Phần thứ hai, phẩm "Thiện Đạt" (phẩm nói về sự khéo thông suốt) thứ bảy mươi bảy, đoạn thứ nhất.
Bấy giờ cụ thọ (tiếng tôn xưng một vị tỳ-kheo có tuổi đạo cao, đáng kính) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về tính không) thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật)! Các Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại hữu tình phát tâm cầu giác ngộ để cứu độ chúng sinh) khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ thấy rõ tính không của mọi pháp, đưa người qua bờ giải thoát) sâu xa, làm sao khéo thông suốt thật tướng (tướng chân thật) của các pháp?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì giống như người được biến hóa ra: không hành (không đi vào, không vận hành trong) tất cả các kết (trói buộc) tham, sân, si; không hành sắc uẩn cho đến thức uẩn (năm uẩn, tức năm nhóm tạo nên con người: sắc là thân thể và vật chất; thọ là cảm giác; tưởng là nhận biết, hình dung; hành là ý chí và các hoạt động của tâm; thức là sự nhận biết phân biệt); không hành nhãn xứ cho đến ý xứ (sáu căn, tức sáu chỗ dựa bên trong để nhận biết: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); không hành sắc xứ cho đến pháp xứ (sáu cảnh, tức sáu loại đối tượng bên ngoài: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật chạm xúc, và các đối tượng của ý); không hành nhãn giới cho đến ý giới (sáu căn xét theo phương diện "giới", tức từng loại yếu tố riêng biệt); không hành sắc giới cho đến pháp giới (ở đây là sáu cảnh xét theo phương diện yếu tố); không hành nhãn thức giới cho đến ý thức giới (sáu thức: cái biết sinh ra nơi mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); không hành nhãn xúc cho đến ý xúc (sự tiếp xúc giữa căn, cảnh và thức, từ ở mắt cho đến ở ý); không hành các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra (những cảm giác vui, khổ, hoặc không vui không khổ phát sinh nhờ sự tiếp xúc ấy);
không hành địa giới cho đến thức giới (sáu yếu tố cấu thành: đất, nước, lửa, gió, hư không, thức); không hành nhân duyên cho đến tăng thượng duyên (bốn loại duyên: nhân duyên là nguyên nhân trực tiếp; đẳng vô gián duyên là niệm trước nối liền làm điều kiện cho niệm sau; sở duyên duyên là đối tượng được nhận biết; tăng thượng duyên là mọi điều kiện hỗ trợ hoặc không ngăn cản); không hành các pháp do duyên sinh ra; không hành vô minh cho đến lão tử (mười hai nhân duyên, chuỗi mười hai khâu nối nhau tạo nên vòng sinh tử, bắt đầu từ vô minh tức sự mê muội không thấy sự thật, cho đến lão tử tức già và chết); không hành bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa (sáu ba-la-mật-đa, tức sáu hạnh tu đưa người qua bờ giải thoát: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tiến, tĩnh lự tức thiền định, và bát-nhã tức trí tuệ); không hành bốn tĩnh lự (bốn bậc thiền định thuộc cõi sắc), bốn vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ, bi, hỷ, xả), bốn định vô sắc (bốn tầng định vượt khỏi mọi hình chất); không hành bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo (ba mươi bảy pháp hỗ trợ đi đến giác ngộ, mở đầu bằng bốn niệm trụ tức bốn phép quán chiếu thân, cảm thọ, tâm và pháp, kết thúc bằng tám chi thánh đạo tức tám con đường chân chánh từ chánh kiến đến chánh định); không hành các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện (ba cửa giải thoát: quán mọi pháp là trống không, không có tướng trạng, không có gì để mong cầu); không hành nội không cho đến vô tính tự tính không (hai mươi cách quán tính không, từ cái không của các pháp bên trong thân tâm cho đến cái không của cả "không có tự tính" lẫn "tự tính"); không hành chân như (cái "như vậy" chân thật, bản tính không đổi của mọi sự vật) cho đến bất tư nghị giới (mười hai tên gọi của thực tại chân thật, từ chân như… cho đến cõi không thể nghĩ bàn);
không hành thánh đế khổ, tập, diệt, đạo (bốn chân lý cao quý: khổ là sự khổ của đời sống; tập là nguyên nhân gây khổ; diệt là sự chấm dứt khổ, tức niết-bàn; đạo là con đường dẫn đến chấm dứt khổ); không hành tám giải thoát cho đến mười biến xứ (các pháp thiền định: tám giải thoát là tám phép định giúp thoát khỏi ràng buộc; tiếp theo là tám thắng xứ, chín thứ đệ định; và mười biến xứ là mười phép quán một thứ như đất, nước, màu xanh… trải khắp mọi nơi); không hành tịnh quán địa cho đến Như Lai địa (mười địa chung cho cả ba thừa, từ địa quán chiếu thanh tịnh của người mới tu cho đến địa của Như Lai); không hành Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa (mười địa, tức mười cấp bậc tu chứng của Bồ-tát, từ địa Rất Vui Mừng đến địa Mây Pháp); không hành tất cả các môn đà-la-ni (pháp tổng trì, năng lực ghi nhớ và nắm giữ trọn vẹn mọi giáo pháp) và môn tam-ma-địa (các phép