp xứ; đây là nhãn giới cho đến ý giới; đây là sắc giới cho đến pháp giới; đây là nhãn thức giới cho đến ý thức giới; đây là nhãn xúc cho đến ý xúc; đây là các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên; đây là địa giới cho đến thức giới; đây là nhân duyên cho đến tăng thượng duyên; đây là vô minh cho đến lão tử; đây là bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; đây là nội không cho đến vô tính tự tính không; đây là chân như cho đến bất tư nghị giới; đây là khổ, tập, diệt, đạo thánh đế; đây là tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi; đây là tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định; đây là bát giải thoát cho đến thập biến xứ; đây là không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn; đây là tịnh quán địa cho đến như lai địa; đây là cực hỷ địa cho đến pháp vân địa; đây là tất cả đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn; đây là ngũ nhãn, lục thần thông; đây là Như Lai thập lực cho đến thập bát Phật bất cộng pháp; đây là ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ; đây là vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính; đây là nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; đây là quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề; đây là tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát; đây là vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật; đây là nhất thiết trí trí?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, tuy luôn thích phân định rõ ràng các pháp, nhưng không nắm bắt sắc, cũng không nắm bắt thọ, tưởng, hành, thức, cho đến cũng không nắm bắt nhất thiết trí trí."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nếu không nắm bắt sắc, cũng không nắm bắt thọ, tưởng, hành, thức, cho đến cũng không nắm bắt nhất thiết trí trí, thì làm sao có thể viên mãn bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa? Nếu không thể viên mãn bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa, thì làm sao có thể vào chính tính ly sinh của Bồ-tát (giai vị chắc chắn đã vào hàng thánh, vĩnh viễn lìa thân phận phàm phu)? Nếu không thể vào chính tính ly sinh của Bồ-tát, thì làm sao có thể giúp chúng sinh thành thục (nuôi dưỡng căn lành của chúng sinh cho đến lúc chín muồi, được giải thoát)? Nếu không thể giúp chúng sinh thành thục, thì làm sao có thể làm trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật? Nếu không thể làm trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật, thì làm sao có thể đạt nhất thiết trí trí? Nếu không thể đạt nhất thiết trí trí, thì làm sao có thể chuyển bánh xe chính pháp (giảng dạy chân lý như bánh xe lăn đi, nghiền nát mê lầm) và làm các Phật sự (những việc của Phật để cứu độ chúng sinh)? Nếu không thể chuyển bánh xe chính pháp, làm các Phật sự, thì làm sao có thể giải thoát vô lượng vô số trăm ngàn câu-chi (một đơn vị số lớn, khoảng mười triệu) na-dữu-đa (một đơn vị số cực lớn) chúng sinh khỏi sinh, già, bệnh, chết, khiến họ đạt được Niết-bàn an vui rốt ráo?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không vì sắc mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cũng không vì thọ, tưởng, hành, thức mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cho đến cũng không vì nhất thiết trí trí mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vì việc gì mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, chẳng vì điều gì cả mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Vì sao? Thiện Hiện, tất cả các pháp không làm gì, không tạo tác gì; Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa cũng không làm, không tạo tác; nhất thiết trí trí cũng không làm, không tạo tác; các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không làm, không tạo tác. Như thế, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát nên lấy sự không làm, không tạo tác làm phương tiện để thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu tất cả các pháp không làm, không tạo tác, thì không nên đặt ra ba thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu hành đưa đến giải thoát) khác nhau, tức là Thanh văn thừa (con đường của những người nghe lời Phật dạy mà tu, chứng quả A-la-hán), Độc giác thừa (con đường của người tự quán xét nhân duyên mà giác ngộ) và Vô thượng thừa (con đường cao tột của Bồ-tát dẫn đến thành Phật)."

 Phật bảo Thiện Hiện: "Chẳng phải ở nơi pháp không làm, không tạo tác mà có thể đặt ra sự phân biệt; phải ở nơi pháp có làm, có tạo tác thì mới đặt ra được. Vì sao? Thiện Hiện, có những kẻ phàm phu ngu muội, chưa từng được nghe chính pháp, chấp chặt vào sắc, chấp chặt vào thọ, tưởng, hành, thức, cho đến chấp chặt vào nhất thiết trí trí. Vì chấp chặt nên nghĩ đến sắc thì cho là nắm được sắc, nghĩ đến thọ, tưởng, hành, thức thì cho là nắm được thọ, tưởng, hành, thức, cho đến nghĩ đến nhất thiết trí trí thì cho là nắm được nhất thiết trí trí. Do nghĩ tưởng mà cho là nắm được, nên họ suy nghĩ thế này: 'Ta nhất định sẽ đạt nhất thiết trí trí, giải thoát chúng sinh khỏi sinh, già, bệnh, chết, khiến họ được Niết-bàn an vui rốt ráo.'

