Hội thứ hai, phẩm Thực Tế thứ bảy mươi tám, phần một. ("Thực tế" là chỗ tận cùng chân thật của mọi sự vật, tức thật tánh, chân như của các pháp.)
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện thưa với Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, nếu các hữu tình và những thi thiết về hữu tình đều rốt ráo không thể nắm bắt được, thì các Bồ-tát Ma-ha-tát vì ai mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa?" ("Cụ thọ" là tiếng tôn xưng bậc tu hành lâu năm, có đức. Thiện Hiện tức Tu-bồ-đề, một vị đại đệ tử của Phật. "Thế Tôn" là danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính. "Hữu tình" là chúng sinh, loài có tình thức. "Thi thiết" là những tên gọi, khái niệm do con người đặt ra. "Bồ-tát Ma-ha-tát" là bậc đại Bồ-tát, người đã phát nguyện thành Phật để cứu độ chúng sinh và tu tập lâu dài. "Bát-nhã ba-la-mật-đa" là trí tuệ siêu việt đưa đến bờ giải thoát, thấy rõ mọi pháp đều không có tự tính.)
Phật bảo Thiện Hiện: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát chỉ lấy thực tế làm chuẩn mực nên mới thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Thiện Hiện nên biết: nếu bờ mé của hữu tình khác với thực tế, thì các Bồ-tát Ma-ha-tát không cần thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Chính vì bờ mé của hữu tình không khác thực tế, cho nên chúng Bồ-tát Ma-ha-tát vì các hữu tình mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. ("Bờ mé của hữu tình" là chỗ tận cùng, bản chất rốt ráo của chúng sinh.)
Lại nữa, Thiện Hiện, khi các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các ngài dùng pháp không làm hư hoại thực tế để giúp hữu tình đứng vững, khiến họ an trụ nơi thực tế."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Nếu bờ mé của hữu tình chính là thực tế, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lại dùng pháp không làm hư hoại thực tế để giúp hữu tình an trụ nơi thực tế? Bạch Thế Tôn, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa giúp hữu tình an trụ nơi thực tế, thì như vậy là giúp thực tế an trụ nơi thực tế. Bạch Thế Tôn, nếu giúp thực tế an trụ nơi thực tế, thì như vậy là giúp tự tính an trụ nơi tự tính. Nhưng theo lẽ thì không thể giúp tự tính an trụ nơi tự tính. Vậy sao có thể nói rằng các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa dùng pháp không làm hư hoại thực tế để giúp hữu tình an trụ nơi thực tế?" ("Tự tính" là bản chất riêng có sẵn, tự tồn tại của một vật.)
Phật bảo Thiện Hiện: "Không thể giúp thực tế an trụ nơi thực tế, cũng không thể giúp tự tính an trụ nơi tự tính. Nhưng các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa có phương tiện thiện xảo, nên có thể giúp hữu tình an trụ nơi thực tế, mà bờ mé của hữu tình vẫn không khác thực tế. Bờ mé của hữu tình và thực tế không phải là hai, cũng không có chỗ nào để phân thành hai." ("Phương tiện thiện xảo" là sự khéo léo dùng cách thức thích hợp để dẫn dắt chúng sinh, mà vẫn không rời trí tuệ.)
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Thế nào gọi là phương tiện thiện xảo của các Bồ-tát Ma-ha-tát? Nhờ sức phương tiện thiện xảo ấy, khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các ngài giúp hữu tình an trụ nơi thực tế mà vẫn không làm hư hoại tướng của thực tế."
Phật bảo Thiện Hiện: "Khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu phương tiện thiện xảo như sau. Nhờ sức phương tiện thiện xảo ấy, các ngài giúp hữu tình an trụ nơi bố thí, tức là đem của cải, sức lực, giáo pháp cho người khác. Khi họ đã an trụ rồi, các ngài nói cho họ biết rằng sự bố thí ở lúc trước, lúc sau và lúc giữa (tức quá khứ, vị lai và hiện tại) không có tướng sai khác.
Các ngài nói thế này: 'Sự bố thí như vậy, dù lúc trước, lúc sau hay lúc giữa, không lúc nào là không trống rỗng. Người cho, người nhận và quả báo do bố thí mà có cũng đều trống rỗng. Tất cả những thứ ấy, ở trong thực tế, đều hoàn toàn không có gì, đều không thể nắm bắt. Các ngươi chớ chấp rằng bố thí, người cho, người nhận và quả bố thí mỗi thứ khác nhau. Nếu các ngươi không chấp như vậy, thì phước bố thí đã tu sẽ hướng đến cam lồ, được quả cam lồ, và chắc chắn lấy cam lồ làm chỗ kết thúc sau cùng.' (Cam lồ vốn là thứ nước thần làm người ta bất tử. Ở đây cam lồ ví cho Niết-bàn, tức sự giải thoát hoàn toàn, không còn sinh tử.)
Các ngài lại nói: 'Các ngươi dùng sự bố thí đã tu này mà chớ nắm giữ sắc cho đến thức. Đây là năm uẩn, năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân thể và vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là sự nhận biết hình tướng, hành là các hoạt động của tâm ý, thức là sự nhận thức.
Chớ nắm giữ nhãn xứ cho đến ý xứ, tức sáu căn, sáu cơ quan nhận biết: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý. Chớ nắm giữ sắc xứ cho đến pháp xứ, tức sáu cảnh, sáu loại đối tượng tương ứng: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật xúc chạm và các đối tượng của ý.
Chớ nắm giữ nhãn giới cho đến ý giới, tức sáu căn xét theo phương diện "giới", nghĩa là từng loại yếu tố cấu thành. Chớ nắm giữ sắc giới cho đến pháp giới, tức sáu cảnh xét theo phương diện yếu tố; "sắc giới" ở đây là yếu tố hình sắc, không phải cõi Sắc. Chớ nắm giữ nhãn thức giới cho đến ý thức giới, tức sáu thức: cái biết của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý.