định, tâm chuyên chú vững chắc vào một đối tượng); không hành năm nhãn (năm thứ mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) và sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm: đi lại biến hóa tự tại, tai nghe khắp, biết tâm người khác, biết đời trước, mắt thấy khắp, và dứt sạch phiền não); không hành mười lực của Như Lai (Như Lai là danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc từ chân như mà đến; mười lực là mười năng lực trí tuệ của Phật) cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất chỉ riêng Phật có, không chung với ai khác); không hành ba mươi hai tướng đại sĩ (ba mươi hai tướng tốt trên thân bậc vĩ nhân, tức thân Phật) và tám mươi vẻ đẹp phụ (tám mươi nét đẹp nhỏ đi kèm); không hành pháp không quên mất (trí nhớ không bao giờ sai sót, quên sót) và tính luôn an trụ trong xả (tâm luôn bình thản, buông bỏ); không hành nhất thiết trí (trí biết rõ tướng chung của mọi pháp), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu) và nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn mọi tướng chung và tướng riêng của mọi pháp, là trí của Phật);
không hành quả dự lưu cho đến độc giác bồ-đề (các quả chứng: dự lưu là quả đầu tiên, người vừa bước vào dòng thánh; rồi đến nhất lai, bất hoàn, a-la-hán; và độc giác bồ-đề là sự giác ngộ của bậc tự tu tự ngộ không cần thầy); không hành tất cả hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát; không hành vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chánh, trọn khắp) của chư Phật; không hành nhất thiết trí trí (trí tuệ toàn giác của Phật, biết hết thảy mọi điều); không hành pháp bên trong, pháp bên ngoài; không hành tùy miên (phiền não ngủ ngầm, tiềm ẩn trong tâm) và các triền (phiền não đang hiện ra, trói buộc tâm); không hành pháp thiện, pháp không thiện; không hành pháp hữu ký, pháp vô ký (pháp có thể xác định là thiện hay ác, và pháp không thể xác định là thiện hay ác); không hành pháp hữu lậu, pháp vô lậu (pháp còn dính phiền não, còn "rỉ chảy" khiến trôi lăn sinh tử, và pháp không còn phiền não); không hành pháp thế gian, pháp xuất thế gian (pháp thuộc về đời và pháp vượt khỏi đời); không hành pháp hữu vi, pháp vô vi (pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt; và pháp không do tạo tác, không sinh không diệt); không hành thánh đạo (con đường của bậc thánh) và quả của thánh đạo. Các Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, đối với tất cả pháp đều không hề hành gì. Đó gọi là khéo thông suốt thật tướng của các pháp."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Người được biến hóa ra làm sao có thể tu thánh đạo?" Phật bảo Thiện Hiện: "Người được biến hóa ra, dựa vào việc tu thánh đạo mà không nhiễm không tịnh, cũng không xoay vần sinh tử trong các thú (các nẻo tái sinh như địa ngục, súc sinh, quỷ, người, trời)."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Các Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, làm sao khéo thông suốt rằng tất cả pháp đều không có thực thể?" Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Những người do tất cả Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến; bậc đáng được cúng dường; bậc giác ngộ chân chánh trọn khắp) biến hóa ra có thực thể không? Có dựa vào thực thể ấy mà có nhiễm, có tịnh, và có việc xoay vần trong các nẻo tái sinh không?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Những người do các Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác biến hóa ra không có chút thực thể nào, không dựa vào đó mà có nhiễm có tịnh, cũng không có việc xoay vần sinh tử trong các nẻo." Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, khéo thông suốt thật tướng của tất cả pháp cũng như vậy: thông suốt rằng các pháp đều không có thực thể."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Có phải tất cả sắc, thọ, tưởng, hành, thức đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả nhãn xứ cho đến ý xứ đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả sắc xứ cho đến pháp xứ đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả nhãn giới cho đến ý giới đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả sắc giới cho đến pháp giới đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả nhãn thức giới cho đến ý thức giới đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả nhãn xúc cho đến ý xúc đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả địa giới cho đến thức giới đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả nhân duyên cho đến tăng thượng duyên đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả các pháp do duyên sinh ra đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả vô minh cho đến lão tử đều như huyễn hóa chăng?