 Thiện Hiện, những phàm phu ngu muội chưa được nghe pháp ấy, vì điên đảo (thấy sai, trái ngược với sự thật) nên suy nghĩ như thế, tức là phỉ báng Phật. Vì sao? Thiện Hiện, Phật dùng năm loại mắt tìm sắc cũng không thể nắm bắt, tìm thọ, tưởng, hành, thức cũng không thể nắm bắt, cho đến tìm nhất thiết trí trí cũng không thể nắm bắt, tìm các chúng sinh cũng không thể nắm bắt. Những phàm phu ngu muội chưa được nghe pháp kia, mù lòa, không có mắt trí tuệ, chấp chặt các pháp, mà nói sẽ chứng đắc nhất thiết trí trí, giải thoát chúng sinh khỏi sinh, già, bệnh, chết, khiến họ được Niết-bàn an vui rốt ráo, thì quyết không có lẽ ấy."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu các đức Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác (Như Lai: bậc từ chân như mà đến; Ứng: bậc đáng được cúng dường; Chính Đẳng Giác: bậc giác ngộ chân chính trọn vẹn — các danh hiệu của Phật) dùng năm loại mắt thanh tịnh tìm sắc cũng không thể nắm bắt, tìm thọ, tưởng, hành, thức cũng không thể nắm bắt, cho đến tìm nhất thiết trí trí cũng không thể nắm bắt, tìm các chúng sinh cũng không thể nắm bắt, thì lẽ ra không có việc chứng đắc nhất thiết trí trí, giải thoát chúng sinh khỏi sinh, già, bệnh, chết, khiến họ được Niết-bàn an vui rốt ráo. Vậy thì vì sao Thế Tôn tự mình có thể chứng đắc nhất thiết trí trí, và xếp đặt chúng sinh thành ba nhóm khác nhau, tức là nhóm chính tính định (nhóm chắc chắn sẽ đạt giác ngộ), nhóm tà tính định (nhóm chắc chắn sa vào đường xấu) và nhóm bất định (nhóm chưa xác định, tùy duyên mà thành tốt hay xấu)?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Ta chứng vô thượng chính đẳng bồ-đề, dùng năm loại mắt thanh tịnh quán sát đúng như thật, thì quyết không có chúng sinh nào thật sự chứng đắc nhất thiết trí trí, cũng không thật có việc xếp đặt chúng sinh thành ba nhóm khác nhau. Nhưng các chúng sinh ngu si điên đảo, đối với pháp không thật mà khởi ý tưởng là pháp thật, đối với chúng sinh không thật mà khởi ý tưởng là chúng sinh thật. Ta vì muốn trừ bỏ những chấp trước hư vọng ấy của họ, nên nói theo thế tục (theo cách nói quy ước thông thường của thế gian), chứ không theo thắng nghĩa (chân lý tối hậu, sự thật rốt ráo)."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Như Lai có phải đứng trên thắng nghĩa mà chứng đắc nhất thiết trí trí chăng?" Phật dạy: "Không phải vậy."

 Thiện Hiện lại hỏi: "Như Lai có phải đứng trên điên đảo mà chứng đắc nhất thiết trí trí chăng?" Phật dạy: "Không phải vậy."

 Thiện Hiện lại hỏi: "Nếu Như Lai không đứng trên thắng nghĩa mà chứng đắc nhất thiết trí trí, cũng không đứng trên điên đảo mà chứng đắc nhất thiết trí trí, thì há chẳng phải Như Lai không thể chứng đắc nhất thiết trí trí sao?" Phật dạy: "Không phải vậy. Thiện Hiện nên biết, Ta tuy chứng đắc nhất thiết trí trí nhưng không trụ vào đâu cả, tức là không trụ nơi cõi hữu vi, cũng không trụ nơi cõi vô vi.

