Phần thứ hai, phẩm Thiện Đạt (phẩm "Khéo thông suốt"), thứ bảy mươi bảy, đoạn hai.
Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu lý "không")! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện cầu giác ngộ để cứu độ tất cả chúng sinh) khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo đưa người sang bờ giác ngộ) sâu xa thì biết đúng như thật tướng (hình thái, đặc điểm) của hành (hành uẩn: các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn, suy tính)? Nghĩa là: Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì biết đúng như thật rằng hành giống như cây chuối, bóc từng bẹ lá ra thì rốt cuộc không tìm thấy lõi thật nào. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật tướng của hành.
Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì biết đúng như thật sự sinh diệt (sinh ra và mất đi) của hành? Nghĩa là: Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì biết đúng như thật rằng hành khi sinh ra chẳng từ đâu đến, khi mất đi chẳng đi về đâu; tuy không đến không đi, nhưng vẫn có sinh có diệt tương ứng với nhau. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật sự sinh diệt của hành.
Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì biết đúng như thật chân như (thể tính chân thật, đúng như vốn có) của hành? Nghĩa là: Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì biết đúng như thật rằng chân như của hành không sinh không diệt, không đến không đi, không nhiễm không tịnh, không tăng không giảm. Vì nó luôn đúng như bản tính của nó, không hư dối, không biến đổi, nên gọi là chân như. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật chân như của hành.
Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì biết đúng như thật tướng của thức (thức uẩn: tác dụng phân biệt, nhận biết của tâm)? Nghĩa là: Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì biết đúng như thật rằng thức giống như các trò ảo thuật, do nhiều duyên (điều kiện) hòa hợp lại, chỉ được tạm đặt tên là có, còn thật thì không thể tìm được. Ví như nhà ảo thuật hoặc đệ tử của ông ta, ở ngã tư đường làm phép hiện ra bốn đạo quân, tức là quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ; hoặc lại làm phép hiện ra các loại hình sắc khác; tuy trông như có, nhưng không có thực chất. Thức cũng như vậy, thật ra không thể tìm được. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật tướng của thức.
Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì biết đúng như thật sự sinh diệt của thức? Nghĩa là: Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì biết đúng như thật rằng thức khi sinh ra chẳng từ đâu đến, khi mất đi chẳng đi về đâu; tuy không đến không đi, nhưng vẫn có sinh có diệt tương ứng với nhau. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật sự sinh diệt của thức.
Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì biết đúng như thật chân như của thức? Nghĩa là: Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì biết đúng như thật rằng chân như của thức không sinh không diệt, không đến không đi, không nhiễm không tịnh, không tăng không giảm. Vì nó luôn đúng như bản tính của nó, không hư dối, không biến đổi, nên gọi là chân như. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật chân như của thức.
Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy (ba cửa ngõ dẫn đến giải thoát: không — thấy mọi pháp trống rỗng không có thực thể; vô tướng — không bám vào hình tướng; vô nguyện — không còn mong cầu tạo tác) thì học được sắc uẩn cho đến thức uẩn (năm uẩn, năm nhóm hợp thành con người: sắc — phần vật chất, thân thể; thọ — cảm nhận vui, khổ; tưởng — nhận biết hình ảnh, khái niệm; hành — các hoạt động tạo tác của tâm; thức — sự phân biệt, nhận biết).
Cụ thọ (tiếng tôn xưng vị tỳ-kheo bậc trưởng lão, đủ đức đủ tuổi) Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được nhãn xứ cho đến ý xứ (sáu căn, sáu cơ quan nhận biết bên trong: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng nhãn xứ thì tự tánh (bản chất riêng) của nhãn xứ là không, cho đến ý xứ thì tự tánh của ý xứ là không, vì tự tánh của các nội xứ (các cơ quan nhận biết bên trong) không thể tìm được. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được nhãn xứ cho đến ý xứ."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được sắc xứ cho đến pháp xứ (sáu cảnh, sáu đối tượng bên ngoài: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, và pháp xứ — các đối tượng của ý)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng sắc xứ thì tự tánh của sắc xứ là không, cho đến pháp xứ thì tự tánh của pháp xứ là không, vì tự tánh của các ngoại xứ (các đối tượng bên ngoài) không thể tìm được. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được sắc xứ cho đến pháp xứ."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được nhãn giới cho đến ý giới (giới: yếu tố; đây là sáu yếu tố cơ quan nhận biết: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng nhãn giới thì tự tánh của nhãn giới là không, cho đến ý giới thì tự tánh của ý giới là không. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được nhãn giới cho đến ý giới."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được sắc giới cho đến pháp giới (sáu yếu tố đối tượng: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm và đối tượng của ý; 'sắc giới' ở đây là yếu tố hình sắc, không phải cõi Sắc; 'pháp giới' ở đây là yếu tố đối tượng của ý)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng sắc giới thì tự tánh của sắc giới là không, cho đến pháp giới thì tự tánh của pháp giới là không. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được sắc giới cho đến pháp giới."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được nhãn thức giới cho đến ý thức giới (sáu yếu tố nhận thức: cái biết qua mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng nhãn thức giới thì tự tánh của nhãn thức giới là không, cho đến ý thức giới thì tự tánh của ý thức giới là không. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được nhãn thức giới cho đến ý thức giới."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được nhãn xúc cho đến ý xúc (xúc: sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và cái biết; từ sự tiếp xúc qua mắt cho đến sự tiếp xúc qua ý)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng nhãn xúc thì tự tánh của nhãn xúc là không, cho đến ý xúc thì tự tánh của ý xúc là không. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được nhãn xúc cho đến ý xúc."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được các thọ (cảm nhận vui, khổ, không vui không khổ) sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các thọ sinh ra do ý xúc làm duyên?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng các thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên thì tự tánh của các thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên là không, cho đến các thọ sinh ra do ý xúc làm duyên thì tự tánh của các thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là không. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được các thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các thọ sinh ra do ý xúc làm duyên."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được địa giới cho đến thức giới (sáu yếu tố cấu thành: đất, nước, lửa, gió, không gian và thức)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng địa giới thì tự tánh của địa giới là không, cho đến thức giới thì tự tánh của thức giới là không. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được địa giới cho đến thức giới."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được nhân duyên cho đến tăng thượng duyên (bốn loại điều kiện làm cho sự vật sinh ra)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng: nhân duyên (điều kiện trực tiếp sinh ra kết quả) có tướng là hạt giống; đẳng vô gián duyên (điều kiện là niệm tâm trước vừa diệt liền nhường chỗ cho niệm tâm sau sinh, không gián đoạn) có tướng là mở đường; sở duyên duyên (điều kiện là đối tượng mà tâm hướng tới nhận biết) có tướng là nâng đỡ, giữ gìn; tăng thượng duyên (điều kiện trợ giúp, hoặc chỉ cần không ngăn trở) có tướng là không ngăn ngại; tự tánh của chúng vốn là không, lìa xa hai bên đối đãi. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được nhân duyên cho đến tăng thượng duyên."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) do duyên sinh ra?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng hết thảy các pháp do duyên sinh ra đều không sinh không diệt, không đoạn không thường, không một không khác, không đến không đi, dứt sạch mọi hý luận (những lời lẽ, ý niệm phân biệt vô ích che lấp chân lý), bản tính vốn lặng lẽ yên bình. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được các pháp do duyên sinh ra."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được vô minh cho đến lão tử (mười hai khâu nhân duyên nối nhau tạo thành vòng sinh tử, từ vô minh — sự mê muội không thấy chân lý — cho đến lão tử — già và chết)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng vô minh cho đến lão tử không sinh không diệt, không nhiễm không tịnh, tự tánh vốn không, lìa xa hai bên đối đãi. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được vô minh cho đến lão tử."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được nội không cho đến vô tánh tự tánh không (mười tám loại 'không' — các cách quán thấy mọi thứ trống rỗng, không có thực thể riêng — từ 'nội không' là các giác quan bên trong đều trống rỗng, cho đến 'vô tánh tự tánh không' là cả cái không có tự tánh lẫn tự tánh đều trống rỗng)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng nội không cho đến vô tánh tự tánh không đều không có tự tánh, hoàn toàn không thể tìm được, mà vẫn an trú được trong đó. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được nội không cho đến vô tánh tự tánh không."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được chân như cho đến bất tư nghị giới (các tên gọi khác nhau của thực tại chân thật, từ 'chân như' — cái thật đúng như vốn có — cho đến 'bất tư nghị giới' — cõi không thể nghĩ bàn)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng chân như cho đến bất tư nghị giới đều không có hý luận, hoàn toàn không có phân biệt, mà vẫn an trú được trong đó. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được chân như cho đến bất tư nghị giới."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được các thánh đế (chân lý của bậc thánh) khổ, tập, diệt, đạo?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng: khổ có tướng là bức bách; tập (nguyên nhân gây ra khổ) có tướng là làm sinh khởi; diệt (sự chấm dứt khổ) có tướng là vắng lặng yên tĩnh; đạo (con đường đưa đến diệt khổ) có tướng là thoát ly ra khỏi; tự tánh vốn không, lìa xa hai bên đối đãi. Đó là chân lý của bậc thánh: khổ v.v... chính là chân như, chân như chính là khổ v.v..., không hai không khác. Chỉ bậc chân thánh mới có thể biết đúng như thật. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa (sáu hạnh hoàn hảo đưa người sang bờ giác: bố thí, trì giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự tức thiền định, và bát-nhã tức trí tuệ)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa không tăng không giảm, không nhiễm không tịnh, không có tự tánh, không thể tìm được, mà vẫn tu tập được. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định thuộc cõi Sắc), tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn đối với chúng sinh: từ, bi, hỷ, xả), tứ vô sắc định (bốn tầng định vượt khỏi mọi hình sắc vật chất)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định không tăng không giảm, không nhiễm không tịnh, không có tự tánh, không thể tìm được, mà vẫn tu tập được. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi (ba mươi bảy pháp hỗ trợ giác ngộ, từ bốn chỗ an trú chánh niệm — quán thân, cảm thọ, tâm và các pháp — cho đến tám nhánh của con đường thánh)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi không tăng không giảm, không nhiễm không tịnh, không có tự tánh, không thể tìm được, mà vẫn tu tập được. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn như thế cũng học được tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được bát giải thoát cho đến thập biến xứ (các pháp thiền quán: tám pháp giải thoát khỏi ràng buộc, tám thắng xứ — tám cách quán làm chủ được đối tượng, chín thứ đệ định — chín tầng định nối tiếp nhau, cho đến mười biến xứ — mười pháp quán thấy một đối tượng như đất, nước, màu sắc... trùm khắp mọi nơi)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng bát giải thoát cho đến thập biến xứ không tăng không giảm, không nhiễm không tịnh, không có tự tánh, không thể tìm được, mà vẫn tu tập được. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn như thế cũng học được bát giải thoát cho đến thập biến xứ."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được cực hỷ địa cho đến pháp vân địa (mười địa — mười giai vị tu chứng — của Bồ-tát, từ địa Rất Vui Mừng cho đến địa Mây Pháp)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng cực hỷ địa cho đến pháp vân địa không tăng không giảm, không nhiễm không tịnh, không có tự tánh, không thể tìm được, mà vẫn tu tập được. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn như thế cũng học được cực hỷ địa cho đến pháp vân địa."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn ấy cũng học được hết thảy đà-la-ni môn (pháp môn tổng trì: năng lực ghi nhớ, giữ gìn mọi điều đã nghe không quên mất) và tam-ma-địa môn (pháp môn định: các trạng thái tâm chuyên chú vào một chỗ)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng hết thảy đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn không tăng không giảm, không nhiễm không tịnh, không có tự tánh, không thể tìm được, mà vẫn tu tập được. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn như thế cũng học được hết thảy đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn như thế cũng học được ngũ nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) và lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm: thần túc, thiên nhãn, thiên nhĩ, biết tâm người khác, biết đời trước, dứt sạch phiền não)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng ngũ nhãn, lục thần thông không tăng không giảm, không nhiễm không tịnh, không có tự tánh, không thể tìm được, mà vẫn tu tập được. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn như thế cũng học được ngũ nhãn, lục thần thông."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn như thế cũng học được mười lực của Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như; mười lực là mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất chỉ Phật mới có, không chung với hàng khác)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật không tăng không giảm, không nhiễm không tịnh, không có tự tánh, không thể tìm được, mà vẫn tu tập được. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn như thế cũng học được mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn như thế cũng học được vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót) và hằng trụ xả tánh (tánh luôn an trú trong sự buông xả, không dính mắc)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng vô vong thất pháp, hằng trụ xả tánh không tăng không giảm, không nhiễm không tịnh, không có tự tánh, không thể tìm được, mà vẫn tu tập được. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn như thế cũng học được vô vong thất pháp, hằng trụ xả tánh."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn như thế cũng học được nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp đều không — trí của hàng Thanh văn, Độc giác), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành để dẫn dắt chúng sinh — trí của Bồ-tát), nhất thiết tướng trí (trí biết rõ mọi pháp trong mọi chi tiết, mọi khía cạnh — trí của Phật)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không tăng không giảm, không nhiễm không tịnh, không có tự tánh, không thể tìm được, mà vẫn tu tập được. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn như thế cũng học được nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn như thế cũng học được việc thành thục hữu tình (giúp chúng sinh có tình thức trưởng thành trên đường tu đến chỗ chín muồi) và nghiêm tịnh Phật độ (làm cho cõi nước của Phật trang nghiêm, thanh tịnh)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng việc thành thục hữu tình, nghiêm tịnh Phật độ không tăng không giảm, không nhiễm không tịnh, không có tự tánh, không thể tìm được, mà vẫn tu tập được. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn như thế cũng học được việc thành thục hữu tình, nghiêm tịnh Phật độ."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn như thế cũng học được các Phật pháp (giáo pháp, phẩm chất của Phật) khác vô lượng vô biên?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng các Phật pháp khác vô lượng vô biên không tăng không giảm, không nhiễm không tịnh, không có tự tánh, không thể tìm được, mà vẫn tu tập được. Thiện Hiện! Như vậy là Bồ-tát ma-ha-tát học được ba giải thoát môn như thế cũng học được các Phật pháp khác vô lượng vô biên."
Bấy giờ, cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật rằng: "Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính — danh hiệu của Phật)! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết rõ đúng như thật các pháp như sắc v.v..., mỗi thứ khác biệt nhau, không lẫn lộn, thì há chẳng phải là lấy sắc cho đến thức mà phá hoại pháp giới (thể tính chân thật, đồng nhất của mọi pháp, nơi mọi pháp đều quy về) sao? Há chẳng phải là lấy nhãn xứ cho đến ý xứ (sáu cơ quan nhận biết: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy sắc xứ cho đến pháp xứ (sáu đối tượng: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, xúc chạm, đối tượng của ý) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy nhãn giới cho đến ý giới (sáu yếu tố cơ quan nhận biết) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy sắc giới cho đến pháp giới (sáu yếu tố đối tượng; 'pháp giới' ở đây là yếu tố đối tượng của ý) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy nhãn thức giới cho đến ý thức giới (sáu yếu tố nhận thức qua mắt cho đến qua ý) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy nhãn xúc cho đến ý xúc (sự tiếp xúc qua mắt cho đến qua ý) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy các thọ (cảm nhận) sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các thọ sinh ra do ý xúc làm duyên mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy địa giới cho đến thức giới (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, không gian, thức) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy nhân duyên cho đến tăng thượng duyên (bốn loại điều kiện sinh ra sự vật) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy các pháp do duyên sinh ra mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy vô minh cho đến lão tử (mười hai khâu nhân duyên sinh tử, từ mê muội cho đến già chết) mà phá hoại pháp giới sao?
