Phần thứ ba, phẩm Thiện Hiện thứ ba, đoạn thứ hai.
Như vậy, này Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Đức Phật, nổi tiếng hiểu sâu lý "không")! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát là người phát nguyện tu hành để thành Phật và cứu độ chúng sinh; Ma-ha-tát nghĩa là "bậc đại sĩ", chỉ Bồ-tát có công hạnh lớn) khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa (sự hoàn thiện của trí tuệ thấy rõ thực tướng mọi sự vật, đưa người tu sang bờ giải thoát) thì đối với tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) phải biết đúng như thật rằng đó là danh giả (tên gọi chỉ là đặt ra tạm thời, không có thực thể) và pháp giả (bản thân sự vật cũng chỉ là tạm có do nhiều nhân duyên hợp lại).
Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, sau khi đã biết đúng như thật rằng tất cả các pháp đều là danh giả, pháp giả, thì không bám chấp sắc (phần vật chất, thân thể và thế giới vật chất); không bám chấp thọ (cảm nhận vui, khổ, không vui không khổ), tưởng (sự nhận biết, hình dung hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn, toan tính) và thức (sự hay biết, phân biệt) — năm thứ này gọi chung là năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người.
Không bám chấp nhãn xứ và sắc xứ; không bám chấp nhĩ xứ và thanh xứ; không bám chấp tỷ xứ và hương xứ; không bám chấp thiệt xứ và vị xứ; không bám chấp thân xứ và xúc xứ; không bám chấp ý xứ và pháp xứ (đây là mười hai xứ, tức sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý; cùng sáu đối tượng tương ứng: hình sắc, âm thanh, mùi hương, vị nếm, vật chạm xúc, và các đối tượng của ý như ý niệm, ý tưởng; "xứ" là chỗ làm nảy sinh nhận thức).
Không bám chấp nhãn giới, sắc giới, nhãn thức giới, cùng nhãn xúc và các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên, hoặc vui, hoặc khổ, hoặc không khổ không vui (nhãn giới là giác quan mắt; sắc giới ở đây là hình sắc mà mắt thấy; nhãn thức giới là cái biết do mắt thấy; "giới" nghĩa là phạm vi, yếu tố riêng biệt; nhãn xúc là sự tiếp xúc giữa mắt, hình sắc và cái biết của mắt; "duyên" là điều kiện làm cho một thứ khác sinh ra).
Không bám chấp nhĩ giới (tai), thanh giới (âm thanh), nhĩ thức giới (cái biết do tai nghe), cùng nhĩ xúc và các cảm thọ sinh ra do nhĩ xúc làm duyên, hoặc vui, hoặc khổ, hoặc không khổ không vui. Không bám chấp tỷ giới (mũi), hương giới (mùi), tỷ thức giới (cái biết do mũi ngửi), cùng tỷ xúc và các cảm thọ sinh ra do tỷ xúc làm duyên, hoặc vui, hoặc khổ, hoặc không khổ không vui. Không bám chấp thiệt giới (lưỡi), vị giới (vị nếm), thiệt thức giới (cái biết do lưỡi nếm), cùng thiệt xúc và các cảm thọ sinh ra do thiệt xúc làm duyên, hoặc vui, hoặc khổ, hoặc không khổ không vui. Không bám chấp thân giới (thân), xúc giới (vật chạm xúc), thân thức giới (cái biết do thân chạm), cùng thân xúc và các cảm thọ sinh ra do thân xúc làm duyên, hoặc vui, hoặc khổ, hoặc không khổ không vui. Không bám chấp ý giới (ý, giác quan tinh thần), pháp giới (ở đây là các đối tượng của ý như ý niệm, ý tưởng), ý thức giới (cái biết do ý), cùng ý xúc và các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên, hoặc vui, hoặc khổ, hoặc không khổ không vui.
Không bám chấp hữu vi giới (phạm vi của những gì do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt). Không bám chấp vô vi giới (phạm vi của những gì không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt). Không bám chấp Bố thí ba-la-mật-đa (sự hoàn thiện của việc cho đi). Không bám chấp Tịnh giới (giữ giới trong sạch), An nhẫn (nhẫn nhịn, chịu đựng), Tinh tiến (siêng năng không lùi), Tĩnh lự (thiền định, lắng tâm suy xét) và Bát-nhã ba-la-mật-đa (sáu thứ này gọi là sáu ba-la-mật-đa, sáu hạnh hoàn thiện của Bồ-tát).
Không bám chấp danh (tên gọi). Không bám chấp tướng (hình tướng, dấu hiệu bên ngoài). Không bám chấp thân Bồ-tát. Không bám chấp nhục nhãn (mắt thịt thông thường). Không bám chấp thiên nhãn (mắt của cõi trời, thấy được xa và những gì bị che khuất), tuệ nhãn (mắt trí tuệ, thấy lẽ "không" của mọi sự), pháp nhãn (mắt thấy rõ các pháp môn để cứu độ chúng sinh) và Phật nhãn (mắt của Phật, thấy biết trọn vẹn tất cả). Không bám chấp Trí ba-la-mật-đa (sự hoàn thiện của trí biết mọi việc). Không bám chấp Thần thông ba-la-mật-đa (sự hoàn thiện của năng lực siêu phàm).