 Thiện Hiện, ví như người do Như Lai hóa hiện ra, tuy không trụ nơi cõi hữu vi, cũng không trụ nơi cõi vô vi, nhưng vẫn có đi, đến, đi lại, đứng, ngồi, nằm. Thiện Hiện, người được hóa hiện ấy, hoặc thực hành bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; hoặc an trú nơi nội không cho đến vô tính tự tính không; hoặc an trú nơi chân như cho đến bất tư nghị giới; hoặc an trú nơi khổ, tập, diệt, đạo thánh đế; hoặc tu tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi; hoặc tu tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định; hoặc tu bát giải thoát cho đến thập biến xứ; hoặc tu không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn; hoặc tu cực hỷ địa cho đến pháp vân địa; hoặc tu tất cả đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn; hoặc tu ngũ nhãn, lục thần thông; hoặc tu Như Lai thập lực cho đến thập bát Phật bất cộng pháp; hoặc tu vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính; hoặc tu nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; hoặc tu tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát; hoặc tu vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật; hoặc chứng nhất thiết trí trí; hoặc chuyển bánh xe pháp, làm các Phật sự. Người được hóa hiện ấy lại hóa ra vô lượng chúng sinh, rồi trong đó xếp đặt thành ba nhóm khác nhau.

 Thiện Hiện, ý ông thế nào? Những người do Như Lai hóa hiện ấy có thật sự đi, đến, đi lại, đứng, ngồi, nằm, cho đến có thật sự xếp đặt chúng sinh thành ba nhóm khác nhau chăng?"

 Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn, không phải vậy."

 Phật dạy: "Thiện Hiện, Như Lai cũng như thế. Biết tất cả các pháp đều như huyễn hóa, nói tất cả các pháp cũng như huyễn hóa. Tuy có làm việc mà không có gì chân thật; tuy cứu độ chúng sinh mà không có ai được độ, giống như người được hóa hiện cứu độ những chúng sinh do hóa hiện mà có. Như thế, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nên giống như người do Như Lai hóa hiện, tuy có làm việc mà không chấp trước."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu tất cả các pháp đều như huyễn hóa, Như Lai cũng như thế, thì Như Lai và người được hóa hiện có gì khác nhau?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Như Lai với người được hóa hiện kia và tất cả các pháp, thật sự không có khác nhau. Vì sao? Thiện Hiện, mọi việc Như Lai làm, người được hóa hiện cũng đều làm được; việc người được hóa hiện làm, Như Lai cũng làm được. Vì thế, Như Lai với người được hóa hiện và tất cả các pháp đều không khác nhau."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu không có người do Phật hóa hiện, thì Như Lai một mình vẫn làm được các việc cần làm. Còn nếu không có Như Lai, thì người được hóa hiện kia có một mình làm được các việc cần làm chăng?"

 Phật dạy: "Làm được."

 Thiện Hiện hỏi: "Việc ấy thế nào?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Ví như có một đức Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác tên là Thiện Tịch Tuệ. Những người mà Ngài cần độ đều đã độ xong. Khi ấy không có Bồ-tát nào đủ sức nhận lời thọ ký (lời Phật báo trước rằng người ấy sau này sẽ thành Phật), Ngài bèn hóa ra một vị Phật, để vị ấy ở lại thế gian, còn Ngài tự nhập vào Niết-bàn vô dư y (Niết-bàn trọn vẹn, không còn thân năm uẩn làm chỗ nương). Khi ấy, vị Phật hóa hiện kia, trong nửa kiếp (kiếp: một khoảng thời gian cực kỳ dài), làm các Phật sự; qua nửa kiếp rồi, trao lời thọ ký đại bồ-đề cho một vị Bồ-tát, rồi thị hiện nhập Niết-bàn. Lúc ấy, chư thiên, loài người, loài a-tố-lạc (tức a-tu-la, loài thần có sức mạnh, hay ganh đua gây chiến) v.v. đều cho rằng vị Phật ấy nay nhập Niết-bàn, nhưng thân của vị Phật hóa hiện thật ra không có sinh khởi hay diệt mất. Như thế, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nên tin hiểu rằng tất cả các pháp đều như huyễn hóa."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu thân Như Lai với người được hóa hiện bằng nhau không khác, thì làm sao có thể làm ruộng phước (nơi gieo phước, như ruộng gieo hạt sẽ cho thu hoạch) chân thật, thanh tịnh cho những người bố thí ở thế gian? Nếu các chúng sinh vì cầu Niết-bàn mà cúng dường, cung kính nơi Như Lai, thì phước ấy không cùng tận, cho đến cuối cùng được vào cõi Niết-bàn vô dư y. Như thế, nếu có người vì cầu Niết-bàn mà cúng dường, cung kính vị Phật hóa hiện, thì khối phước đạt được cũng phải không cùng tận, cho đến cuối cùng được vào cõi Niết-bàn vô dư y sao?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Như thân Như Lai, nhờ pháp tính (bản tính chân thật của các pháp) mà có thể làm ruộng phước thanh tịnh cho chư thiên, loài người, a-tố-lạc v.v., thì vị Phật hóa hiện cũng như thế, nhờ pháp tính mà có thể làm ruộng phước thanh tịnh cho chư thiên, loài người, a-tố-lạc v.v. Như thân Như Lai nhận sự cúng dường, cung kính của những người bố thí, khiến những người ấy cho đến tận cùng sinh tử, phước ấy vẫn không cùng tận, thì vị Phật hóa hiện cũng như thế, nhận sự cúng dường, cung kính của những người bố thí, cũng khiến họ cho đến tận cùng sinh tử, phước ấy không cùng tận.