Chớ nắm giữ nhãn xúc cho đến ý xúc, tức sự tiếp xúc giữa căn, cảnh và thức ở mắt cho đến ở ý. Chớ nắm giữ các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra, cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra; đó là các cảm giác vui, khổ, hoặc không vui không khổ phát sinh từ sự tiếp xúc ấy.
Chớ nắm giữ địa giới cho đến thức giới, tức sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, không gian và thức. Chớ nắm giữ nhân duyên cho đến tăng thượng duyên, tức bốn loại điều kiện sinh ra sự vật:
- nhân duyên là nguyên nhân trực tiếp;
- đẳng vô gián duyên là ý niệm trước nối liền ý niệm sau;
- sở duyên duyên là đối tượng được nhận biết;
- tăng thượng duyên là mọi điều kiện hỗ trợ khác.
Chớ nắm giữ các pháp từ duyên sinh ra, tức mọi sự vật do các điều kiện hợp lại mà có.
Chớ nắm giữ vô minh cho đến lão tử. Đây là mười hai nhân duyên, chuỗi mười hai mắt xích của vòng sinh tử: vô minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử. Vô minh là sự mê muội không thấy chân lý; lão tử là già và chết.
Chớ nắm giữ bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa. Đây là sáu ba-la-mật-đa, sáu hạnh tu đưa đến bờ giải thoát: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định và trí tuệ.
Chớ nắm giữ bốn tĩnh lự, bốn vô lượng và bốn vô sắc định. Bốn tĩnh lự là bốn tầng thiền định thuộc cõi Sắc. Bốn vô lượng là bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ, bi, hỷ, xả. Bốn vô sắc định là bốn tầng thiền định vượt khỏi mọi hình sắc.
Chớ nắm giữ bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi. Đây là ba mươi bảy pháp hỗ trợ giác ngộ. Mở đầu là bốn niệm trụ: quán sát thân, cảm thọ, tâm và các pháp. Kết thúc là tám chi thánh đạo: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng.
Chớ nắm giữ không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn. Đây là ba cửa giải thoát: thấy mọi pháp là không, không có tướng trạng, không còn mong cầu.
Chớ nắm giữ nội không cho đến vô tính tự tính không. Đây là mười tám loại "không", tức các phương diện quán xét để thấy mọi pháp đều trống rỗng, không có tự tính; bắt đầu từ cái không của thân tâm bên trong, cho đến cái không của cả "không có tự tính" lẫn "tự tính".
Chớ nắm giữ chân như cho đến bất tư nghị giới. Đây là các tên gọi khác nhau của thật tánh các pháp: chân như là cái như thật, không biến đổi; bất tư nghị giới là cảnh giới không thể nghĩ bàn.
Chớ nắm giữ khổ, tập, diệt, đạo thánh đế. Đây là bốn chân lý cao quý: khổ là sự khổ, tập là nguyên nhân của khổ, diệt là sự chấm dứt khổ, đạo là con đường đưa đến chấm dứt khổ.
Chớ nắm giữ tám giải thoát cho đến mười biến xứ. Đây là các pháp thiền quán. Tám giải thoát là tám cách tu thiền để thoát khỏi ràng buộc. Mười biến xứ là quán một yếu tố trùm khắp mọi nơi; mười yếu tố đó là đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, không gian và thức.
Chớ nắm giữ tịnh quán địa cho đến Như Lai địa. Đây là mười giai vị tu hành chung cho cả ba hạng người tu (Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát), từ địa vị quán sát thanh tịnh ban đầu cho đến địa vị Như Lai, tức Phật.
Chớ nắm giữ cực hỷ địa cho đến pháp vân địa. Đây là mười địa của Bồ-tát, từ địa vị rất vui mừng vì mới chứng chân lý, cho đến địa vị có trí tuệ như mây pháp che trùm khắp nơi.
Chớ nắm giữ tất cả đà-la-ni môn và tam-ma-địa môn. Đà-la-ni môn là các pháp môn tổng trì, tức nắm giữ, ghi nhớ không quên mọi giáo pháp. Tam-ma-địa môn là các pháp môn định, tức tâm chuyên chú vào một đối tượng.
Chớ nắm giữ năm nhãn và sáu thần thông. Năm nhãn là năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật. Sáu thần thông là sáu năng lực siêu phàm: đi lại biến hóa tự tại, nghe được tiếng xa, biết tâm người khác, biết các đời trước, thấy xa và thấy sự chết đi sinh lại của chúng sinh, dứt sạch phiền não.
Chớ nắm giữ mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật. Đây là các đức tính chỉ riêng Phật mới có: mười năng lực trí tuệ, cho đến mười tám phẩm chất không chung với hàng Thanh văn, Bồ-tát.
Chớ nắm giữ ba mươi hai tướng đại sĩ và tám mươi tùy hảo. Ba mươi hai tướng đại sĩ là ba mươi hai tướng tốt nổi bật trên thân Phật. Tám mươi tùy hảo là tám mươi vẻ đẹp phụ đi kèm.
Chớ nắm giữ vô vong thất pháp và hằng trụ xả tính. Vô vong thất pháp là phẩm chất không bao giờ quên mất. Hằng trụ xả tính là tính luôn an trụ trong sự buông xả, bình thản.
Chớ nắm giữ nhất thiết trí, đạo tướng trí và nhất thiết tướng trí. Nhất thiết trí là trí biết toàn thể các pháp nói chung. Đạo tướng trí là trí biết mọi con đường tu hành và tướng trạng của chúng. Nhất thiết tướng trí là trí biết tường tận mọi tướng trạng của mọi pháp, tức trí của Phật.