Há chẳng phải là lấy nội không cho đến vô tánh tự tánh không (mười tám loại 'không', các cách quán thấy mọi thứ trống rỗng không có thực thể) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy chân như cho đến bất tư nghị giới (các tên gọi của thực tại chân thật, từ cái thật đúng như vốn có cho đến cõi không thể nghĩ bàn) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo (bốn chân lý của bậc thánh: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa (sáu hạnh hoàn hảo đưa sang bờ giác: bố thí, trì giới, an nhẫn, tinh tấn, thiền định, trí tuệ) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền cõi Sắc), tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn: từ, bi, hỷ, xả), tứ vô sắc định (bốn tầng định vượt khỏi hình sắc) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi (ba mươi bảy pháp hỗ trợ giác ngộ) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn (ba cửa ngõ giải thoát: thấy mọi pháp trống rỗng, không bám hình tướng, không mong cầu tạo tác) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy bát giải thoát (tám pháp thiền giải thoát khỏi ràng buộc), bát thắng xứ (tám cách quán làm chủ được đối tượng), cửu thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp nhau theo thứ tự), thập biến xứ (mười pháp quán thấy một đối tượng trùm khắp mọi nơi) mà phá hoại pháp giới sao?
Há chẳng phải là lấy tịnh quán địa cho đến Như Lai địa (mười giai vị tu chứng chung cho các hàng tu, từ địa Quán Thanh Tịnh cho đến địa của Như Lai — tức Phật) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy cực hỷ địa cho đến pháp vân địa (mười địa của Bồ-tát, từ địa Rất Vui Mừng cho đến địa Mây Pháp) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy hết thảy đà-la-ni môn (pháp môn tổng trì: năng lực ghi nhớ giữ gìn không quên) và tam-ma-địa môn (pháp môn định: tâm chuyên chú một chỗ) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy ngũ nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật), lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy mười lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ của Phật) cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất chỉ Phật mới có) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy ba mươi hai tướng đại sĩ (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp nổi bật trên thân của bậc đại nhân, tức Phật) và tám mươi vẻ đẹp phụ (tám mươi nét đẹp nhỏ đi kèm) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót), hằng trụ xả tánh (tánh luôn an trú trong buông xả) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy nhất thiết trí (trí biết tổng quát mọi pháp), đạo tướng trí (trí biết mọi con đường tu), nhất thiết tướng trí (trí biết rõ mọi pháp trong mọi chi tiết — trí của Phật) mà phá hoại pháp giới sao?
Há chẳng phải là lấy quả Dự lưu cho đến bồ-đề của Độc giác (các quả chứng của người tu: Dự lưu — mới vào dòng thánh; Nhất lai — còn trở lại cõi người một lần; Bất hoàn — không trở lại nữa; A-la-hán — dứt sạch phiền não; và sự giác ngộ của bậc Độc giác — người tự giác ngộ nhờ quán nhân duyên mà không cần thầy dạy) mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy hết thảy hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chánh, trọn vẹn) của chư Phật mà phá hoại pháp giới sao? Há chẳng phải là lấy nhất thiết trí trí (trí tuệ của bậc biết tất cả, tức trí tuệ của Phật) mà phá hoại pháp giới sao? Vì sao vậy? Thế Tôn! Vì pháp giới không hai, không có sai biệt."
Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu ngoài pháp giới ra còn có pháp nào khác có thể tìm được, có thể nói được, thì pháp ấy mới có thể phá hoại pháp giới. Nhưng vì ngoài pháp giới ra không có pháp nào có thể tìm được, nên không có pháp nào khác có thể phá hoại pháp giới. Vì sao thế? Chư Phật, Bồ-tát, Độc giác, Thanh văn (hàng đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu chứng) đều biết rằng ngoài pháp giới ra không có pháp nào có thể tìm được. Đã biết không có pháp nào lìa khỏi pháp giới, nên cũng không đặt bày, giảng nói điều ấy cho người khác. Vì vậy pháp giới không có gì phá hoại được. Như vậy, Thiện Hiện! Các Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa nên học tướng không hai, không khác, không thể phá hoại của pháp giới."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn học pháp giới thì nên học ở chỗ nào?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát muốn học pháp giới thì nên học ở hết thảy các pháp. Vì sao thế? Thiện Hiện! Vì hết thảy các pháp đều đi vào pháp giới." Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Do nhân duyên gì mà nói hết thảy các pháp đều đi vào pháp giới?" Phật bảo Thiện Hiện: "Dù Phật ra đời hay không ra đời, các pháp vốn tự nhiên như thế, đều đi vào pháp giới, không có tướng sai biệt, chẳng phải do Phật nói ra mới như vậy. Vì sao thế? Thiện Hiện! Hoặc pháp thiện hay pháp không thiện, hoặc pháp hữu ký (pháp có thể xác định là thiện hay ác) hay pháp vô ký (pháp không thể xếp là thiện hay ác), hoặc pháp hữu lậu (pháp còn phiền não rò rỉ, còn trong vòng sinh tử) hay pháp vô lậu (pháp đã sạch phiền não), hoặc pháp thế gian hay pháp xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian), hoặc pháp hữu vi (pháp do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt) hay pháp vô vi (pháp không do tạo tác, không sinh không diệt) — hết thảy các pháp như thế, không pháp nào không đi vào pháp giới vô tướng, vô vi, tánh không. Vì vậy, Thiện Hiện! Các Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, muốn học pháp giới thì nên học hết thảy các pháp; học hết thảy các pháp tức là học pháp giới."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật rằng: "Nếu hết thảy các pháp đều đi vào pháp giới, không hai không khác, thì các Bồ-tát ma-ha-tát làm sao học bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến bố thí ba-la-mật-đa? Làm sao học sơ tĩnh lự cho đến đệ tứ tĩnh lự (từ tầng thiền thứ nhất đến tầng thiền thứ tư)? Làm sao học từ vô lượng cho đến xả vô lượng? Làm sao học không vô biên xứ định cho đến phi tưởng phi phi tưởng xứ định (bốn tầng định vô sắc: định quán không gian vô biên, định quán thức vô biên, định quán không có gì cả, và định chẳng phải có tưởng cũng chẳng phải không có tưởng)? Làm sao học tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi? Làm sao học không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn? Làm sao học bát giải thoát cho đến thập biến xứ? Làm sao học cực hỷ địa cho đến pháp vân địa? Làm sao học hết thảy đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn? Làm sao học nội không cho đến vô tánh tự tánh không? Làm sao học chân như cho đến bất tư nghị giới? Làm sao học các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo? Làm sao học ngũ nhãn, lục thần thông? Làm sao học mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật? Làm sao học vô vong thất pháp, hằng trụ xả tánh? Làm sao học nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí? Làm sao học để đầy đủ ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ?
Làm sao học để được đầy đủ việc sinh vào dòng đại tộc Sát-đế-lợi (dòng vua chúa, võ tướng), dòng đại tộc Bà-la-môn (dòng tư tế), dòng đại tộc trưởng giả (người giàu sang có đức vọng), dòng đại tộc cư sĩ (người tại gia giàu có)? Làm sao học để được đầy đủ việc sinh vào cõi trời Tứ đại vương chúng thiên cho đến Tha hóa tự tại thiên (sáu tầng trời thuộc cõi Dục, từ tầng trời của bốn vị thiên vương cho đến tầng trời hưởng thụ những thú vui do kẻ khác biến hiện)? Làm sao học để được đầy đủ việc sinh vào Phạm chúng thiên cho đến Quảng quả thiên (các tầng trời cõi Sắc, từ tầng trời của dân chúng Phạm thiên cho đến tầng trời Quả Báo Rộng Lớn)? Làm sao học để đầy đủ pháp của cõi trời Vô tưởng hữu tình (cõi trời của chúng sinh không có tưởng, tâm lặng tắt) mà không ưa sinh vào đó? Làm sao học để đầy đủ pháp của cõi trời Tịnh cư (năm tầng trời thanh tịnh nơi các bậc Bất hoàn cư trú) mà không ưa sinh vào đó? Làm sao học pháp của cõi trời Không vô biên xứ cho đến pháp của cõi trời Phi tưởng phi phi tưởng xứ (bốn cõi trời vô sắc) mà không ưa sinh vào đó? Làm sao học từ lần phát tâm bồ-đề (tâm cầu giác ngộ) thứ nhất cho đến lần phát tâm bồ-đề thứ mười? Làm sao học để tiến đến chứng nhập chánh tánh ly sinh của Bồ-tát (giai vị vững chắc của Bồ-tát, đã lìa hẳn tánh phàm phu, chắc chắn đi đến giác ngộ)? Làm sao học hết thảy các địa của Thanh văn và Độc giác mà không tác chứng (không chứng nhập rồi dừng lại ở đó)? Làm sao học việc thành thục hữu tình, nghiêm tịnh Phật độ? Làm sao học các đà-la-ni và vô ngại biện (tài biện luận thông suốt không bị ngăn trở)? Làm sao học hết thảy đạo của Bồ-tát ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của Phật? Học như vậy rồi thì biết hết thảy các pháp với mọi loại, mọi tướng của chúng, liền có thể chứng đắc nhất thiết trí trí.
Thế Tôn! Trong pháp giới không có những phân biệt đủ loại như thế. Há chẳng phải chúng Bồ-tát ma-ha-tát do thực hành theo những phân biệt này mà rơi vào điên đảo (thấy sai sự thật), ở trong chỗ không có hý luận (lời lẽ, ý niệm phân biệt vô ích) mà khởi lên các hý luận (?) sao? Vì sao vậy? Vì trong pháp giới chân thật hoàn toàn không có việc phân biệt, hý luận.