 Thiện Hiện nên biết, hãy tạm gác lại công đức có được từ việc cúng dường, cung kính Như Lai và vị Phật hóa hiện. Nếu có thiện nam, thiện nữ nào đối với Như Lai khởi lòng thương kính, suy nghĩ nhớ tưởng, thì căn lành của các thiện nam, thiện nữ ấy không cùng tận, cho đến cuối cùng chấm dứt được khổ đau.

 Thiện Hiện nên biết, lại tạm gác công đức có được từ việc khởi lòng thương kính, suy nghĩ nhớ tưởng Phật. Nếu có thiện nam, thiện nữ nào vì cúng dường Phật mà dù chỉ tung một đóa hoa lên hư không, thì căn lành của các thiện nam, thiện nữ ấy không cùng tận, cho đến cuối cùng chấm dứt được khổ đau.

 Thiện Hiện nên biết, lại tạm gác công đức có được từ việc vì cúng dường Phật mà dù chỉ tung một đóa hoa lên hư không. Nếu có thiện nam, thiện nữ nào dù chỉ một lần xưng: 'Nam-mô Phật-đà Đại Điều Ngự Sĩ' (kính lạy Đức Phật, bậc đại sĩ khéo điều phục mọi người), thì căn lành của các thiện nam, thiện nữ ấy không cùng tận, cho đến cuối cùng chấm dứt được khổ đau.

 Như thế, Thiện Hiện, cúng dường, cung kính nơi ruộng phước lớn là các đức Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác, thì đạt được những công đức lợi ích lớn như thế, khó mà đo lường. Vì thế, Thiện Hiện nên biết, Như Lai và vị Phật hóa hiện đều là ruộng phước chân thật thanh tịnh cho những người bố thí, ngang bằng không khác, vì đều lấy pháp tính của các pháp làm chuẩn mực."

 "Lại nữa, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát nên lấy pháp tính của các pháp như thế làm chuẩn mực mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Sau khi dùng phương tiện khéo léo thâm nhập pháp tính của các pháp rồi, thì đối với các pháp không làm hỏng pháp tính, nghĩa là không phân biệt: đây là bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến bố thí ba-la-mật-đa, đây là pháp tính của bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến bố thí ba-la-mật-đa; đây là nội không cho đến vô tính tự tính không, đây là pháp tính của nội không cho đến vô tính tự tính không; đây là chân như cho đến bất tư nghị giới, đây là pháp tính của chân như cho đến bất tư nghị giới; đây là khổ, tập, diệt, đạo thánh đế, đây là pháp tính của khổ, tập, diệt, đạo thánh đế; đây là tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi, đây là pháp tính của tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi; đây là tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định, đây là pháp tính của tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định; đây là bát giải thoát cho đến thập biến xứ, đây là pháp tính của bát giải thoát cho đến thập biến xứ; đây là không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn, đây là pháp tính của không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn; đây là cực hỷ địa cho đến pháp vân địa, đây là pháp tính của cực hỷ địa cho đến pháp vân địa; đây là tất cả đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn, đây là pháp tính của tất cả đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn; đây là ngũ nhãn, lục thần thông, đây là pháp tính của ngũ nhãn, lục thần thông; đây là Như Lai thập lực cho đến thập bát Phật bất cộng pháp, đây là pháp tính của Như Lai thập lực cho đến thập bát Phật bất cộng pháp; đây là ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ, đây là pháp tính của ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ; đây là vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính, đây là pháp tính của vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính; đây là nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, đây là pháp tính của nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; đây là quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề, đây là pháp tính của quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề; đây là tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, đây là pháp tính của tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát; đây là vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật, đây là pháp tính của vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật; đây là nhất thiết trí trí, đây là pháp tính của nhất thiết trí trí. Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không nên phân biệt sự sai khác về pháp tính của các pháp như thế mà làm hỏng pháp tính."