Chớ nắm giữ dự lưu quả cho đến độc giác bồ-đề. Đây là các quả vị chứng đắc: dự lưu là bậc mới nhập vào dòng thánh; tiếp đến là nhất lai, bất hoàn, a-la-hán; cho đến sự giác ngộ của bậc Độc giác, người tự giác ngộ không cần thầy.
Chớ nắm giữ tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát. Chớ nắm giữ vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật, tức sự giác ngộ cao tột, chân chánh và trọn vẹn khắp cả, cũng là quả vị Phật.
Chớ nắm giữ pháp thiện và pháp phi thiện, tức lành và chẳng lành. Chớ nắm giữ pháp hữu ký và pháp vô ký: hữu ký là pháp có thể xác định là thiện hay ác, vô ký là pháp không thể xác định là thiện hay ác. Chớ nắm giữ pháp hữu lậu và pháp vô lậu: hữu lậu là pháp còn phiền não rò rỉ, vô lậu là pháp đã sạch phiền não. Chớ nắm giữ pháp thế gian và pháp xuất thế gian, tức pháp thuộc về đời và pháp vượt khỏi đời. Chớ nắm giữ pháp hữu vi và pháp vô vi: hữu vi là pháp do điều kiện tạo tác nên có sinh có diệt, vô vi là pháp không do tạo tác nên không sinh không diệt.'
Vì sao vậy? Mọi sự bố thí thì tính bố thí là không. Mọi người cho thì tính người cho là không. Mọi người nhận thì tính người nhận là không. Mọi quả bố thí thì tính quả bố thí là không. Trong cái không ấy, bố thí, người cho, người nhận và các quả bố thí đều không thể nắm bắt. Vì sao? Vì tự tính sai khác của các pháp như thế đều rốt ráo là không; trong cái rốt ráo không ấy, các pháp như thế không thể nắm bắt. Do các pháp này không thể nắm bắt, nên những pháp khác mà người ta nắm giữ cũng không thể nắm bắt.
Lại nữa, Thiện Hiện, khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu phương tiện thiện xảo như sau. Nhờ sức phương tiện thiện xảo ấy, các ngài giúp hữu tình an trụ nơi tịnh giới, tức giới luật trong sạch. Khi họ đã an trụ rồi, các ngài lại nói: 'Các ngươi nay đối với các hữu tình phải hết lòng thương xót, lìa bỏ việc giết hại sinh mạng; nói rộng ra, cho đến phải lìa bỏ tà kiến mà tu theo chánh kiến. (Tà kiến là cái thấy sai lệch, như cho rằng không có nhân quả. Chánh kiến là cái thấy đúng đắn.)
Vì sao vậy? Vì các pháp như thế đều hoàn toàn không có tự tính, các ngươi không nên phân biệt, bám chấp. Các ngươi lại phải quán sát đúng như thật: pháp nào gọi là sinh mạng mà mình muốn giết hại? Lại do duyên gì mà giết hại nó? Nói rộng ra, cho đến pháp nào là đối tượng của tà kiến mà mình muốn khởi tà kiến? Lại do duyên gì mà khởi tà kiến? Tất cả những thứ ấy, tự tính đều là không.'
Thiện Hiện, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thành tựu phương tiện thiện xảo như thế, nên có thể khéo giúp các loài hữu tình được thành thục, tức là căn lành chín muồi. Các ngài dùng vô lượng cách để nói cho họ rằng quả của bố thí và quả của tịnh giới đều không thể nắm bắt, khiến họ biết rằng quả của bố thí và tịnh giới, tự tính đều là không.
Khi họ đã hiểu rõ quả của bố thí và tịnh giới mình tu có tự tính là không, họ có thể không sinh bám chấp vào đó. Vì không bám chấp nên tâm không tán loạn. Vì không tán loạn nên phát được trí tuệ nhiệm mầu. Nhờ trí tuệ nhiệm mầu ấy, họ dứt hẳn tùy miên và các triền, rồi vào cảnh giới vô dư y bát Niết-bàn. (Tùy miên là phiền não ngủ ngầm như hạt giống. Triền là phiền não đang hiện ra trói buộc tâm. Vô dư y bát Niết-bàn là cảnh giới Niết-bàn không còn sót lại chỗ nương tựa nào, đến thân năm uẩn cũng đã diệt, giải thoát trọn vẹn.)
Thiện Hiện, điều này là nói theo thế tục, không phải nói theo thắng nghĩa. (Thế tục là cách nói theo quy ước thông thường của đời. Thắng nghĩa là chân lý tối thượng.) Vì sao vậy? Vì trong cái không, chẳng có chút pháp nào có thể nắm bắt: hoặc đã Niết-bàn, hoặc sẽ Niết-bàn, hoặc đang Niết-bàn, hoặc người nhập Niết-bàn, hoặc cái nhờ đó mà nhập Niết-bàn. Tất cả những thứ ấy đều hoàn toàn không có, đều rốt ráo là không. Tính rốt ráo không ấy chính là Niết-bàn; ngoài Niết-bàn này không có pháp nào khác.
Lại nữa, Thiện Hiện, khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu phương tiện thiện xảo như sau. Nhờ sức phương tiện thiện xảo ấy, khi thấy các hữu tình tâm thường giận dữ, các ngài sinh lòng thương xót sâu xa, dùng phương tiện để răn dạy, nói rằng: 'Các ngươi nay nên tu an nhẫn và ưa thích pháp an nhẫn, điều phục tâm mình, thọ nhận hạnh an nhẫn. (An nhẫn là nhẫn nại, an nhiên chịu đựng.) Những gì các ngươi giận đều có tự tính là không, sao lại ở trong đó mà sinh giận dữ?