Thế Tôn! Pháp giới không phải là sắc, thọ, tưởng, hành, thức, nhưng cũng không lìa sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Sắc, thọ, tưởng, hành, thức chính là pháp giới; pháp giới chính là sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Thế Tôn! Pháp giới không phải là nhãn xứ cho đến ý xứ, cũng không lìa nhãn xứ cho đến ý xứ; nhãn xứ cho đến ý xứ chính là pháp giới, pháp giới chính là nhãn xứ cho đến ý xứ. Thế Tôn! Pháp giới không phải là sắc xứ cho đến pháp xứ, cũng không lìa sắc xứ cho đến pháp xứ; sắc xứ cho đến pháp xứ chính là pháp giới, pháp giới chính là sắc xứ cho đến pháp xứ. Thế Tôn! Pháp giới không phải là nhãn giới cho đến ý giới, cũng không lìa nhãn giới cho đến ý giới; nhãn giới cho đến ý giới chính là pháp giới, pháp giới chính là nhãn giới cho đến ý giới. Thế Tôn! Pháp giới không phải là sắc giới cho đến pháp giới (yếu tố đối tượng của ý), cũng không lìa sắc giới cho đến pháp giới ấy; sắc giới cho đến pháp giới ấy chính là pháp giới, pháp giới chính là sắc giới cho đến pháp giới ấy. Thế Tôn! Pháp giới không phải là nhãn thức giới cho đến ý thức giới, cũng không lìa nhãn thức giới cho đến ý thức giới; nhãn thức giới cho đến ý thức giới chính là pháp giới, pháp giới chính là nhãn thức giới cho đến ý thức giới.
Thế Tôn! Pháp giới không phải là nhãn xúc cho đến ý xúc, cũng không lìa nhãn xúc cho đến ý xúc; nhãn xúc cho đến ý xúc chính là pháp giới, pháp giới chính là nhãn xúc cho đến ý xúc. Thế Tôn! Pháp giới không phải là các thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các thọ sinh ra do ý xúc làm duyên, cũng không lìa các thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các thọ sinh ra do ý xúc làm duyên; các thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các thọ sinh ra do ý xúc làm duyên chính là pháp giới, pháp giới chính là các thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các thọ sinh ra do ý xúc làm duyên. Thế Tôn! Pháp giới không phải là địa giới cho đến thức giới, cũng không lìa địa giới cho đến thức giới; địa giới cho đến thức giới chính là pháp giới, pháp giới chính là địa giới cho đến thức giới. Thế Tôn! Pháp giới không phải là nhân duyên cho đến tăng thượng duyên, cũng không lìa nhân duyên cho đến tăng thượng duyên; nhân duyên cho đến tăng thượng duyên chính là pháp giới, pháp giới chính là nhân duyên cho đến tăng thượng duyên. Thế Tôn! Pháp giới không phải là các pháp do duyên sinh ra, cũng không lìa các pháp do duyên sinh ra; các pháp do duyên sinh ra chính là pháp giới, pháp giới chính là các pháp do duyên sinh ra. Thế Tôn! Pháp giới không phải là vô minh cho đến lão tử, cũng không lìa vô minh cho đến lão tử; vô minh cho đến lão tử chính là pháp giới, pháp giới chính là vô minh cho đến lão tử.
Thế Tôn! Pháp giới không phải là bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa, cũng không lìa bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa chính là pháp giới, pháp giới chính là bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa. Thế Tôn! Pháp giới không phải là tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định, cũng không lìa tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định; tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định chính là pháp giới, pháp giới chính là tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định. Thế Tôn! Pháp giới không phải là tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi, cũng không lìa tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi; tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi chính là pháp giới, pháp giới chính là tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi. Thế Tôn! Pháp giới không phải là không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn, cũng không lìa không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn; không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn chính là pháp giới, pháp giới chính là không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn. Thế Tôn! Pháp giới không phải là nội không cho đến vô tánh tự tánh không, cũng không lìa nội không cho đến vô tánh tự tánh không; nội không cho đến vô tánh tự tánh không chính là pháp giới, pháp giới chính là nội không cho đến vô tánh tự tánh không. Thế Tôn! Pháp giới không phải là các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo, cũng không lìa các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo; các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo chính là pháp giới, pháp giới chính là các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo. Thế Tôn! Pháp giới không phải là bát giải thoát cho đến thập biến xứ, cũng không lìa bát giải thoát cho đến thập biến xứ; bát giải thoát cho đến thập biến xứ chính là pháp giới, pháp giới chính là bát giải thoát cho đến thập biến xứ.
Thế Tôn! Pháp giới không phải là tịnh quán địa cho đến Như Lai địa, cũng không lìa tịnh quán địa cho đến Như Lai địa; tịnh quán địa cho đến Như Lai địa chính là pháp giới, pháp giới chính là tịnh quán địa cho đến Như Lai địa. Thế Tôn! Pháp giới không phải là cực hỷ địa cho đến pháp vân địa, cũng không lìa cực hỷ địa cho đến pháp vân địa; cực hỷ địa cho đến pháp vân địa chính là pháp giới, pháp giới chính là cực hỷ địa cho đến pháp vân địa. Thế Tôn! Pháp giới không phải là hết thảy đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn, cũng không lìa hết thảy đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn; hết thảy đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn chính là pháp giới, pháp giới chính là hết thảy đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn. Thế Tôn! Pháp giới không phải là ngũ nhãn, lục thần thông, cũng không lìa ngũ nhãn, lục thần thông; ngũ nhãn, lục thần thông chính là pháp giới, pháp giới chính là ngũ nhãn, lục thần thông. Thế Tôn! Pháp giới không phải là mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, cũng không lìa mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật chính là pháp giới, pháp giới chính là mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật. Thế Tôn! Pháp giới không phải là vô vong thất pháp, hằng trụ xả tánh, cũng không lìa vô vong thất pháp, hằng trụ xả tánh; vô vong thất pháp, hằng trụ xả tánh chính là pháp giới, pháp giới chính là vô vong thất pháp, hằng trụ xả tánh. Thế Tôn! Pháp giới không phải là nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, cũng không lìa nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí chính là pháp giới, pháp giới chính là nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.