 Cụ thọ Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa không nên phân biệt pháp tính của các pháp mà làm hỏng pháp tính, thì vì sao Thế Tôn tự mình nói về sự sai khác của pháp tính các pháp mà làm hỏng pháp tính? Tức là Thế Tôn nói: đây là sắc, đây là thọ, tưởng, hành, thức; đây là nhãn xứ cho đến ý xứ; đây là sắc xứ cho đến pháp xứ; đây là nhãn giới cho đến ý giới; đây là sắc giới cho đến pháp giới; đây là nhãn thức giới cho đến ý thức giới; đây là nhãn xúc cho đến ý xúc; đây là các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên; đây là địa giới cho đến thức giới; đây là nhân duyên cho đến tăng thượng duyên; đây là vô minh cho đến lão tử; đây là pháp bên trong, đây là pháp bên ngoài; đây là pháp thiện, đây là pháp không thiện; đây là pháp hữu ký (pháp có thể xác định là thiện hay ác), đây là pháp vô ký (pháp không thể xác định là thiện hay ác); đây là pháp hữu lậu, đây là pháp vô lậu; đây là pháp thế gian, đây là pháp xuất thế gian; đây là pháp chung (pháp chung cho cả phàm phu và các hàng tu hành), đây là pháp không chung (pháp riêng có); đây là pháp hữu tránh (pháp còn phiền não, còn gây tranh chấp), đây là pháp vô tránh (pháp không còn phiền não tranh chấp); đây là pháp hữu vi, đây là pháp vô vi. Bạch Thế Tôn, đã nói về đủ loại sai khác của các pháp như thế, há chẳng phải Thế Tôn tự làm hỏng pháp tính sao?"

 Phật dạy: "Này Thiện Hiện, Ta không tự làm hỏng pháp tính của các pháp, mà chỉ dùng danh tướng (tên gọi và hình tướng) làm phương tiện để nói giả tạm, khiến các chúng sinh hiểu và thâm nhập vào tính bình đẳng của pháp tính các pháp, ra khỏi sinh tử, chứng đắc Niết-bàn. Vì thế, Thiện Hiện, tất cả các đức Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác tuy nói đủ loại danh tướng của các pháp, nhưng vẫn không làm hỏng thực tính của các pháp."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu Phật chỉ dùng danh tướng để nói giả tạm về pháp tính của các pháp, khiến các chúng sinh nhờ phương tiện mà hiểu và thâm nhập tính bình đẳng của pháp tính, ra khỏi sinh tử, chứng đắc Niết-bàn, thì vì sao Phật đối với pháp không có danh tướng mà lại dùng danh tướng để nói, rồi bảo là không làm hỏng?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Ta theo thế tục mà đặt tạm danh tướng cho tất cả các pháp, vì các chúng sinh mà dùng phương tiện tuyên nói, nhưng không chấp trước, nên không làm hỏng gì. Thiện Hiện, như những kẻ ngu nghe nói về khổ v.v. thì chấp chặt vào danh tướng, không hiểu đó là cách nói giả tạm. Còn các đức Như Lai và đệ tử Phật nghe nói về khổ v.v. thì không chấp vào danh tướng, mà biết đúng như thật rằng đó là nói theo thế tục, không có danh tướng chân thật của các pháp.