Các ngươi lại phải quán sát đúng như thật: ta do pháp gì mà sinh giận dữ? Ai là người giận dữ? Giận dữ với ai? Các pháp như thế đều có bản tính là không. Pháp có bản tính là không thì chưa từng chẳng không.
Tính không như thế không phải do Phật làm ra, không phải do Bồ-tát làm ra, không phải do Độc giác làm ra, không phải do Thanh văn làm ra. (Thanh văn là người nghe lời Phật dạy mà tu chứng.) Cũng không phải do trời, rồng, các thần, dược-xoa, kiện-đạt-phược, a-tố-lạc, yết-lộ-đồ, khẩn-nại-lạc, mạc-hô-lạc-già, người và phi nhân làm ra. Trong đó:
- dược-xoa là loài quỷ thần nhanh nhẹn, có sức mạnh;
- kiện-đạt-phược là thần nhạc của trời, sống bằng hương thơm;
- a-tố-lạc tức a-tu-la, loài thần hay gây chiến với trời;
- yết-lộ-đồ là chim thần cánh vàng;
- khẩn-nại-lạc là thần ca múa, hình giống người mà có sừng;
- mạc-hô-lạc-già là thần rắn lớn;
- phi nhân là các loài không phải người.
Cũng không phải do cõi trời Tứ đại vương chúng cho đến cõi trời Tha hóa tự tại làm ra. Đây là sáu cõi trời thuộc cõi Dục, từ cõi trời thấp nhất là nơi ở của bốn vị Thiên vương, đến cõi trời cao nhất của cõi Dục. Cũng không phải do cõi trời Phạm chúng cho đến cõi trời Sắc cứu cánh làm ra; đây là các cõi trời thuộc cõi Sắc, từ thấp nhất đến cao nhất. Cũng không phải do cõi trời Không vô biên xứ cho đến cõi trời Phi tưởng phi phi tưởng xứ làm ra; đây là bốn cõi trời thuộc cõi Vô sắc, từ thấp nhất đến cao nhất.
Các ngươi lại phải quán sát đúng như thật: sự giận dữ ấy từ đâu sinh ra? Thuộc về ai? Khởi lên đối với ai? Sẽ được quả gì? Hiện tại được lợi gì? Tất cả các pháp ấy đều có bản tính là không. Trong tính không chẳng có gì để giận dữ. Vì thế nên an nhẫn để tự làm lợi ích cho mình.'
Như vậy, Thiện Hiện, khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu phương tiện thiện xảo tối thắng. Các ngài giúp hữu tình an trụ nơi lẽ tính không, nơi nhân quả của tính không, rồi dần dần dùng vô thượng chánh đẳng bồ-đề mà chỉ bày, khuyên dẫn, khen ngợi khích lệ và làm cho họ vui mừng, khiến họ khéo an trụ và mau chứng đắc.
Thiện Hiện, điều này là nói theo thế tục, không phải nói theo thắng nghĩa. Vì sao vậy? Vì trong bản tính không, người đạt được, điều được đạt, nơi đạt và lúc đạt, tất cả đều không có. Thiện Hiện nên biết, đó gọi là lẽ bản tính không của thực tế.
Các Bồ-tát Ma-ha-tát vì muốn làm lợi ích cho các hữu tình nên nương vào lẽ bản tính không của thực tế này mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, mà không thấy có hữu tình và những thi thiết về hữu tình. Vì sao vậy, Thiện Hiện? Vì tất cả các pháp đều lìa hữu tình. Vì hữu tình đã lìa, nên pháp cũng không thể nắm bắt. Bởi pháp và hữu tình nương vào nhau mà được đặt ra.
Lại nữa, Thiện Hiện, khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu phương tiện thiện xảo như sau. Nhờ sức phương tiện thiện xảo ấy, khi thấy các hữu tình thân tâm biếng nhác, mất sự tinh tiến (siêng năng), các ngài dùng phương tiện khuyên dẫn, khiến họ phát khởi thân tâm tinh tiến để tu các pháp lành, nói rằng:
'Này các thiện nam tử, hãy tin nhận sâu xa rằng trong bản tính không, chẳng có pháp biếng nhác, chẳng có người biếng nhác, chẳng có nơi biếng nhác, chẳng có lúc biếng nhác, cũng chẳng có pháp nào khiến sinh biếng nhác. Tất cả những thứ ấy, bản tính đều là không, không vượt ra ngoài lẽ không. Các ngươi hãy phát khởi thân tâm tinh tiến, bỏ hết biếng nhác, siêng tu pháp lành.
Đó là tu bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; hoặc tu bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định; hoặc tu bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi; hoặc tu không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn; hoặc an trụ nơi nội không cho đến vô tính tự tính không; hoặc an trụ nơi chân như cho đến bất tư nghị giới; hoặc an trụ nơi khổ, tập, diệt, đạo thánh đế.
Hoặc tu tám giải thoát cho đến mười biến xứ; hoặc tu tịnh quán địa cho đến Như Lai địa; hoặc tu cực hỷ địa cho đến pháp vân địa; hoặc tu tất cả đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn; hoặc tu năm nhãn, sáu thần thông; hoặc tu mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; hoặc tu ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi tùy hảo; hoặc tu vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính.
Hoặc tu nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; hoặc tu dự lưu quả cho đến độc giác bồ-đề; hoặc tu tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát; hoặc tu vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật; hoặc tu vô lượng Phật pháp khác. Đối với những điều ấy, phải siêng năng tinh tiến, chớ sinh biếng nhác. Nếu sinh biếng nhác thì chịu khổ không cùng.
Này các thiện nam tử, tất cả các pháp ấy đều có bản tính là không, không có chướng ngại. Các ngươi hãy quán lẽ bản tính không: trong chỗ không chướng ngại ấy, chẳng có pháp biếng nhác, chẳng có người biếng nhác; nơi chốn, thời gian và duyên cớ cũng không thể nắm bắt.'