Có phải tất cả bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả nội không cho đến vô tính tự tính không đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả chân như cho đến bất tư nghị giới đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả thánh đế khổ, tập, diệt, đạo đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả tám giải thoát cho đến mười biến xứ đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả tịnh quán địa cho đến Như Lai địa đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả các môn đà-la-ni và môn tam-ma-địa đều như huyễn hóa chăng?
Có phải tất cả năm nhãn, sáu thần thông đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả pháp không quên mất, tính luôn an trụ trong xả đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả quả dự lưu cho đến độc giác bồ-đề đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật đều như huyễn hóa chăng? Có phải tất cả pháp thiện, pháp không thiện, pháp hữu ký, pháp vô ký, pháp hữu lậu, pháp vô lậu, pháp thế gian, pháp xuất thế gian, pháp hữu vi, pháp vô vi đều như huyễn hóa chăng?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy! Các pháp như sắc… không pháp nào là không như huyễn hóa."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Nếu tất cả pháp đều như huyễn hóa, thì mọi cái được biến hóa ra đều không thật; sắc, thọ, tưởng, hành, thức cho đến hữu vi, vô vi đều không thật. Do đó cũng không có tạp nhiễm hay thanh tịnh, cũng không có việc xoay vần sinh tử trong các nẻo, cũng không có ý nghĩa được giải thoát khỏi những điều ấy. Vậy làm sao Bồ-tát ma-ha-tát lại có tác dụng lớn lao thù thắng đối với các hữu tình (chúng sinh, loài có tình thức)?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Các Bồ-tát ma-ha-tát xưa kia khi thực hành đạo Bồ-tát, có thấy hữu tình nào có thể được cứu thoát khỏi địa ngục, bàng sinh (loài súc vật), cõi quỷ, cõi người, cõi trời chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không." Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy! Các Bồ-tát ma-ha-tát xưa kia khi thực hành đạo Bồ-tát, không thấy có hữu tình nào có thể được cứu thoát khỏi ba cõi (cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc, tức toàn bộ thế giới sinh tử). Vì sao vậy? Vì các Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, đối với tất cả pháp đều thông suốt, biết và thấy rằng chúng đều như huyễn hóa, hoàn toàn không có thật."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát đối với tất cả pháp đều thông suốt, biết và thấy rằng chúng đều như huyễn hóa, hoàn toàn không có thật, thì các Bồ-tát ma-ha-tát vì việc gì mà tu hành sáu ba-la-mật-đa? Vì việc gì mà tu hành bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc? Vì việc gì mà tu hành bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo? Vì việc gì mà tu hành các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện? Vì việc gì mà an trụ nơi nội không cho đến vô tính tự tính không? Vì việc gì mà an trụ nơi chân như cho đến bất tư nghị giới? Vì việc gì mà an trụ nơi thánh đế khổ, tập, diệt, đạo? Vì việc gì mà tu hành tám giải thoát cho đến mười biến xứ? Vì việc gì mà tu hành Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa? Vì việc gì mà tu hành tất cả các môn đà-la-ni và môn tam-ma-địa? Vì việc gì mà tu hành năm nhãn, sáu thần thông? Vì việc gì mà tu hành mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật? Vì việc gì mà tu hành pháp không quên mất, tính luôn an trụ trong xả? Vì việc gì mà tu hành nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí? Vì việc gì mà tu hành tất cả hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát? Vì việc gì mà tu hành vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật? Vì việc gì mà thành thục hữu tình (giúp chúng sinh vun bồi căn lành cho đến lúc chín muồi, đủ sức giải thoát)? Vì việc gì mà làm trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu các hữu tình tự mình có thể thông suốt rằng tất cả pháp đều như huyễn hóa, hoàn toàn không có thật, thì các Bồ-tát ma-ha-tát không cần phải trải qua ba vô số kiếp (ba khoảng thời gian dài lâu không thể đếm được) vì các hữu tình mà tu những hạnh khó làm, những khổ hạnh của Bồ-tát. Chính vì các hữu tình không thể thông suốt rằng tất cả pháp đều như huyễn hóa, hoàn toàn không có thật, nên Bồ-tát mới trải qua ba vô số kiếp vì các hữu tình mà tu những hạnh khó làm, những khổ hạnh của Bồ-tát. Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát không thể thông suốt rằng tất cả pháp đều như huyễn hóa, hoàn toàn không có thật, thì không thể trải qua ba vô số kiếp vì các hữu tình mà tu hạnh Bồ-tát, làm trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật, thành thục hữu tình. Chính vì Bồ-tát ma-ha-tát thông suốt đúng như thật rằng tất cả pháp đều như huyễn hóa, hoàn toàn không có thật, nên mới trải qua ba vô số kiếp vì các hữu tình mà tu hành sáu loại ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến thành thục hữu tình, làm trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật, chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề."