Thế Tôn! Pháp giới không phải là ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ, cũng không lìa ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ; ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ chính là pháp giới, pháp giới chính là ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ. Thế Tôn! Pháp giới không phải là quả Dự lưu cho đến bồ-đề của Độc giác, cũng không lìa quả Dự lưu cho đến bồ-đề của Độc giác; quả Dự lưu cho đến bồ-đề của Độc giác chính là pháp giới, pháp giới chính là quả Dự lưu cho đến bồ-đề của Độc giác. Thế Tôn! Pháp giới không phải là hết thảy hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật, cũng không lìa hết thảy hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật; hết thảy hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật chính là pháp giới, pháp giới chính là hết thảy hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật.
Thế Tôn! Pháp giới không phải là pháp thiện và pháp không thiện, cũng không lìa pháp thiện và pháp không thiện; pháp thiện và pháp không thiện chính là pháp giới, pháp giới chính là pháp thiện và pháp không thiện. Thế Tôn! Pháp giới không phải là pháp hữu ký và vô ký, cũng không lìa pháp hữu ký và vô ký; pháp hữu ký và vô ký chính là pháp giới, pháp giới chính là pháp hữu ký và vô ký. Thế Tôn! Pháp giới không phải là pháp hữu lậu và vô lậu, cũng không lìa pháp hữu lậu và vô lậu; pháp hữu lậu và vô lậu chính là pháp giới, pháp giới chính là pháp hữu lậu và vô lậu. Thế Tôn! Pháp giới không phải là pháp thế gian và xuất thế gian, cũng không lìa pháp thế gian và xuất thế gian; pháp thế gian và xuất thế gian chính là pháp giới, pháp giới chính là pháp thế gian và xuất thế gian. Thế Tôn! Pháp giới không phải là pháp hữu vi và vô vi, cũng không lìa pháp hữu vi và vô vi; pháp hữu vi và vô vi chính là pháp giới, pháp giới chính là pháp hữu vi và vô vi."
Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Trong pháp giới chân thật không có bất cứ loại phân biệt, hý luận nào. Pháp giới không phải là sắc, thọ, tưởng, hành, thức, cũng không lìa sắc, thọ, tưởng, hành, thức; pháp giới chính là sắc, thọ, tưởng, hành, thức, sắc, thọ, tưởng, hành, thức chính là pháp giới. Như vậy cho đến pháp giới không phải là pháp hữu vi và vô vi, cũng không lìa pháp hữu vi và vô vi; pháp giới chính là pháp hữu vi và vô vi, pháp hữu vi và vô vi chính là pháp giới.
Lại nữa, Thiện Hiện! Các Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nếu thấy có pháp nào lìa khỏi pháp giới, thì không phải là đang đi đúng hướng đến vô thượng chánh đẳng bồ-đề mà mình mong cầu. Vì vậy, Thiện Hiện! Các Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa không thấy có pháp nào lìa khỏi pháp giới chân thật. Thiện Hiện nên biết! Các Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết hết thảy các pháp chính là pháp giới chân thật, nên dùng phương tiện thiện xảo (sự khéo léo dùng cách thích hợp để giáo hóa), đối với các pháp vốn không có tên gọi, hình tướng, vì các hữu tình (chúng sinh có tình thức) mà mượn tên gọi, hình tướng để nói rằng: Đây là sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Đây là nhãn xứ cho đến ý xứ. Đây là sắc xứ cho đến pháp xứ. Đây là nhãn giới cho đến ý giới. Đây là sắc giới cho đến pháp giới. Đây là nhãn thức giới cho đến ý thức giới. Đây là nhãn xúc cho đến ý xúc. Đây là các thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các thọ sinh ra do ý xúc làm duyên. Đây là địa giới cho đến thức giới. Đây là nhân duyên cho đến tăng thượng duyên. Đây là các pháp do duyên sinh ra. Đây là vô minh cho đến lão tử. Đây là pháp thiện, pháp không thiện. Đây là pháp hữu ký, pháp vô ký. Đây là pháp hữu lậu, pháp vô lậu. Đây là pháp thế gian, pháp xuất thế gian. Đây là pháp hữu vi, pháp vô vi.