Không bám chấp nội không (các giác quan bên trong là không, không có tự tính cố định). Không bám chấp ngoại không (các đối tượng bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái "không" cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng, Niết-bàn, cũng là không), hữu vi không (những gì do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (những gì không do nhân duyên tạo thành cũng là không), tất cánh không (rốt ráo là không), vô tế không (không có khởi đầu và tận cùng nên là không), vô tán không (không có gì bị vứt bỏ, tan mất, nên là không), bản tính không (bản tính vốn là không), tướng không (các đặc tướng riêng và chung là không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều không), vô tính không (cái không có thực thể là không), vô tính tự tính không (tự tính của cái không thực thể cũng là không) — đây là mười tám loại "không", các phương diện quán xét rằng mọi sự đều không có tự tính cố định.
Không bám chấp chân như (bản tính chân thật, như vốn có, không đổi khác của mọi sự). Không bám chấp thực tế (bờ cõi chân thật, tức chỗ tận cùng của chân lý) và pháp giới (ở đây là bản tính chân thật chung của mọi pháp). Không bám chấp việc thành thục hữu tình (giúp chúng sinh — các loài có tình thức — được chín muồi về căn lành để giải thoát). Không bám chấp việc nghiêm tịnh Phật độ (trang nghiêm, làm thanh tịnh cõi nước của Phật). Không bám chấp phương tiện thiện xảo (cách khéo léo, linh hoạt để giáo hóa chúng sinh).
Vì sao vậy? Này Thiện Hiện! Vì đối với tất cả các pháp, dù là cái có thể bám chấp, cái bị bám chấp, lúc bám chấp hay chỗ bám chấp, thảy đều không có gì cả.
Như vậy, này Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát không bám chấp gì đối với tất cả các pháp khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì làm tăng trưởng Bố thí ba-la-mật-đa, làm tăng trưởng Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa; bước vào chính quyết định vị của Bồ-tát (địa vị chân chính, chắc chắn của Bồ-tát, đã vượt khỏi hàng phàm phu và nhất định sẽ thành Phật); có thể đứng vững ở bất thoái chuyển địa của Bồ-tát (địa vị không còn lùi bước trên đường tu); làm viên mãn các thần thông thù thắng (năng lực siêu phàm vượt bậc) của Bồ-tát.
Sau khi thần thông như vậy đã được viên mãn, thì đi từ cõi Phật này đến cõi Phật khác, cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen chư Phật Thế Tôn (Thế Tôn là đấng được thế gian tôn kính, tức Đức Phật). Vì muốn làm cho các loài hữu tình được thành thục, vì muốn trang nghiêm làm thanh tịnh cõi Phật của chính mình, vì để được thấy các đức Như Lai, Ứng, Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc từ chân như mà đến; Ứng là bậc xứng đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chính và trọn khắp), nên phát khởi đủ loại thiện căn (gốc rễ của điều lành, tức công đức làm nền cho quả tốt) thù thắng.
Khi đã phát khởi được thiện căn thù thắng rồi, thì tùy theo điều mình ưa muốn nghe, chánh pháp của chư Phật đều được nghe và tiếp nhận. Đã nghe và tiếp nhận rồi, cho đến khi ngồi yên trên tòa bồ-đề màu nhiệm (chỗ ngồi nơi chư Phật thành đạo giác ngộ) cũng không bao giờ quên mất; các pháp môn đã tiếp nhận cũng không hề gián đoạn. Đối với tất cả các môn đà-la-ni (năng lực ghi nhớ, nắm giữ không quên giáo pháp) và các môn tam-ma-địa (các loại định, tâm chuyên chú vững vàng vào một chỗ), đều được tự tại.
Như vậy, này Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với tất cả các pháp có thể biết đúng như thật là danh giả, pháp giả, và không bám chấp gì cả.
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì chính sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Khác với sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Trong sắc cho đến thức có Bồ-tát chăng? Trong Bồ-tát có sắc cho đến thức chăng? Lìa sắc cho đến thức có Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì chính nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Khác với nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Trong nhãn xứ cho đến ý xứ có Bồ-tát chăng? Trong Bồ-tát có nhãn xứ cho đến ý xứ chăng? Lìa nhãn xứ cho đến ý xứ có Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì chính sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Khác với sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Trong sắc xứ cho đến pháp xứ có Bồ-tát chăng? Trong Bồ-tát có sắc xứ cho đến pháp xứ chăng? Lìa sắc xứ cho đến pháp xứ có Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì chính nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Khác với nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Trong nhãn giới cho đến ý giới có Bồ-tát chăng? Trong Bồ-tát có nhãn giới cho đến ý giới chăng? Lìa nhãn giới cho đến ý giới có Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì chính sắc giới cho đến pháp giới (sáu đối tượng của giác quan) là Bồ-tát chăng? Khác với sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Trong sắc giới cho đến pháp giới có Bồ-tát chăng? Trong Bồ-tát có sắc giới cho đến pháp giới chăng? Lìa sắc giới cho đến pháp giới có Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì chính nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Khác với nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Trong nhãn thức giới cho đến ý thức giới có Bồ-tát chăng? Trong Bồ-tát có nhãn thức giới cho đến ý thức giới chăng? Lìa nhãn thức giới cho đến ý thức giới có Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì chính địa giới cho đến thức giới (sáu yếu tố cấu thành: địa giới là yếu tố đất, tính cứng; thủy giới là yếu tố nước, tính ướt; hỏa giới là yếu tố lửa, tính nóng; phong giới là yếu tố gió, tính chuyển động; không giới là yếu tố khoảng trống; thức giới là yếu tố hay biết) là Bồ-tát chăng? Khác với địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Trong địa giới cho đến thức giới có Bồ-tát chăng? Trong Bồ-tát có địa giới cho đến thức giới chăng? Lìa địa giới cho đến thức giới có Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì chính vô minh cho đến lão tử (chuỗi mười hai nhân duyên giải thích vòng sinh tử: vô minh là không hiểu chân lý; rồi đến hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, và cuối cùng là lão tử tức già và chết) là Bồ-tát chăng? Khác với vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Trong vô minh cho đến lão tử có Bồ-tát chăng? Trong Bồ-tát có vô minh cho đến lão tử chăng? Lìa vô minh cho đến lão tử có Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông xét theo ý nghĩa nào mà nói như vầy: chính sắc v.v... không phải là Bồ-tát; khác với sắc v.v... không phải là Bồ-tát; chẳng phải trong sắc v.v... có Bồ-tát; chẳng phải trong Bồ-tát có sắc v.v...; chẳng phải lìa sắc v.v... có Bồ-tát?"
Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn! Bồ-đề (sự giác ngộ), tát-đỏa (chúng sinh, loài có tình thức — hai chữ hợp lại thành 'Bồ-tát'), hay sắc v.v... còn rốt ráo không có gì cả, không thể nắm bắt được, huống chi lại có Bồ-tát! Cái ấy đã chẳng có, thì làm sao có thể nói: chính sắc v.v... là Bồ-tát, khác với sắc v.v... là Bồ-tát, trong sắc v.v... có Bồ-tát, trong Bồ-tát có sắc v.v..., lìa sắc v.v... có Bồ-tát?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Hay thay, hay thay! Đúng như ông nói. Thiện Hiện nên biết: vì bồ-đề, tát-đỏa, hay sắc v.v... không thể nắm bắt được, nên các Bồ-tát cũng không thể nắm bắt được. Vì các Bồ-tát không thể nắm bắt được, nên Bát-nhã ba-la-mật-đa mà các vị ấy thực hành cũng không thể nắm bắt được. Này Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, nên siêng năng tu học trong ý nghĩa này."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Chính chân như của sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Khác với chân như của sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Trong chân như của sắc cho đến thức có Bồ-tát chăng? Trong Bồ-tát có chân như của sắc cho đến thức chăng? Lìa chân như của sắc cho đến thức có Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Chính chân như của nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Khác với chân như của nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Trong chân như của nhãn xứ cho đến ý xứ có Bồ-tát chăng? Trong Bồ-tát có chân như của nhãn xứ cho đến ý xứ chăng? Lìa chân như của nhãn xứ cho đến ý xứ có Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Chính chân như của sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Khác với chân như của sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Trong chân như của sắc xứ cho đến pháp xứ có Bồ-tát chăng? Trong Bồ-tát có chân như của sắc xứ cho đến pháp xứ chăng? Lìa chân như của sắc xứ cho đến pháp xứ có Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Chính chân như của nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Khác với chân như của nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Trong chân như của nhãn giới cho đến ý giới có Bồ-tát chăng? Trong Bồ-tát có chân như của nhãn giới cho đến ý giới chăng? Lìa chân như của nhãn giới cho đến ý giới có Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Chính chân như của sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Khác với chân như của sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Trong chân như của sắc giới cho đến pháp giới có Bồ-tát chăng? Trong Bồ-tát có chân như của sắc giới cho đến pháp giới chăng? Lìa chân như của sắc giới cho đến pháp giới có Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Chính chân như của nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Khác với chân như của nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Trong chân như của nhãn thức giới cho đến ý thức giới có Bồ-tát chăng? Trong Bồ-tát có chân như của nhãn thức giới cho đến ý thức giới chăng? Lìa chân như của nhãn thức giới cho đến ý thức giới có Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Chính chân như của địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Khác với chân như của địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Trong chân như của địa giới cho đến thức giới có Bồ-tát chăng? Trong Bồ-tát có chân như của địa giới cho đến thức giới chăng? Lìa chân như của địa giới cho đến thức giới có Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Chính chân như của vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Khác với chân như của vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Trong chân như của vô minh cho đến lão tử có Bồ-tát chăng? Trong Bồ-tát có chân như của vô minh cho đến lão tử chăng? Lìa chân như của vô minh cho đến lão tử có Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông xét theo ý nghĩa nào mà nói như vầy: chính chân như của sắc v.v... không phải là Bồ-tát; khác với chân như của sắc v.v... không phải là Bồ-tát; chẳng phải trong chân như của sắc v.v... có Bồ-tát; chẳng phải trong Bồ-tát có chân như của sắc v.v...; chẳng phải lìa chân như của sắc v.v... có Bồ-tát?"
Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn! Các pháp như sắc v.v... còn rốt ráo không có gì cả, không thể nắm bắt được, huống chi lại có chân như của sắc v.v...! Chân như ấy đã chẳng có, thì làm sao có thể nói: chính chân như của sắc v.v... là Bồ-tát, khác với chân như của sắc v.v... là Bồ-tát, trong chân như của sắc v.v... có Bồ-tát, trong Bồ-tát có chân như của sắc v.v..., lìa chân như của sắc v.v... có Bồ-tát?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Hay thay, hay thay! Đúng như ông nói. Thiện Hiện nên biết: vì các pháp như sắc v.v... không thể nắm bắt được, nên chân như của sắc v.v... cũng không thể nắm bắt được. Vì các pháp như sắc v.v... và chân như của chúng không thể nắm bắt được, nên các Bồ-tát cũng không thể nắm bắt được. Vì các Bồ-tát không thể nắm bắt được, nên Bát-nhã ba-la-mật-đa mà các vị ấy thực hành cũng không thể nắm bắt được. Này Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, nên siêng năng tu học trong ý nghĩa này."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì tăng ngữ (tên gọi, lời gán đặt thêm để chỉ một thứ) về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thường" hay "vô thường" (còn mãi hay đổi thay, không bền) về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "vui" hay "khổ" về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "ngã" hay "vô ngã" (có cái tôi thực thể, chủ thể thường còn, hay không có) về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịnh" hay "bất tịnh" (trong sạch hay nhơ nhớp) về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "không" hay "bất không" (trống rỗng không thực thể, hay không trống rỗng) về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu tướng" hay "vô tướng" (có hình tướng, dấu hiệu để nắm bắt, hay không có) về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu nguyện" hay "vô nguyện" (có điều mong cầu, hay không còn mong cầu gì) về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịch tĩnh" hay "không tịch tĩnh" (lặng yên, dứt phiền não, hay không) về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "viễn ly" hay "không viễn ly" (xa lìa phiền não, hay không) về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu vi" hay "vô vi" về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu lậu" hay "vô lậu" (còn phiền não rỉ chảy, còn dính mắc luân hồi, hay đã sạch phiền não) về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "sinh" hay "diệt" về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thiện" hay "chẳng thiện" về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có tội" hay "không tội" về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có phiền não" hay "không phiền não" về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thế gian" hay "xuất thế gian" (thuộc cõi đời trầm luân, hay vượt khỏi cõi đời) về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tạp nhiễm" hay "thanh tịnh" (lẫn lộn nhơ bẩn phiền não, hay trong sạch) về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thuộc sinh tử" hay "thuộc Niết-bàn" (thuộc vòng sống chết luân hồi, hay thuộc cảnh giới đã dứt hết phiền não, giải thoát hoàn toàn) về sắc cho đến thức là Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì tăng ngữ về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thường" hay "vô thường" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "vui" hay "khổ" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "ngã" hay "vô ngã" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịnh" hay "bất tịnh" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "không" hay "bất không" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu tướng" hay "vô tướng" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu nguyện" hay "vô nguyện" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịch tĩnh" hay "không tịch tĩnh" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "viễn ly" hay "không viễn ly" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu vi" hay "vô vi" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu lậu" hay "vô lậu" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "sinh" hay "diệt" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thiện" hay "chẳng thiện" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có tội" hay "không tội" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có phiền não" hay "không phiền não" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thế gian" hay "xuất thế gian" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tạp nhiễm" hay "thanh tịnh" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thuộc sinh tử" hay "thuộc Niết-bàn" về nhãn xứ cho đến ý xứ là Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì tăng ngữ về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thường" hay "vô thường" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "vui" hay "khổ" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "ngã" hay "vô ngã" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịnh" hay "bất tịnh" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "không" hay "bất không" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu tướng" hay "vô tướng" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu nguyện" hay "vô nguyện" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịch tĩnh" hay "không tịch tĩnh" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "viễn ly" hay "không viễn ly" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu vi" hay "vô vi" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu lậu" hay "vô lậu" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "sinh" hay "diệt" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thiện" hay "chẳng thiện" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có tội" hay "không tội" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có phiền não" hay "không phiền não" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thế gian" hay "xuất thế gian" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tạp nhiễm" hay "thanh tịnh" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thuộc sinh tử" hay "thuộc Niết-bàn" về sắc xứ cho đến pháp xứ là Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì tăng ngữ về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thường" hay "vô thường" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "vui" hay "khổ" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "ngã" hay "vô ngã" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịnh" hay "bất tịnh" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "không" hay "bất không" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu tướng" hay "vô tướng" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu nguyện" hay "vô nguyện" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịch tĩnh" hay "không tịch tĩnh" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "viễn ly" hay "không viễn ly" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu vi" hay "vô vi" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu lậu" hay "vô lậu" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "sinh" hay "diệt" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thiện" hay "chẳng thiện" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có tội" hay "không tội" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có phiền não" hay "không phiền não" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thế gian" hay "xuất thế gian" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tạp nhiễm" hay "thanh tịnh" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thuộc sinh tử" hay "thuộc Niết-bàn" về nhãn giới cho đến ý giới là Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì tăng ngữ về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thường" hay "vô thường" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "vui" hay "khổ" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "ngã" hay "vô ngã" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịnh" hay "bất tịnh" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "không" hay "bất không" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu tướng" hay "vô tướng" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu nguyện" hay "vô nguyện" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịch tĩnh" hay "không tịch tĩnh" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "viễn ly" hay "không viễn ly" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu vi" hay "vô vi" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu lậu" hay "vô lậu" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "sinh" hay "diệt" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thiện" hay "chẳng thiện" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có tội" hay "không tội" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có phiền não" hay "không phiền não" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thế gian" hay "xuất thế gian" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tạp