Như vậy, Thiện Hiện, khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu phương tiện thiện xảo thù thắng, giúp hữu tình an trụ nơi lẽ bản tính không của các pháp. Tuy giúp họ an trụ mà các ngài không có ý tưởng phân hai. Vì sao vậy? Vì lẽ bản tính không không hai, không khác; không thể ở trong pháp không hai mà khởi ý tưởng phân hai.
Lại nữa, Thiện Hiện, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nương vào bản tính không mà răn dạy, chỉ bảo các loài hữu tình, khiến họ siêng năng tu học, nói rằng: 'Này các thiện nam tử, các ngươi phải siêng năng tinh tiến nơi các pháp lành.
Khi tu bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai. Khi tu bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai. Khi tu bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai. Khi tu không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai.
Khi an trụ nơi nội không cho đến vô tính tự tính không, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai. Khi an trụ nơi chân như cho đến bất tư nghị giới, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai. Khi an trụ nơi khổ, tập, diệt, đạo thánh đế, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai.
Khi tu tám giải thoát cho đến mười biến xứ, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai. Khi tu tịnh quán địa cho đến Như Lai địa, không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai. Khi tu cực hỷ địa cho đến pháp vân địa, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai. Khi tu tất cả đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai. Khi tu năm nhãn, sáu thần thông, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai.
Khi tu mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai. Khi tu ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi tùy hảo, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai. Khi tu vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai. Khi tu nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai.
Khi tu dự lưu quả cho đến độc giác bồ-đề, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai. Khi tu tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai. Khi tu vô lượng Phật pháp khác, đối với các pháp này không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai. Vì sao vậy, thiện nam tử? Vì các pháp như thế đều có bản tính là không, mà lẽ bản tính không thì không nên suy nghĩ đến tướng hai hay không hai.'
Như vậy, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thành tựu phương tiện thiện xảo thù thắng, làm hạnh Bồ-tát để giúp hữu tình thành thục. Khi các loài hữu tình đã thành thục rồi, các ngài tùy theo chỗ thích hợp của mỗi người mà dần dần giúp họ đứng vững:
- hoặc khiến họ an trụ nơi quả dự lưu;
- hoặc nơi quả nhất lai (bậc chỉ còn trở lại cõi Dục một lần);
- hoặc nơi quả bất hoàn (bậc không còn trở lại cõi Dục);
- hoặc nơi quả a-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh);
- hoặc nơi độc giác bồ-đề;
- hoặc nơi địa vị thù thắng của Bồ-tát;
- hoặc nơi vô thượng chánh đẳng bồ-đề.
Lại nữa, Thiện Hiện, khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu phương tiện thiện xảo như sau. Nhờ sức phương tiện thiện xảo ấy, các ngài thấy các hữu tình tâm thường tán loạn, đối với các cảnh dục lạc không thu giữ các căn, gây ra đủ thứ việc làm không vắng lặng. Thấy vậy, các ngài dùng phương tiện khiến họ vào định thù thắng, nói rằng:
'Hãy lại đây, thiện nam tử! Các ngươi nên tu tập tam-ma-địa thù thắng, nhưng chớ khởi ý tưởng về tán loạn hay về định thù thắng. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp đều có bản tính là không; trong bản tính không, chẳng có pháp nào có thể nắm bắt để gọi là tán loạn hay gọi là nhất tâm (tâm chuyên nhất). Nếu các ngươi an trụ được trong định thù thắng này, thì mọi việc lành đều mau thành tựu viên mãn, lại tùy theo ý muốn mà an trụ nơi bản tính không.
Thế nào gọi là việc lành? Đó là khởi các hành động của thân, lời nói và ý nghĩ thù thắng, trong sạch; hoặc tu bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; hoặc tu bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi; hoặc tu không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn; hoặc an trụ nơi nội không cho đến vô tính tự tính không; hoặc an trụ nơi chân như cho đến bất tư nghị giới; hoặc an trụ nơi khổ, tập, diệt, đạo thánh đế; hoặc tu bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định; hoặc tu tám giải thoát cho đến mười biến xứ; hoặc tu tịnh quán địa cho đến Như Lai địa.
Hoặc tiến vào chánh tính ly sinh của Bồ-tát, tức địa vị chắc chắn chứng thánh, lìa hẳn tính phàm phu; hoặc tu cực hỷ địa cho đến pháp vân địa; hoặc tu tất cả đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn; hoặc tu năm nhãn, sáu thần thông; hoặc tu mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; hoặc tu ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi tùy hảo; hoặc tu vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính; hoặc tu nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí.
Hoặc tu con đường Thanh văn, con đường Độc giác, con đường Bồ-tát, con đường Như Lai; hoặc tu dự lưu quả cho đến độc giác bồ-đề; hoặc tu hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát và vô thượng chánh đẳng bồ-đề của Phật; hoặc giúp hữu tình thành thục và trang nghiêm, làm thanh tịnh cõi Phật. Tất cả các pháp lành thù thắng, trong sạch như thế đều nhờ sức định thù thắng mà mau chóng thành tựu, và tùy theo ý nguyện mà an trụ nơi bản tính không.'
Như vậy, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa với phương tiện thiện xảo, từ lúc mới phát tâm cho đến khi rốt ráo, luôn cầu làm việc lợi ích lành không gián đoạn. Vì muốn làm lợi ích và an vui cho các hữu tình, các ngài đi từ cõi Phật này đến cõi Phật khác (cõi Phật là thế giới do một vị Phật giáo hóa), gần gũi, cúng dường chư Phật Thế Tôn, nghe và thọ nhận chánh pháp ở chỗ chư Phật. Các ngài bỏ thân này, nhận thân khác, trải qua vô lượng kiếp (kiếp là khoảng thời gian cực kỳ dài), cho đến khi chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề, trong suốt khoảng thời gian ấy trọn không quên mất.
Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đắc đà-la-ni, các căn không suy giảm. Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy luôn khéo tu đầy đủ nhất thiết trí trí (trí biết tất cả mọi sự, tức trí tuệ của Phật), nên mọi việc làm đều khéo suy xét. Do khéo tu đầy đủ nhất thiết trí trí và mọi việc làm đều khéo suy xét, nên các ngài có thể tu tập tất cả các con đường: con đường Thanh văn, con đường Độc giác, con đường Bồ-tát, con đường của chư Phật, con đường cõi trời thù thắng, con đường cõi người thù thắng, và con đường thần thông thù thắng của các Bồ-tát.
Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhờ an trụ nơi con đường thần thông thù thắng, nên luôn làm các việc lợi ích, an vui cho hữu tình. Dù trải qua các nẻo tái sinh, xoay vần trong sinh tử, mà thần thông thù thắng vẫn luôn không thối giảm. Nhờ dị thục thần thông không thối giảm (dị thục thần thông là thần thông có được do quả báo chín muồi từ các nghiệp lành đời trước), các ngài luôn làm những việc lợi ích thù thắng cho mình và cho người.
Như vậy, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, an trụ nơi bản tính không với phương tiện thiện xảo, có thể khéo làm lợi ích, an vui cho các loài hữu tình, và mau chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề.
Lại nữa, Thiện Hiện, khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các Bồ-tát Ma-ha-tát thành tựu phương tiện thiện xảo như sau. Nhờ sức phương tiện thiện xảo ấy, các ngài an trụ nơi bản tính không. Khi thấy các hữu tình trí tuệ ít ỏi, ngu si, điên đảo, gây các nghiệp ác, các ngài dùng phương tiện dẫn họ vào Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nói rằng:
'Hãy lại đây, thiện nam tử! Các ngươi nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa, quán tất cả các pháp có bản tính là không và vắng lặng. Nếu các ngươi tu được Bát-nhã ba-la-mật-đa này, quán tất cả các pháp có bản tính không và vắng lặng, thì mọi hành động của thân, lời nói và ý nghĩ mà các ngươi tu hành đều hướng đến cam lồ, được quả cam lồ, và chắc chắn lấy cam lồ làm chỗ kết thúc sau cùng.
Này các thiện nam tử, tất cả các pháp đều có bản tính là không. Trong bản tính không, tuy hữu tình và pháp đều không thể nắm bắt, nhưng những gì đã tu hành cũng không mất đi. Vì sao vậy, thiện nam tử? Vì lẽ bản tính không chẳng thêm chẳng bớt; trong bản tính không cũng chẳng có pháp thêm bớt.
Vì sao vậy? Vì lẽ bản tính không lấy cái không có tự tính làm tính của nó, lìa mọi phân biệt, dứt mọi hý luận (những lời bàn luận vô ích do phân biệt và bám chấp mà ra). Cho nên trong đó chẳng có pháp thêm bớt, và do đó những gì đã làm cũng không mất đi. Vì thế, các ngươi nên tu Bát-nhã ba-la-mật-đa, quán bản tính không mà làm những việc cần làm.'
Như vậy, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, dùng phương tiện thiện xảo răn dạy, chỉ bảo các loài hữu tình, khiến họ vào Bát-nhã ba-la-mật-đa, an trụ nơi bản tính không mà tu các nghiệp lành.
Thiện Hiện, vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy răn dạy, chỉ bảo hữu tình như thế, luôn không lười bỏ. Tức là:
- Tự mình luôn làm mười nghiệp lành, cũng khuyên người khác luôn làm mười nghiệp lành. Mười nghiệp lành là: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói lời chia rẽ, không nói lời độc ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không tà kiến.
- Tự mình luôn giữ năm giới cận sự, cũng khuyên người khác luôn giữ năm giới cận sự. Năm giới cận sự là năm giới của người cư sĩ tại gia: không giết, không trộm, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu.
- Tự mình luôn giữ tám giới cận trụ, cũng khuyên người khác luôn giữ tám giới cận trụ. Tám giới cận trụ là tám giới người tại gia giữ trong một ngày một đêm để sống gần giống người xuất gia.
- Tự mình luôn giữ giới xuất gia, cũng khuyên người khác luôn giữ giới xuất gia.
Tự mình luôn tu bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định, cũng khuyên người khác luôn tu bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định. Tự mình luôn tu bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi, cũng khuyên người khác luôn tu như vậy. Tự mình luôn tu không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn, cũng khuyên người khác luôn tu như vậy. Tự mình luôn tu bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa, cũng khuyên người khác luôn tu như vậy.
Tự mình luôn an trụ nơi nội không cho đến vô tính tự tính không, cũng khuyên người khác luôn an trụ như vậy. Tự mình luôn an trụ nơi chân như cho đến bất tư nghị giới, cũng khuyên người khác luôn an trụ như vậy. Tự mình luôn an trụ nơi khổ, tập, diệt, đạo thánh đế, cũng khuyên người khác luôn an trụ như vậy. Tự mình luôn tu tám giải thoát cho đến mười biến xứ, cũng khuyên người khác luôn tu như vậy. Tự mình luôn tu các địa của Bồ-tát, cũng khuyên người khác luôn tu các địa của Bồ-tát. Tự mình luôn tu tất cả đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn, cũng khuyên người khác luôn tu như vậy.
Tự mình luôn tu học năm nhãn, sáu thần thông, cũng khuyên người khác luôn tu học như vậy. Tự mình luôn tu học mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, cũng khuyên người khác luôn tu học như vậy. Tự mình luôn tu học ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi tùy hảo, cũng khuyên người khác luôn tu học như vậy. Tự mình luôn tu học vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính, cũng khuyên người khác luôn tu học như vậy. Tự mình luôn tu học nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, cũng khuyên người khác luôn tu học như vậy.