 Thiện Hiện, nếu các bậc thánh đối với tên gọi mà chấp vào tên gọi, đối với hình tướng mà chấp vào hình tướng, thì các vị ấy cũng sẽ đối với không mà chấp vào không, đối với vô tướng mà chấp vào vô tướng, đối với vô nguyện mà chấp vào vô nguyện, đối với chân như mà chấp vào chân như, đối với pháp giới mà chấp vào pháp giới, đối với thật tế mà chấp vào thật tế, đối với vô vi mà chấp vào vô vi. Thiện Hiện, tất cả các pháp này chỉ có tên gọi giả tạm, chỉ có hình tướng giả tạm, mà không có gì chân thật; các bậc thánh ở trong đó cũng không chấp vào danh tướng chỉ là giả tạm ấy. Như thế, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát an trú nơi tất cả các pháp chỉ là danh tướng giả tạm mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, và ở trong đó không chấp trước gì cả."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu tất cả các pháp chỉ có danh tướng, thì các Bồ-tát Ma-ha-tát vì việc gì mà phát tâm bồ-đề (tâm cầu giác ngộ), chịu mọi gian khổ để thực hành hạnh Bồ-tát, tức là tự mình gian khổ tu hành bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; an trú nơi nội không cho đến vô tính tự tính không; an trú nơi chân như cho đến bất tư nghị giới; an trú nơi khổ, tập, diệt, đạo thánh đế; tu hành tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi; tu hành tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định; tu hành bát giải thoát cho đến thập biến xứ; tu hành không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn; tu hành cực hỷ địa cho đến pháp vân địa; tu hành tất cả đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn; tu hành ngũ nhãn, lục thần thông; tu hành Như Lai thập lực cho đến thập bát Phật bất cộng pháp; tu hành vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính; tu hành nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; tu hành tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát; tu hành vô thượng chính đẳng bồ-đề của chư Phật; tu hành nhất thiết trí trí, khiến tất cả đều viên mãn?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Vì tất cả các pháp chỉ có danh tướng, mà danh tướng như thế chỉ là đặt ra giả tạm, tính của danh tướng vốn là không. Các loài chúng sinh điên đảo chấp trước, chìm đắm trong sinh tử, không chứng được Niết-bàn. Vì thế, các Bồ-tát Ma-ha-tát thương xót họ nên phát tâm bồ-đề, chịu mọi gian khổ thực hành hạnh Bồ-tát, dần dần chứng đắc nhất thiết trí trí. Khi đã tự chứng đắc nhất thiết trí trí rồi, thì chuyển bánh xe chính pháp, dùng pháp ba thừa làm phương tiện cứu vớt, khiến chúng sinh ra khỏi sinh tử, vào cõi Niết-bàn vô dư y. Nhưng các danh tướng ấy không sinh không diệt, cũng không có trụ, có biến đổi nào có thể đặt ra mà nắm bắt được."

 Bấy giờ, Cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, Phật nói nhất thiết trí trí là nhất thiết trí trí phải không?"

 Phật dạy: "Này Thiện Hiện, Ta nói nhất thiết trí trí là nhất thiết trí trí."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Như Lai từng nói nhất thiết trí trí đại lược có ba loại, tức là nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Ba trí như thế, tướng trạng thế nào, có gì khác nhau?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Nhất thiết trí là trí chung với hàng Thanh văn và Độc giác. Đạo tướng trí là trí chung với các Bồ-tát Ma-ha-tát. Nhất thiết tướng trí là trí nhiệm mầu riêng có của các đức Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Vì sao nhất thiết trí là trí chung với hàng Thanh văn và Độc giác?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Nhất thiết trí là trí biết các pháp môn phân biệt như năm uẩn (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức), mười hai xứ (sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng), mười tám giới (mười hai xứ cộng thêm sáu loại nhận biết). Hàng Thanh văn và Độc giác cũng hiểu rõ được sự sai khác của các pháp môn ấy, nhưng không thể biết tất cả tướng trạng của mọi con đường tu, và tất cả mọi khía cạnh của tất cả các pháp. Vì thế, nhất thiết trí là trí chung với hàng Thanh văn và Độc giác."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Vì sao đạo tướng trí là trí chung với các Bồ-tát Ma-ha-tát?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát nên học để biết khắp tướng trạng của tất cả các con đường tu, tức là con đường của Thanh văn, con đường của Độc giác, con đường của Bồ-tát, con đường của Như Lai. Các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với các con đường ấy nên thường tu học để mau chóng viên mãn. Tuy khiến các con đường ấy làm xong những việc cần làm, nhưng không để chúng chứng và trụ nơi thật tế (tức nhập Niết-bàn mà dừng lại). Vì thế, đạo tướng trí là trí chung với các Bồ-tát Ma-ha-tát."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát tu con đường của Như Lai đã được viên mãn rồi, lẽ nào đối với thật tế cũng không chứng và trụ?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát, việc giúp chúng sinh thành thục, làm trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật và tu các đại nguyện, nếu chưa viên mãn thì đối với thật tế chưa nên chứng và trụ; nếu đã viên mãn thì đối với thật tế mới có thể chứng và trụ."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại hỏi Thế Tôn: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát có phải trụ nơi đạo mà chứng và trụ nơi thật tế chăng?" Phật dạy: "Không phải vậy."