nhiễm" hay "thanh tịnh" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thuộc sinh tử" hay "thuộc Niết-bàn" về sắc giới cho đến pháp giới là Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì tăng ngữ về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thường" hay "vô thường" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "vui" hay "khổ" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "ngã" hay "vô ngã" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịnh" hay "bất tịnh" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "không" hay "bất không" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu tướng" hay "vô tướng" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu nguyện" hay "vô nguyện" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịch tĩnh" hay "không tịch tĩnh" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "viễn ly" hay "không viễn ly" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu vi" hay "vô vi" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu lậu" hay "vô lậu" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "sinh" hay "diệt" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thiện" hay "chẳng thiện" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có tội" hay "không tội" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có phiền não" hay "không phiền não" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thế gian" hay "xuất thế gian" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tạp nhiễm" hay "thanh tịnh" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thuộc sinh tử" hay "thuộc Niết-bàn" về nhãn thức giới cho đến ý thức giới là Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì tăng ngữ về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thường" hay "vô thường" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "vui" hay "khổ" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "ngã" hay "vô ngã" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịnh" hay "bất tịnh" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "không" hay "bất không" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu tướng" hay "vô tướng" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu nguyện" hay "vô nguyện" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịch tĩnh" hay "không tịch tĩnh" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "viễn ly" hay "không viễn ly" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu vi" hay "vô vi" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu lậu" hay "vô lậu" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "sinh" hay "diệt" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thiện" hay "chẳng thiện" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có tội" hay "không tội" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có phiền não" hay "không phiền não" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thế gian" hay "xuất thế gian" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tạp nhiễm" hay "thanh tịnh" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thuộc sinh tử" hay "thuộc Niết-bàn" về nhãn xúc cho đến ý xúc là Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì tăng ngữ về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thường" hay "vô thường" về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "vui" hay "khổ" về các cảm thọ ấy là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "ngã" hay "vô ngã" về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịnh" hay "bất tịnh" về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "không" hay "bất không" về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu tướng" hay "vô tướng" về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu nguyện" hay "vô nguyện" về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịch tĩnh" hay "không tịch tĩnh" về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "viễn ly" hay "không viễn ly" về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu vi" hay "vô vi" về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu lậu" hay "vô lậu" về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "sinh" hay "diệt" về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thiện" hay "chẳng thiện" về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có tội" hay "không tội" về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có phiền não" hay "không phiền não" về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thế gian" hay "xuất thế gian" về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tạp nhiễm" hay "thanh tịnh" về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thuộc sinh tử" hay "thuộc Niết-bàn" về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì tăng ngữ về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thường" hay "vô thường" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "vui" hay "khổ" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "ngã" hay "vô ngã" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịnh" hay "bất tịnh" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "không" hay "bất không" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu tướng" hay "vô tướng" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu nguyện" hay "vô nguyện" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịch tĩnh" hay "không tịch tĩnh" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "viễn ly" hay "không viễn ly" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu vi" hay "vô vi" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu lậu" hay "vô lậu" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "sinh" hay "diệt" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thiện" hay "chẳng thiện" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có tội" hay "không tội" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có phiền não" hay "không phiền não" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thế gian" hay "xuất thế gian" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tạp nhiễm" hay "thanh tịnh" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thuộc sinh tử" hay "thuộc Niết-bàn" về địa giới cho đến thức giới là Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Lại nữa, này Thiện Hiện! Ông nghĩ thế nào? Nói "Bồ-tát", thì tăng ngữ về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thường" hay "vô thường" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "vui" hay "khổ" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "ngã" hay "vô ngã" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịnh" hay "bất tịnh" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "không" hay "bất không" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu tướng" hay "vô tướng" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu nguyện" hay "vô nguyện" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tịch tĩnh" hay "không tịch tĩnh" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "viễn ly" hay "không viễn ly" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu vi" hay "vô vi" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "hữu lậu" hay "vô lậu" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "sinh" hay "diệt" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thiện" hay "chẳng thiện" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có tội" hay "không tội" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "có phiền não" hay "không phiền não" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thế gian" hay "xuất thế gian" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "tạp nhiễm" hay "thanh tịnh" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Tăng ngữ "thuộc sinh tử" hay "thuộc Niết-bàn" về vô minh cho đến lão tử là Bồ-tát chăng? Thiện Hiện thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn."
Phật bảo Thiện Hiện: "Ông xét theo ý nghĩa nào mà nói như vầy: tăng ngữ về sắc v.v... không phải là Bồ-tát? Lại xét theo ý nghĩa nào mà nói như vầy: tăng ngữ 'thường' hay 'vô thường', tăng ngữ 'vui' hay 'khổ', tăng ngữ 'ngã' hay 'vô ngã', tăng ngữ 'tịnh' hay 'bất tịnh', tăng ngữ 'không' hay 'bất không', tăng ngữ 'hữu tướng' hay 'vô tướng', tăng ngữ 'hữu nguyện' hay 'vô nguyện', tăng ngữ 'tịch tĩnh' hay 'không tịch tĩnh', tăng ngữ 'viễn ly' hay 'không viễn ly', tăng ngữ 'hữu vi' hay 'vô vi', tăng ngữ 'hữu lậu' hay 'vô lậu', tăng ngữ 'sinh' hay 'diệt', tăng ngữ 'thiện' hay 'chẳng thiện', tăng ngữ 'có tội' hay 'không tội', tăng ngữ 'có phiền não' hay 'không phiền não', tăng ngữ 'thế gian' hay 'xuất thế gian', tăng ngữ 'tạp nhiễm' hay 'thanh tịnh', tăng ngữ 'thuộc sinh tử' hay 'thuộc Niết-bàn' về các pháp như sắc v.v... đều không phải là Bồ-tát?"
Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn! Các pháp như sắc v.v... còn rốt ráo không có gì cả, không thể nắm bắt được, huống chi lại có tăng ngữ về sắc v.v...! Tăng ngữ ấy đã chẳng có, thì làm sao có thể nói tăng ngữ về sắc v.v... là Bồ-tát?