Tự mình luôn phát khởi trí của quả dự lưu cho đến trí của độc giác bồ-đề, nhưng không dừng lại nơi quả dự lưu cho đến độc giác bồ-đề; cũng khuyên người khác luôn phát khởi trí của quả dự lưu cho đến trí của độc giác bồ-đề, hoặc khiến họ an trụ nơi quả dự lưu cho đến độc giác bồ-đề. Tự mình luôn phát khởi các hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, cũng khuyên người khác luôn phát khởi như vậy. Tự mình luôn phát khởi con đường vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật, cũng khuyên người khác luôn phát khởi như vậy.
Như vậy, Thiện Hiện, khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các Bồ-tát Ma-ha-tát dùng phương tiện thiện xảo, tự mình tu các nghiệp lành luôn không lười bỏ, lại răn dạy, chỉ bảo các loài hữu tình khiến họ tu các nghiệp lành luôn không lười bỏ. Thiện Hiện, đó gọi là phương tiện thiện xảo của các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Nhờ sức phương tiện thiện xảo ấy, các ngài giúp hữu tình đứng vững trong thực tế mà vẫn không làm hư hoại tướng của thực tế."
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, nếu tất cả các pháp đều có bản tính là không, trong bản tính không thì hữu tình và pháp đều không thể nắm bắt, do đó trong ấy cũng không có phi pháp (cái chẳng phải pháp), vậy làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát vì các loài hữu tình mà cầu chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề, muốn mãi đến tận cùng thời vị lai luôn làm lợi ích cho họ?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Tất cả các pháp đều có bản tính là không, trong bản tính không thì hữu tình và pháp đều không thể nắm bắt, do đó trong ấy cũng không có phi pháp. Thiện Hiện nên biết, nếu tất cả các pháp không phải có bản tính là không, thì các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đã không cần an trụ nơi lẽ bản tính không để cầu chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề, cũng không cần vì lợi ích hữu tình mà giảng pháp bản tính không. Chính vì tất cả các pháp đều có bản tính là không, nên khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ nơi lẽ bản tính không của tất cả các pháp để cầu chứng vô thượng chánh đẳng bồ-đề, và vì lợi ích hữu tình mà giảng pháp bản tính không.
Thiện Hiện, những pháp nào có bản tính đều là không, mà các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đã biết rõ đúng như thật bản tính không ấy rồi, an trụ nơi bản tính không mà giảng pháp cho người khác? Thiện Hiện, đó là:
- sắc cho đến thức, bản tính đều là không;
- nhãn xứ cho đến ý xứ, bản tính đều là không;
- sắc xứ cho đến pháp xứ, bản tính đều là không;
- nhãn giới cho đến ý giới, bản tính đều là không;
- sắc giới cho đến pháp giới, bản tính đều là không;
- nhãn thức giới cho đến ý thức giới, bản tính đều là không;
- nhãn xúc cho đến ý xúc, bản tính đều là không;
- các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra, bản tính đều là không;
- địa giới cho đến thức giới, bản tính đều là không;
- nhân duyên cho đến tăng thượng duyên, bản tính đều là không;
- các pháp từ duyên sinh ra, bản tính đều là không;
- vô minh cho đến lão tử, bản tính đều là không.
Tiếp đến:
- bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa, bản tính đều là không;
- bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định, bản tính đều là không;
- bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi, bản tính đều là không;
- không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn, bản tính đều là không;
- nội không cho đến vô tính tự tính không, bản tính đều là không;
- chân như cho đến bất tư nghị giới, bản tính đều là không;
- khổ, tập, diệt, đạo thánh đế, bản tính đều là không;
- tám giải thoát cho đến mười biến xứ, bản tính đều là không;
- tịnh quán địa cho đến Như Lai địa, bản tính đều là không;
- cực hỷ địa cho đến pháp vân địa, bản tính đều là không;
- tất cả đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn, bản tính đều là không;
- năm nhãn, sáu thần thông, bản tính đều là không.
Tiếp đến:
- mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, bản tính đều là không;
- ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi tùy hảo, bản tính đều là không;
- vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính, bản tính đều là không;
- nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, bản tính đều là không;
- dự lưu quả cho đến độc giác bồ-đề, bản tính đều là không;
- tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát, bản tính đều là không;
- vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật, bản tính đều là không;
- sự dứt hẳn dòng tiếp nối của tất cả phiền não và tập khí, bản tính cũng là không. (Tập khí là thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não, như mùi hương còn vương lại sau khi đã cất món đồ thơm đi.)
Các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết rõ đúng như thật rằng các uẩn như sắc v.v. cho đến sự dứt hẳn dòng tiếp nối của tất cả phiền não và tập khí đều có bản tính là không. Biết vậy rồi, các ngài an trụ nơi bản tính không, vì các hữu tình mà giảng nói pháp bản tính không như thế.
Lại nữa, Thiện Hiện, giả sử tính của nội không mà bản tính chẳng phải là không, và tính của các loại không khác bản tính cũng chẳng phải là không, thì các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đã không nên nói với các hữu tình rằng tất cả các pháp đều có bản tính là không. Các loại không ấy là:
- nội không: cái không của bên trong, tức các căn;
- ngoại không: cái không của bên ngoài, tức các cảnh;
- nội ngoại không: cái không của cả trong lẫn ngoài;
- không không: chính cái "không" cũng là không;
- đại không: cả mười phương rộng lớn cũng không;
- thắng nghĩa không: cả Niết-bàn, chân lý tối thượng cũng không;
- hữu vi không và vô vi không: các pháp do tạo tác và không do tạo tác đều không;
- tất cánh không: rốt ráo là không;
- vô tế không: không có khởi đầu, không có bờ mé;
- tán vô tán không: cái tan rã và cái không tan rã đều không;
- bản tính không: bản tính vốn là không;
- tự cộng tướng không: tướng riêng và tướng chung đều không;
- nhất thiết pháp không: tất cả các pháp đều không;
- bất khả đắc không: không thể nắm bắt;
- vô tính không: cái không có tự tính cũng không;
- tự tính không: tự tính cũng không;
- vô tính tự tính không: cả cái không có tự tính lẫn tự tính đều không.