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Nếu tất cả pháp như huyễn thuật, như giấc mộng, như tiếng vang, như hình bóng trong gương, như bóng sáng, như dương diễm (ảo ảnh hơi nóng bốc lên dưới nắng, trông như nước), như thành tầm hương (thành của thần nhạc Càn-thát-bà, chỉ ảo ảnh thành quách hiện giữa không trung), như việc biến hóa, thì những hữu tình được giáo hóa đang ở nơi đâu, mà các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa phải cứu vớt cho họ ra khỏi?" Phật bảo Thiện Hiện: "Những hữu tình được giáo hóa đang ở trong danh (tên gọi), tướng (hình tướng) và sự phân biệt hư vọng. Các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cứu vớt họ ra khỏi danh, tướng và sự phân biệt hư vọng ấy."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Thế nào là danh? Thế nào là tướng?" Phật bảo Thiện Hiện: "Danh chỉ là khách (chỉ như vỏ ngoài tạm gửi, không thuộc về bản chất của sự vật), chỉ là giả đặt ra để biểu thị nghĩa cần nói. Tức là: cái này gọi là sắc, thọ, tưởng, hành, thức; cái này gọi là nhãn xứ cho đến ý xứ; cái này gọi là sắc xứ cho đến pháp xứ; cái này gọi là nhãn giới cho đến ý giới; cái này gọi là sắc giới cho đến pháp giới; cái này gọi là nhãn thức giới cho đến ý thức giới; cái này gọi là nam, cái này gọi là nữ; cái này gọi là nhỏ, cái này gọi là lớn; cái này gọi là địa ngục, cái này gọi là bàng sinh, cái này gọi là cõi quỷ, cái này gọi là người, cái này gọi là trời; cái này gọi là pháp thiện, cái này gọi là pháp không thiện; cái này gọi là pháp hữu ký, cái này gọi là pháp vô ký; cái này gọi là pháp hữu lậu, cái này gọi là pháp vô lậu; cái này gọi là pháp thế gian, cái này gọi là pháp xuất thế gian; cái này gọi là pháp hữu vi, cái này gọi là pháp vô vi; cái này gọi là quả dự lưu, cái này gọi là quả nhất lai, cái này gọi là quả bất hoàn, cái này gọi là quả a-la-hán, cái này gọi là độc giác bồ-đề, cái này gọi là tất cả hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát, cái này gọi là vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật; cái này gọi là dị sinh (phàm phu, người thường chưa thấy chân lý, do nghiệp khác nhau mà sinh vào các loài khác nhau), cái này gọi là thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu chứng), cái này gọi là độc giác, cái này gọi là Bồ-tát, cái này gọi là Như Lai.