Bạch Thế Tôn! Các pháp như sắc v.v... còn rốt ráo không có gì cả, không thể nắm bắt được, huống chi lại có sắc v.v... là thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, tịnh hay bất tịnh, không hay bất không, hữu tướng hay vô tướng, hữu nguyện hay vô nguyện, tịch tĩnh hay không tịch tĩnh, viễn ly hay không viễn ly, hữu vi hay vô vi, hữu lậu hay vô lậu, sinh hay diệt, thiện hay chẳng thiện, có tội hay không tội, có phiền não hay không phiền não, thế gian hay xuất thế gian, tạp nhiễm hay thanh tịnh, thuộc sinh tử hay thuộc Niết-bàn! Những điều ấy đã chẳng có, huống chi lại có tăng ngữ 'thường, vô thường' cho đến tăng ngữ 'thuộc sinh tử, thuộc Niết-bàn' về các pháp như sắc v.v...! Tăng ngữ ấy đã chẳng có, thì làm sao có thể nói tăng ngữ 'thường, vô thường' về các pháp như sắc v.v... là Bồ-tát, cho đến tăng ngữ 'thuộc sinh tử, thuộc Niết-bàn' là Bồ-tát?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Hay thay, hay thay! Đúng như ông nói. Thiện Hiện nên biết: vì các pháp như sắc v.v... cùng với thường, vô thường v.v... không thể nắm bắt được, nên tăng ngữ về các pháp như sắc v.v... và tăng ngữ thường, vô thường v.v... cũng không thể nắm bắt được. Vì pháp và tăng ngữ không thể nắm bắt được, nên các Bồ-tát cũng không thể nắm bắt được. Vì các Bồ-tát không thể nắm bắt được, nên Bát-nhã ba-la-mật-đa mà các vị ấy thực hành cũng không thể nắm bắt được. Này Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, nên siêng năng tu học trong ý nghĩa này.
Lại nữa, này Thiện Hiện! Điều ông nói trước đây rằng không thấy có pháp nào có thể gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát — đúng vậy, đúng vậy, như ông đã nói. Thiện Hiện nên biết: các pháp không thấy pháp giới (bản tính chân thật chung của mọi pháp), pháp giới không thấy các pháp; các pháp không thấy các pháp, pháp giới không thấy pháp giới.
Thiện Hiện nên biết: sắc giới (ở đây là phạm vi của sắc, tức phần vật chất) không thấy pháp giới, pháp giới không thấy sắc giới; giới của thọ, tưởng, hành, thức không thấy pháp giới, pháp giới không thấy giới của thọ, tưởng, hành, thức.
Thiện Hiện nên biết: nhãn giới không thấy pháp giới, pháp giới không thấy nhãn giới; nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới không thấy pháp giới, pháp giới không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới. Sắc giới (hình sắc mà mắt thấy) không thấy pháp giới, pháp giới không thấy sắc giới; thanh, hương, vị, xúc giới và pháp giới thuộc đối tượng của ý không thấy pháp giới (bản tính chân thật), pháp giới không thấy thanh, hương, vị, xúc giới và pháp giới thuộc đối tượng của ý. Nhãn thức giới không thấy pháp giới, pháp giới không thấy nhãn thức giới; nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới không thấy pháp giới, pháp giới không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới.
Thiện Hiện nên biết: địa giới không thấy pháp giới, pháp giới không thấy địa giới; thủy, hỏa, phong, không, thức giới không thấy pháp giới, pháp giới không thấy thủy, hỏa, phong, không, thức giới.
Thiện Hiện nên biết: hữu vi giới không thấy vô vi giới, vô vi giới không thấy hữu vi giới. Thiện Hiện nên biết: không phải lìa hữu vi giới mà có thể thi thiết (đặt bày, lập ra để gọi tên) vô vi giới; không phải lìa vô vi giới mà có thể thi thiết hữu vi giới.
Như vậy, này Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với tất cả các pháp đều không thấy gì cả. Vì không thấy gì nên tâm không kinh hãi, không sợ sệt, không khiếp đảm; đối với tất cả các pháp, tâm không chìm đắm, cũng không lo buồn hối tiếc.
Vì sao vậy? Này Thiện Hiện! Vị Bồ-tát Ma-ha-tát ấy, khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu xa như vậy, thì không thấy sắc, không thấy thọ, tưởng, hành, thức; không thấy nhãn xứ, không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ; không thấy sắc xứ, không thấy thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ; không thấy nhãn giới, không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới; không thấy sắc giới, không thấy thanh, hương, vị, xúc, pháp giới; không thấy nhãn thức giới, không thấy nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới; không thấy địa giới, không thấy thủy, hỏa, phong, không, thức giới; không thấy vô minh, không thấy hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử (các khâu tiếp theo trong mười hai nhân duyên: hành là hoạt động tạo nghiệp; thức là tâm thức đầu thai; danh sắc là thân tâm mới hình thành; lục xứ là sáu giác quan; xúc là sự tiếp xúc; thọ là cảm nhận; ái là ham muốn; thủ là bám giữ; hữu là sự tồn tại do nghiệp tạo thành; sinh là ra đời; lão tử là già và chết).