 Thiện Hiện lại hỏi: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát có phải trụ nơi phi đạo (cái không phải là đạo) mà chứng và trụ nơi thật tế chăng?" Phật dạy: "Không phải vậy."

 Thiện Hiện lại hỏi: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát có phải trụ nơi cả đạo lẫn phi đạo mà chứng và trụ nơi thật tế chăng?" Phật dạy: "Không phải vậy."

 Thiện Hiện lại hỏi: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát có phải trụ nơi chẳng phải đạo cũng chẳng phải phi đạo mà chứng và trụ nơi thật tế chăng?" Phật dạy: "Không phải vậy."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu vậy thì các Bồ-tát Ma-ha-tát trụ vào đâu mà chứng và trụ nơi thật tế?"

 Phật dạy: "Này Thiện Hiện, ý ông thế nào? Ông có phải trụ nơi đạo mà dứt sạch các lậu (phiền não rỉ chảy) và tâm được giải thoát chăng?" — "Bạch Thế Tôn, không phải vậy." — "Thiện Hiện, ông có phải trụ nơi phi đạo mà dứt sạch các lậu và tâm được giải thoát chăng?" — "Bạch Thế Tôn, không phải vậy." — "Thiện Hiện, ông có phải trụ nơi cả đạo lẫn phi đạo mà dứt sạch các lậu và tâm được giải thoát chăng?" — "Bạch Thế Tôn, không phải vậy." — "Thiện Hiện, ông có phải trụ nơi chẳng phải đạo cũng chẳng phải phi đạo mà dứt sạch các lậu và tâm được giải thoát chăng?" — "Bạch Thế Tôn, không phải vậy."

 Phật dạy: "Thiện Hiện, ông trụ vào đâu mà dứt sạch các lậu, tâm vĩnh viễn giải thoát?"

 Thiện Hiện thưa: "Chẳng phải con có chỗ trụ mà dứt sạch các lậu, tâm vĩnh viễn giải thoát; mà con dứt sạch các lậu, tâm được giải thoát, hoàn toàn không trụ vào đâu cả."

 Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như thế, thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, hoàn toàn không trụ vào đâu mà chứng và trụ nơi thật tế."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Vì sao nhất thiết tướng trí gọi là nhất thiết tướng trí?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Vì biết tất cả các pháp đều cùng một tướng, tức là tướng tịch diệt (lặng yên, dứt bặt mọi sinh diệt), nên gọi là nhất thiết tướng trí. Lại nữa, Thiện Hiện, những dáng vẻ, tướng trạng của các hành (các pháp do điều kiện tạo thành) có thể biểu hiện các pháp, Như Lai đều biết khắp đúng như thật; vì thế gọi là nhất thiết tướng trí."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Ba trí như thế — nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí — về sự đoạn trừ các phiền não có khác nhau chăng? Có sự đoạn trừ còn sót và sự đoạn trừ không còn sót chăng?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Về sự đoạn trừ các phiền não thì không có khác nhau. Nhưng các đức Như Lai đã vĩnh viễn dứt sạch sự nối tiếp của tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại do phiền não lâu đời huân tập) của tất cả phiền não, còn hàng Thanh văn và Độc giác thì sự nối tiếp của tập khí vẫn chưa dứt hẳn."

 Thiện Hiện lại hỏi: "Sự đoạn trừ các phiền não có đạt được vô vi chăng?" Phật dạy: "Đúng vậy."

 Thiện Hiện lại hỏi: "Hàng Thanh văn, Độc giác không đạt được sự đoạn trừ phiền não là vô vi chăng?" Phật dạy: "Không phải vậy."