Đây là bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa. Đây là tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định. Đây là tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi. Đây là không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn. Đây là nội không cho đến vô tánh tự tánh không. Đây là chân như cho đến bất tư nghị giới. Đây là các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo. Đây là bát giải thoát cho đến thập biến xứ. Đây là tịnh quán địa cho đến Như Lai địa. Đây là cực hỷ địa cho đến pháp vân địa. Đây là hết thảy đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn. Đây là ngũ nhãn, lục thần thông. Đây là mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật. Đây là vô vong thất pháp, hằng trụ xả tánh. Đây là nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí. Đây là ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ. Đây là quả Dự lưu cho đến bồ-đề của Độc giác. Đây là hết thảy hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát. Đây là vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật.
Ví như nhà ảo thuật tài giỏi hoặc đệ tử của ông ta, cầm một ít đồ vật, trước mặt mọi người làm phép hiện ra đủ loại hình sắc khác nhau: hoặc hiện ra đàn ông, đàn bà, người lớn, trẻ nhỏ; hoặc lại hiện ra voi, ngựa, bò, dê, lạc đà, lừa, gà và đủ thứ chim muông; hoặc lại hiện ra thành ấp, làng xóm, vườn rừng, ao hồ, đủ thứ trang hoàng rất đáng ưa thích; hoặc lại hiện ra quần áo, thức ăn uống, nhà cửa, giường nệm, hoa hương, chuỗi ngọc, đủ thứ châu báu, tiền của, lúa gạo, kho tàng; hoặc lại hiện ra vô số loại ca múa, kỹ nhạc, phường tuồng, khiến vô số người vui thích hưởng thụ; hoặc lại hiện ra đủ loại hình tướng, khiến người ta bố thí, hoặc khiến giữ giới, hoặc khiến an nhẫn, hoặc khiến tinh tấn, hoặc khiến tập thiền định, hoặc khiến tu trí tuệ; hoặc lại hiện ra cảnh sinh vào dòng đại tộc Sát-đế-lợi cho đến dòng đại tộc cư sĩ; hoặc lại hiện ra các núi, biển lớn, vua núi Diệu Cao (núi Tu-di, ngọn núi chúa ở trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo), núi Luân Vi (dãy núi bao quanh rìa thế giới) v.v...; hoặc lại hiện ra cảnh sinh vào cõi trời Tứ đại vương chúng cho đến cõi trời Tha hóa tự tại; hoặc lại hiện ra cảnh sinh vào cõi trời Phạm chúng cho đến cõi trời Sắc cứu cánh (tầng trời cao nhất của cõi Sắc); hoặc lại hiện ra cảnh sinh vào cõi trời Không vô biên xứ cho đến cõi trời Phi tưởng phi phi tưởng xứ; hoặc lại hiện làm bậc Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, Độc giác.
Hoặc lại hiện làm Bồ-tát ma-ha-tát, từ lúc mới phát tâm, tu hành bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; tu hành tứ tĩnh lự, tứ vô lượng, tứ vô sắc định; tu hành tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi; tu hành không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn; học và an trú nội không cho đến vô tánh tự tánh không; học và an trú chân như cho đến bất tư nghị giới; học và an trú các thánh đế khổ, tập, diệt, đạo; tiến vào chánh tánh ly sinh của Bồ-tát; tu hành cực hỷ địa cho đến pháp vân địa; phát khởi đủ loại thần thông thù thắng; phóng ánh sáng lớn chiếu khắp các thế giới; thành thục hữu tình, nghiêm tịnh Phật độ; tự tại rong chơi trong hết thảy các tĩnh lự, giải thoát, đẳng trì (trạng thái tâm định giữ bình đẳng ở một chỗ), đẳng chí (trạng thái định đã đạt đến), các đà-la-ni và tam-ma-địa; tu hành đủ loại công đức của chư Phật. Hoặc lại hiện ra hình tượng Như Lai, đủ ba mươi hai tướng đại trượng phu, tám mươi vẻ đẹp phụ, tròn đầy trang nghiêm; thành tựu mười lực, tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp), tứ vô ngại giải (bốn sự hiểu biết và diễn đạt thông suốt không trở ngại), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật, vô vong thất pháp, hằng trụ xả tánh, nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí v.v..., những công đức thù thắng vô lượng vô biên không thể nghĩ bàn.
Thiện Hiện! Nhà ảo thuật hoặc đệ tử của ông ta như thế, vì muốn làm người khác mê hoặc nên ở trước mọi người làm phép hiện ra các việc ảo hóa như vậy. Trong đó những người không có trí, đàn ông đàn bà, lớn bé, thấy việc ấy rồi đều kinh ngạc khen rằng: "Lạ thay! Người này khéo hiểu các trò tài nghệ, có thể làm ra đủ thứ việc rất hiếm có, thậm chí có thể làm ra thân Như Lai, tướng tốt trang nghiêm, đầy đủ các công đức, khiến mọi người vui thích, tự phô bày tài nghệ của mình." Trong đó những người có trí thấy việc ấy rồi thì suy nghĩ rằng: "Thật là thần kỳ! Làm sao người này có thể hiện ra những việc như thế? Trong đó tuy không có việc gì thật có thể tìm được, mà lại khiến kẻ ngu mê lầm vui thích, đối với vật không thật lại khởi ý nghĩ là vật thật." Chỉ có người trí thấu suốt rằng tất cả đều là không, tuy có thấy có nghe mà không bám chấp.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm bảy mươi hai.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười ba (?) (có lẽ là bốn trăm bảy mươi ba).
Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang vâng chiếu vua dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video