Không thấy tham dục (lòng tham muốn), không thấy sân khuể (lòng giận dữ) và ngu si (sự mê muội); không thấy ngã (cái tôi), không thấy hữu tình (chúng sinh), mệnh giả (kẻ có mạng sống), sinh giả (kẻ được sinh ra), dưỡng giả (kẻ được nuôi dưỡng), sĩ phu (con người), bổ-đặc-già-la (chủ thể luân hồi qua nhiều kiếp), ý sinh (kẻ do ý sinh ra), nho đồng (người trẻ, chỉ con người nói chung), tác giả (kẻ làm), thọ giả (kẻ nhận quả), tri giả (kẻ biết), kiến giả (kẻ thấy) — đây đều là những tên gọi khác nhau mà người đời gán cho một cái "tôi" tưởng là có thật.
Không thấy cõi Dục (cõi của chúng sinh còn ham muốn tình dục, ăn uống, như loài người), không thấy cõi Sắc (cõi của chư thiên đã lìa ham muốn nhưng còn thân hình vật chất vi tế) và cõi Vô sắc (cõi của chư thiên chỉ còn tâm thức, không còn thân hình). Không thấy Thanh văn (bậc nghe lời Phật dạy mà tu chứng giải thoát cho riêng mình) và pháp của Thanh văn; không thấy Độc giác (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không cần nghe Phật dạy) và pháp của Độc giác; không thấy Bồ-tát và pháp của Bồ-tát; không thấy Như Lai và pháp của Như Lai; không thấy bồ-đề, không thấy Niết-bàn.
Như vậy, này Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với tất cả các pháp đều không thấy gì cả. Khi không thấy gì, thì tâm không kinh hãi, không sợ sệt, không khiếp đảm; đối với tất cả các pháp, tâm không chìm đắm, cũng không lo buồn hối tiếc."
Bấy giờ, cụ thọ Thiện Hiện (cụ thọ là tiếng tôn xưng bậc tu hành có tuổi đạo, có đức) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, do nhân duyên gì mà đối với tất cả các pháp, tâm không chìm đắm, cũng không lo buồn hối tiếc?"
Phật dạy: "Này Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với khắp tất cả tâm và tâm sở (tâm là cái biết chủ đạo; tâm sở là các trạng thái, tác dụng đi kèm theo tâm như vui, buồn, tham, giận…) đều không thấy, không nắm được. Do nhân duyên ấy, đối với tất cả các pháp, tâm không chìm đắm, cũng không lo buồn hối tiếc."
Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Do nhân duyên gì mà các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với tất cả các pháp, tâm không kinh hãi, không sợ sệt, không khiếp đảm?"
Phật dạy: "Này Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với khắp tất cả ý giới và ý thức giới đều không thấy, không nắm được. Như vậy, này Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với tất cả các pháp, tâm không kinh hãi, không sợ sệt, không khiếp đảm.
Lại nữa, này Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát, đối với tất cả các pháp không thấy, không nắm được, thì nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nghĩa là: đối với sắc không thấy, không nắm được; đối với thọ, tưởng, hành, thức không thấy, không nắm được. Đối với nhãn xứ không thấy, không nắm được; đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ không thấy, không nắm được. Đối với sắc xứ không thấy, không nắm được; đối với thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ không thấy, không nắm được. Đối với nhãn giới không thấy, không nắm được; đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới không thấy, không nắm được. Đối với sắc giới không thấy, không nắm được; đối với thanh, hương, vị, xúc, pháp giới không thấy, không nắm được. Đối với nhãn thức giới không thấy, không nắm được; đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới không thấy, không nắm được. Đối với nhãn xúc không thấy, không nắm được; đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc không thấy, không nắm được. Đối với các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên không thấy, không nắm được; đối với các cảm thọ sinh ra do nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc làm duyên không thấy, không nắm được. Đối với địa giới không thấy, không nắm được; đối với thủy, hỏa, phong, không, thức giới không thấy, không nắm được. Đối với vô minh không thấy, không nắm được; đối với hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử không thấy, không nắm được.
Đối với Bố thí ba-la-mật-đa không thấy, không nắm được; đối với Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa không thấy, không nắm được. Đối với nội không không thấy, không nắm được; đối với ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, vô tán không, bản tính không, tướng không, nhất thiết pháp không, vô tính không, vô tính tự tính không không thấy, không nắm được. Đối với chân như không thấy, không nắm được; đối với pháp giới, pháp tính (tính chân thật của các pháp), bất hư vọng tính (tính không hư dối), bất biến dị tính (tính không đổi khác), bình đẳng tính (tính bình đẳng, như nhau), ly sinh tính (tính lìa khỏi sinh diệt), pháp định (sự cố định vững chắc của pháp), pháp trụ (sự an trụ của pháp), thực tế không thấy, không nắm được — đây đều là những tên gọi khác nhau của bản tính chân thật.
Đối với tứ niệm trụ (bốn phép quán để giữ chánh niệm: quán thân là bất tịnh, quán cảm thọ là khổ, quán tâm là vô thường, quán các pháp là vô ngã) không thấy, không nắm được; đối với tứ chính đoạn (bốn sự siêng năng chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều lành chưa sinh được sinh, làm cho điều lành đã sinh được tăng trưởng), tứ thần túc (bốn nền tảng để đạt thiền định và thần thông: ý muốn, tinh tấn, nhất tâm, quán xét), ngũ căn (năm căn lành: tin, tinh tấn, niệm, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm căn ấy phát triển thành), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), bát thánh đạo chi (tám con đường chân chính: thấy biết đúng, suy nghĩ đúng, lời nói đúng, việc làm đúng, nghề sống đúng, siêng năng đúng, ghi nhớ đúng, thiền định đúng) không thấy, không nắm được.