Thiện Hiện! Tất cả những danh như vậy đều chỉ là giả đặt ra để biểu thị các nghĩa, cho nên tất cả danh đều không có thật. Các pháp hữu vi cũng chỉ có danh, do đó pháp vô vi cũng không có thật. Phàm phu ngu muội lại chấp giữ sai lầm vào đó. Các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, tâm được lòng bi và nguyện lực thấm nhuần, khéo léo dùng phương tiện, dạy họ xa lìa, nói như thế này: 'Danh là do sự phân biệt, vọng tưởng khởi lên, cũng là do nhiều duyên hòa hợp mà giả lập. Các người không nên chấp trước (bám giữ, cho là thật) vào đó. Danh không có thực thể, tự tính đều là không. Người có trí nào lại đi chấp trước vào pháp trống không?' Như vậy, Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, khéo léo dùng phương tiện mà vì các hữu tình nói pháp trừ bỏ danh. Thiện Hiện, đó gọi là danh.
Tướng có hai loại, phàm phu ngu muội chấp trước vào đó. Hai loại ấy là gì? Đó là tướng có hình sắc và tướng không có hình sắc. Thế nào là tướng có hình sắc? Đó là tất cả sắc, dù là quá khứ, vị lai hay hiện tại; dù ở trong hay ở ngoài; dù thô hay tế; dù kém hay hơn; dù xa hay gần — tất cả những thứ như vậy tự tính đều là không, nhưng phàm phu ngu muội phân biệt, chấp trước, gọi đó là sắc; đó gọi là tướng có hình sắc. Tướng không có hình sắc là: trong tất cả các pháp không có hình sắc, phàm phu ngu muội nắm lấy tướng mà phân biệt, sinh ra các phiền não; đó gọi là tướng không có hình sắc. Các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, khéo léo dùng phương tiện, dạy các hữu tình xa lìa hai tướng ấy, lại dạy họ an trụ trong cõi vô tướng (cảnh giới không có tướng trạng). Tuy dạy họ an trụ trong cõi vô tướng nhưng không để họ rơi vào sự chấp trước hai bên (hai cực đoan), tức là cho rằng đây là tướng, đây là vô tướng. Như vậy, Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, khéo léo dùng phương tiện khiến các hữu tình xa lìa mọi tướng, đi trong cõi vô tướng mà không chấp trước."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Nếu tất cả pháp chỉ có danh và tướng, mà tất cả danh tướng đều là giả lập, do phân biệt hư vọng gom góp khởi lên, trong đó hoàn toàn không có chút gì thật để nắm bắt, thì làm sao Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lại có thể tự mình tăng tiến các pháp lành, cũng có thể khiến người khác tăng tiến pháp lành; nhờ pháp lành của mình dần dần tăng tiến mà có thể khiến các địa (các cấp bậc tu chứng của Bồ-tát) dần dần được viên mãn; cũng có thể đặt để các loài hữu tình, khiến họ tùy theo căn cơ mà an trụ nơi quả của ba thừa (ba cỗ xe đưa đến giải thoát: thanh văn, độc giác, Bồ-tát)?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu trong các pháp có chút thực thể, chứ không chỉ là danh tướng giả lập, thì các Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lẽ ra không thể tự mình tăng tiến pháp lành, cũng không thể khiến người khác tăng tiến pháp lành. Chính vì trong các pháp không có chút thực thể nào, chỉ có các danh các tướng giả lập, cho nên Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mới có thể tự mình tăng tiến các pháp lành, cũng có thể khiến người khác tăng tiến pháp lành; có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà viên mãn bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến bố thí ba-la-mật-đa; có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà viên mãn bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc; có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà viên mãn bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo; có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà viên mãn các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện; có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà viên mãn nội không cho đến vô tính tự tính không; có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà viên mãn chân như cho đến bất tư nghị giới; có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà viên mãn thánh đế khổ, tập, diệt, đạo; có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà viên mãn tám giải thoát cho đến mười biến xứ; có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà viên mãn Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa;
có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà viên mãn tất cả các môn đà-la-ni và môn tam-ma-địa; có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà viên mãn năm nhãn, sáu thần thông; có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà viên mãn mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà viên mãn pháp không quên mất, tính luôn an trụ trong xả; có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà viên mãn nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà viên mãn tất cả hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát; có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà viên mãn vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật; có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà viên mãn nhất thiết trí trí; có thể lấy vô tướng làm phương tiện mà thành thục hữu tình, làm trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật. Như vậy, Thiện Hiện, vì tất cả pháp không có chút thực thể nào, chỉ có các danh các tướng giả lập, nên các Bồ-tát ma-ha-tát đối với chúng không khởi chấp trước điên đảo, có thể lấy vô tướng làm phương tiện, tự mình tăng tiến các pháp lành rồi, cũng có thể khiến người khác tăng tiến pháp lành.
Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu trong các pháp có pháp tướng thật, dù chỉ nhỏ bằng đầu sợi lông, thì các Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lẽ ra không thể giác ngộ, biết được nơi tất cả pháp cái tướng vô lậu: không tướng, không niệm, cũng không tác ý (không khởi tâm hướng đến, chú ý vào đối tượng), rồi chứng được vô thượng chánh đẳng bồ-đề và đặt để các hữu tình vào pháp vô lậu; vì các pháp vô lậu đều không tướng, không niệm, không tác ý. Như vậy, Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, khéo léo dùng phương tiện đặt để các hữu tình vào pháp vô lậu, như thế mới gọi là việc làm lợi ích người khác một cách chân thật."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa với Phật: "Nếu tính chân thật vô lậu của tất cả pháp là không tướng, không niệm, không tác ý, thì vì cớ gì Thế Tôn trong các kinh nhiều lần nói như thế này: đây là pháp hữu lậu, đây là pháp vô lậu; đây là pháp thế gian, đây là pháp xuất thế gian; đây là pháp hữu vi, đây là pháp vô vi; đây là pháp hữu tránh, đây là pháp vô tránh (pháp còn gắn với phiền não gây tranh chấp, xung đột, và pháp không còn tranh chấp); đây là pháp lưu chuyển, đây là pháp hoàn diệt (pháp khiến trôi lăn trong sinh tử, và pháp đưa trở về sự diệt khổ); đây là pháp thanh văn, đây là pháp độc giác, đây là pháp Bồ-tát, đây là pháp Phật?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Các pháp như hữu lậu… với tính pháp vô lậu như không tướng… có khác nhau không?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không." Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Các pháp như pháp thanh văn… với tính pháp vô lậu như không tướng… có khác nhau không?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không." Phật bảo Thiện Hiện: "Các pháp như hữu lậu… há chẳng phải chính là tính pháp vô lậu như không tướng, không niệm… sao?" Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, bạch Thế Tôn." Phật bảo Thiện Hiện: "Các quả dự lưu cho đến vô thượng chánh đẳng bồ-đề há chẳng phải chính là tính pháp vô lậu như không tướng, không niệm… sao?" Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, bạch Thế Tôn." Phật bảo Thiện Hiện: "Do nhân duyên ấy, nên biết rằng tất cả pháp đều là không tướng…, không hai, không khác.
Thiện Hiện nên biết: Nếu Bồ-tát ma-ha-tát học rằng tất cả pháp không tướng, không niệm, không tác ý, thì luôn có thể làm tăng trưởng các pháp lành mình thực hành, tức là bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; hoặc bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc; hoặc bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo; hoặc các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện; hoặc nội không cho đến vô tính tự tính không; hoặc chân như cho đến bất tư nghị giới; hoặc thánh đế khổ, tập, diệt, đạo; hoặc tám giải thoát cho đến mười biến xứ; hoặc Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa; hoặc tất cả các môn đà-la-ni và môn tam-ma-địa; hoặc năm nhãn, sáu thần thông; hoặc mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; hoặc pháp không quên mất, tính luôn an trụ trong xả; hoặc nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; hoặc thành thục hữu tình, làm trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật — tất cả các Phật pháp như vậy đều nhờ học không tướng, không niệm, không tác ý mà được tăng trưởng.
Vì sao vậy? Vì đối với các Bồ-tát ma-ha-tát, ngoài các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện ra, không còn pháp nào khác cốt yếu phải học. Vì sao thế? Thiện Hiện, vì ba cửa giải thoát bao gồm tất cả các pháp lành nhiệm mầu. Vì sao vậy? Vì cửa giải thoát không quán rằng tự tướng của tất cả pháp đều là không; cửa giải thoát vô tướng quán rằng tất cả pháp đều lìa mọi tướng; cửa giải thoát vô nguyện quán rằng tất cả pháp đều lìa mọi điều mong cầu. Các Bồ-tát ma-ha-tát dựa vào ba cửa này có thể thâu nhiếp tất cả pháp lành thù thắng; lìa ba cửa này thì các pháp lành thù thắng cần tu học không thể sinh trưởng được.
Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát có thể học ba cửa giải thoát như vậy thì có thể học sắc uẩn cho đến thức uẩn; cũng có thể học nhãn xứ cho đến ý xứ; cũng có thể học sắc xứ cho đến pháp xứ; cũng có thể học nhãn giới cho đến ý giới; cũng có thể học sắc giới cho đến pháp giới; cũng có thể học nhãn thức giới cho đến ý thức giới; cũng có thể học nhãn xúc cho đến ý xúc; cũng có thể học các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra; cũng có thể học địa giới cho đến thức giới; cũng có thể học nhân duyên cho đến tăng thượng duyên; cũng có thể học các pháp do duyên sinh ra; cũng có thể học vô minh cho đến lão tử; cũng có thể học nội không cho đến vô tính tự tính không; cũng có thể học chân như cho đến bất tư nghị giới; cũng có thể học thánh đế khổ, tập, diệt, đạo; cũng có thể học bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; cũng có thể học bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn định vô sắc; cũng có thể học bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo; cũng có thể học tám giải thoát cho đến mười biến xứ; cũng có thể học Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa; cũng có thể học tất cả các môn đà-la-ni và môn tam-ma-địa; cũng có thể học năm nhãn, sáu thần thông; cũng có thể học mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; cũng có thể học pháp không quên mất, tính luôn an trụ trong xả; cũng có thể học nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; cũng có thể học việc thành thục hữu tình, làm trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật; cũng có thể học vô lượng vô biên Phật pháp khác."
Cụ thọ Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn! Vì sao Bồ-tát ma-ha-tát có thể học ba cửa giải thoát như vậy thì có thể học sắc uẩn cho đến thức uẩn?" Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa có thể biết đúng như thật về sắc cho đến thức, hoặc tướng của chúng, hoặc sự sinh diệt của chúng, hoặc chân như của chúng, thì đó gọi là có thể học sắc cho đến thức.
Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật tướng của sắc? Đó là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng sắc rốt cuộc đầy lỗ hổng, rốt cuộc đầy khe hở, giống như đám bọt nước, tính chất không bền chắc. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật tướng của sắc.
Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật sự sinh diệt của sắc? Đó là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng sắc khi sinh không từ đâu đến, khi diệt không đi về đâu; tuy không đến không đi nhưng sinh và diệt vẫn tương ứng nối nhau. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật sự sinh diệt của sắc.
Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật chân như của sắc? Đó là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng chân như của sắc không sinh không diệt, không đến không đi, không nhiễm không tịnh, không tăng không giảm, luôn đúng như bản tính của nó, không hư dối, không biến đổi, nên gọi là chân như. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật chân như của sắc.
Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật tướng của thọ? Đó là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng thọ rốt cuộc như mụn nhọt, rốt cuộc như mũi tên cắm vào thân, mau khởi mau diệt, giống như bọt nước nổi, giả dối không dừng lại, do ba thứ hòa hợp (căn, cảnh và thức gặp nhau) mà khởi lên. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát biết đúng như thật tướng của thọ.
Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật sự sinh diệt của thọ? Đó là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng thọ khi sinh không từ đâu đến, khi diệt không đi về đâu; tuy không đến không đi nhưng sinh và diệt vẫn tương ứng nối nhau. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật sự sinh diệt của thọ.
Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật chân như của thọ? Đó là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng chân như của thọ không sinh không diệt, không đến không đi, không nhiễm không tịnh, không tăng không giảm, luôn đúng như bản tính của nó, không hư dối, không biến đổi, nên gọi là chân như. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật chân như của thọ.
Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật tướng của tưởng? Đó là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng tưởng giống như ảo ảnh nắng, nước ở đó vốn không thể có được; chỉ do nhân duyên khát khao ham muốn mà tưởng ấy khởi lên một cách hư vọng, rồi phát ra lời nói giả. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật tướng của tưởng.
Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật sự sinh diệt của tưởng? Đó là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng tưởng khi sinh không từ đâu đến, khi diệt không đi về đâu; tuy không đến không đi nhưng sinh và diệt vẫn tương ứng nối nhau. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật sự sinh diệt của tưởng.
Thiện Hiện! Thế nào là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật chân như của tưởng? Đó là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật rằng chân như của tưởng không sinh không diệt, không đến không đi, không nhiễm không tịnh, không tăng không giảm, luôn đúng như bản tính của nó, không hư dối, không biến đổi, nên gọi là chân như. Đó gọi là Bồ-tát ma-ha-tát khi thực hành bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa biết đúng như thật chân như của tưởng."
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm bảy mươi mốt.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười hai (?).
Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu vua dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video