Nếu nói như thế, tức là làm hư hoại bản tính không. Nhưng lẽ bản tính không thì không thể hư hoại, chẳng phải thường còn, chẳng phải đoạn diệt. Vì sao vậy? Vì lẽ bản tính không không có phương hướng, không có nơi chốn, không từ đâu đến, cũng không đi về đâu.
Lẽ không như thế cũng gọi là pháp trụ, tức chỗ an trụ vốn có của các pháp, một tên gọi khác của chân như. Trong đó không có pháp, không tụ, không tan, không bớt, không thêm, không sinh, không diệt, không sạch, không nhơ. Đó là cái tính vốn an trụ của tất cả các pháp. Các Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong đó, cầu hướng đến vô thượng chánh đẳng bồ-đề mà không thấy có pháp nào có chỗ để cầu hướng đến, cũng không thấy có pháp nào không có chỗ để cầu hướng đến. Vì tất cả các pháp đều không có chỗ trụ, nên gọi là pháp trụ.
Các Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong đó mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Khi đã thấy tất cả các pháp có bản tính là không, các ngài chắc chắn được bất thoái chuyển đối với vô thượng chánh đẳng bồ-đề, tức không còn thối lui trên đường đến quả Phật. Vì sao vậy? Vì vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy không thấy có pháp nào có thể gây chướng ngại. Vì thấy tất cả các pháp không chướng ngại, nên đối với vô thượng chánh đẳng bồ-đề không sinh nghi ngờ, do đó không thối lui.
Lại nữa, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong bản tính không của tất cả các pháp, quán bản tính không thì hoàn toàn không có gì để nắm bắt. Tức là: ngã, hữu tình, mạng giả, sinh giả, dưỡng giả, sĩ phu, bổ-đặc-già-la, ý sinh, nho đồng, tác giả, thọ giả, tri giả, kiến giả, tất cả đều không thể nắm bắt. Đây đều là những tên gọi khác nhau cho một cái "tôi" mà người ta tưởng là có thật:
- ngã là cái tôi;
- mạng giả là kẻ có mạng sống;
- sinh giả là kẻ được sinh ra;
- dưỡng giả là kẻ được nuôi lớn;
- sĩ phu là con người hành động;
- bổ-đặc-già-la là chủ thể trôi lăn qua các đời;
- ý sinh là kẻ do ý sinh ra;
- nho đồng là con người trẻ trung;
- tác giả là kẻ làm;
- thọ giả là kẻ chịu quả;
- tri giả là kẻ biết;
- kiến giả là kẻ thấy.
Sắc cho đến thức cũng không thể nắm bắt. Nhãn xứ cho đến ý xứ cũng không thể nắm bắt. Sắc xứ cho đến pháp xứ cũng không thể nắm bắt. Nhãn giới cho đến ý giới cũng không thể nắm bắt. Sắc giới cho đến pháp giới cũng không thể nắm bắt. Nhãn thức giới cho đến ý thức giới cũng không thể nắm bắt. Nhãn xúc cho đến ý xúc cũng không thể nắm bắt. Các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra cũng không thể nắm bắt. Địa giới cho đến thức giới cũng không thể nắm bắt. Nhân duyên cho đến tăng thượng duyên cũng không thể nắm bắt. Các pháp từ duyên sinh ra cũng không thể nắm bắt. Vô minh cho đến lão tử cũng không thể nắm bắt.
Bố thí ba-la-mật-đa cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không thể nắm bắt. Nội không cho đến vô tính tự tính không cũng không thể nắm bắt. Chân như cho đến bất tư nghị giới cũng không thể nắm bắt. Khổ, tập, diệt, đạo thánh đế cũng không thể nắm bắt. Bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi cũng không thể nắm bắt. Bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định cũng không thể nắm bắt. Tám giải thoát cho đến mười biến xứ cũng không thể nắm bắt. Không, vô tướng, vô nguyện giải thoát môn cũng không thể nắm bắt. Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa cũng không thể nắm bắt. Cực hỷ địa cho đến pháp vân địa cũng không thể nắm bắt.
Tất cả đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn cũng không thể nắm bắt. Năm nhãn, sáu thần thông cũng không thể nắm bắt. Mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật cũng không thể nắm bắt. Vô vong thất pháp, hằng trụ xả tính cũng không thể nắm bắt. Nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí cũng không thể nắm bắt. Dự lưu quả cho đến độc giác bồ-đề cũng không thể nắm bắt. Tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không thể nắm bắt. Vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật cũng không thể nắm bắt.
Pháp thiện và pháp phi thiện cũng không thể nắm bắt. Pháp hữu ký và pháp vô ký cũng không thể nắm bắt. Pháp hữu lậu và pháp vô lậu cũng không thể nắm bắt. Pháp thế gian và pháp xuất thế gian cũng không thể nắm bắt. Pháp hữu vi và pháp vô vi cũng không thể nắm bắt. Ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi tùy hảo cũng không thể nắm bắt.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm bảy mươi ba.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười bốn (?).
Tam tạng pháp sư Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch. (Tam tạng pháp sư là vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận. Huyền Trang là vị cao tăng đời Đường, Trung Quốc, người đã sang Ấn Độ thỉnh kinh.)
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video