Đối với khổ thánh đế (chân lý cao quý về khổ: đời sống trong luân hồi là khổ) không thấy, không nắm được; đối với tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân của khổ), diệt thánh đế (chân lý về sự chấm dứt khổ, tức Niết-bàn), đạo thánh đế (chân lý về con đường dẫn đến chấm dứt khổ) không thấy, không nắm được. Đối với tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định của cõi Sắc) không thấy, không nắm được; đối với tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn vô hạn: từ — ban vui, bi — cứu khổ, hỷ — vui theo niềm vui người khác, xả — buông bỏ, bình đẳng) và tứ vô sắc định (bốn tầng định của cõi Vô sắc) không thấy, không nắm được. Đối với bát giải thoát (tám pháp thiền định giúp thoát khỏi sự trói buộc của sắc và tham đắm) không thấy, không nắm được; đối với bát thắng xứ (tám phép quán làm chủ, vượt thắng các đối tượng), cửu thứ đệ định (chín tầng định tiến lên theo thứ tự liên tục), thập biến xứ (mười phép quán một đối tượng như đất, nước, lửa, gió, các màu… trải khắp mọi nơi) không thấy, không nắm được.
Đối với không giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ quán mọi pháp là không) không thấy, không nắm được; đối với vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ quán mọi pháp không có tướng để nắm bắt) và vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không còn mong cầu gì) không thấy, không nắm được. Đối với tất cả các môn đà-la-ni không thấy, không nắm được; đối với tất cả các môn tam-ma-địa không thấy, không nắm được.
Đối với Cực hỷ địa (tầng thứ nhất trong mười địa vị tu chứng của Bồ-tát, tràn đầy niềm vui vì mới chứng chân lý) không thấy, không nắm được; đối với Ly cấu địa (tầng lìa cấu bẩn), Phát quang địa (tầng phát ra ánh sáng trí tuệ), Diệm tuệ địa (tầng trí tuệ rực sáng như lửa), Cực nan thắng địa (tầng vượt được những điều cực khó vượt), Hiện tiền địa (tầng trí tuệ hiện rõ trước mắt), Viễn hành địa (tầng đi xa, vượt khỏi các bậc thấp), Bất động địa (tầng không còn lay động), Thiện tuệ địa (tầng trí tuệ khéo léo thuyết pháp), Pháp vân địa (tầng như đám mây pháp che khắp, tưới mưa pháp cho muôn loài) không thấy, không nắm được.
Đối với ngũ nhãn (năm thứ mắt: nhục nhãn, thiên nhãn, tuệ nhãn, pháp nhãn, Phật nhãn) không thấy, không nắm được; đối với lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm: biến hóa đi lại tự tại, nghe xa, biết tâm người, biết các đời trước, thấy xa và thấy sự sinh tử của chúng sinh, dứt sạch phiền não) không thấy, không nắm được. Đối với Phật thập lực (mười sức mạnh trí tuệ đặc biệt của Phật) không thấy, không nắm được; đối với tứ vô sở úy (bốn điều Phật hoàn toàn không e sợ khi thuyết pháp), tứ vô ngại giải (bốn khả năng hiểu biết và diễn đạt thông suốt không trở ngại về giáo pháp, ý nghĩa, ngôn ngữ và lời giảng), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng của Phật, không chung với ai khác) không thấy, không nắm được. Đối với ba mươi hai tướng đại sĩ (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp nổi bật trên thân Phật) không thấy, không nắm được; đối với tám mươi vẻ đẹp phụ (tám mươi nét đẹp nhỏ đi kèm ba mươi hai tướng) không thấy, không nắm được.
Đối với vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót) không thấy, không nắm được; đối với hằng trụ xả tính (tính luôn an trú trong sự buông xả, bình thản) không thấy, không nắm được. Đối với nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp) không thấy, không nắm được; đối với đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành để dẫn dắt chúng sinh) và nhất thiết tướng trí (trí của Phật, biết trọn vẹn mọi tướng trạng chi tiết của tất cả các pháp) không thấy, không nắm được.
Đối với quả Dự lưu (quả chứng đầu tiên của hàng Thanh văn, bắt đầu nhập vào dòng thánh) không thấy, không nắm được; đối với quả Nhất lai (chỉ còn trở lại cõi người một lần), quả Bất hoàn (không còn trở lại cõi Dục nữa), quả A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh) không thấy, không nắm được. Đối với bồ-đề của Độc giác không thấy, không nắm được. Đối với tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy, không nắm được. Đối với Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ chân chính, trọn khắp, cao tột không gì hơn) của chư Phật không thấy, không nắm được.
Như vậy, này Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát, đối với tất cả các pháp không thấy, không nắm được, thì nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, này Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, ở mọi nơi và mọi lúc, không nắm được Bát-nhã ba-la-mật-đa, không nắm được tên gọi Bát-nhã ba-la-mật-đa; không nắm được Bồ-tát Ma-ha-tát, không nắm được tên gọi Bồ-tát Ma-ha-tát. Này Thiện Hiện! Nên răn dạy và chỉ bảo các vị Bồ-tát Ma-ha-tát như vậy, khiến họ đạt đến chỗ rốt ráo đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa."
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm tám mươi ba.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười bốn (?) (có lẽ là quyển bốn trăm tám mươi bốn).
Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video