 Thiện Hiện lại hỏi: "Trong pháp vô vi có sự khác nhau chăng?" Phật dạy: "Không có."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu pháp vô vi không có khác nhau, thì vì sao Phật nói tất cả các đức Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác đã vĩnh viễn dứt sạch sự nối tiếp của tập khí, còn hàng Thanh văn và Độc giác thì sự nối tiếp của tập khí vẫn chưa dứt hẳn?"

 Phật dạy: "Này Thiện Hiện, sự nối tiếp của tập khí thật ra không phải là phiền não. Nhưng các vị Thanh văn và Độc giác, phiền não đã dứt rồi, mà vẫn còn chút ít điều giống như tham, sân, si làm khởi động thân và lời nói; điều đó được gọi là sự nối tiếp của tập khí. Điều này nếu ở trong dòng tâm của phàm phu ngu muội thì có thể dẫn đến những điều vô ích, có hại; còn ở trong dòng tâm của Thanh văn, Độc giác thì không dẫn đến điều vô ích, có hại. Tất cả sự nối tiếp của tập khí như thế, chư Phật Thế Tôn hoàn toàn không còn."

 Cụ thọ Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn, đạo và Niết-bàn đều không có tự tính, vì sao Phật lại nói: đây là bậc Dự lưu, đây là bậc Nhất lai, đây là bậc Bất hoàn, đây là bậc A-la-hán, đây là bậc Độc giác, đây là Bồ-tát, đây là Như Lai?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Dù là bậc Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác, Bồ-tát hay Như Lai, tất cả đều do vô vi mà hiển hiện ra."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Trong pháp vô vi có thật sự có sự khác nhau về ý nghĩa giữa bậc Dự lưu cho đến Như Lai chăng?" Phật dạy: "Không phải vậy."

 Thiện Hiện lại hỏi: "Nếu vậy, vì sao Phật nói bậc Dự lưu cho đến Như Lai, tất cả đều do vô vi mà hiển hiện ra?"

 Phật dạy: "Này Thiện Hiện, Ta dựa theo lời nói của thế tục mà chỉ bày rằng có sự khác nhau về những gì hiển hiện như bậc Dự lưu v.v., chứ không dựa theo thắng nghĩa; trong thắng nghĩa thì không có gì để chỉ bày. Vì sao? Vì trong vô vi không có đường lối của ngôn ngữ, không có trí phân biệt, cũng không có cả hai thứ ấy. Nhưng do các lời nói thế tục kia nói về sự đoạn dứt của các pháp, nên mới đặt ra các lời nói thế tục kia về hậu tế (giới hạn sau cùng, tức tương lai) của các pháp (?)."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu tự tướng của tất cả các pháp đều không, thì tiền tế (giới hạn ban đầu, tức quá khứ) còn không có, huống gì có hậu tế; làm sao đặt ra là có hậu tế?"

 Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, đúng như ông nói. Tự tướng của tất cả các pháp đều không, tiền tế còn không có, huống gì có hậu tế; hậu tế mà thật có thì quyết không có lẽ ấy. Nhưng các chúng sinh không thể hiểu thấu rằng tự tướng của tất cả các pháp đều không, nên vì lợi ích cho họ mà dùng phương tiện nói giả tạm: đây là tiền tế, đây là hậu tế. Nhưng trong tự tướng không của tất cả các pháp, tiền tế và hậu tế đều không thể nắm bắt. Như thế, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát sau khi thấu hiểu tự tướng của tất cả các pháp là không, thì nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Thiện Hiện nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát thấu hiểu tự tướng của tất cả các pháp đều không, tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì đối với các pháp không chấp trước gì cả, tức là không chấp vào sự sai khác của các pháp như bên trong hay bên ngoài, thiện hay không thiện, hữu ký hay vô ký, thế gian hay xuất thế gian, hữu lậu hay vô lậu, hữu vi hay vô vi; cũng không chấp vào pháp của Thanh văn, pháp của Độc giác, pháp của Bồ-tát hay pháp của Như Lai — những thứ ấy chỉ dựa theo lời nói thế tục mà đặt ra giả tạm, chứ không dựa theo thắng nghĩa."

 Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm sáu mươi hai.

 Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười ba (có lẽ là bốn trăm sáu mươi ba) (?).

 Pháp sư Tam tạng (vị thầy tinh thông cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video