Thiên 613 — Hội 3 · Phẩm 3 Thiện Hiện · phần 3

 Phần thứ ba, phẩm Thiện Hiện thứ ba, đoạn thứ ba.

 Bấy giờ cụ thọ (cách gọi tôn kính một vị tăng trưởng lão) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng thấu hiểu lẽ không) thưa với Phật rằng: Bạch Thế Tôn (danh hiệu gọi Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính)! Nếu các Bồ-tát (người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ mọi loài) muốn làm tròn đầy bố thí ba-la-mật-đa (hạnh cho đi được thực hành đến mức toàn hảo; "ba-la-mật-đa" nghĩa là "đến bờ bên kia", tức hạnh tu hoàn hảo đưa người từ bờ mê sang bờ giác ngộ) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ toàn hảo, thấy rõ thật tướng của mọi sự vật, đưa người sang bờ giác ngộ). Muốn làm tròn đầy tịnh giới (giữ giới luật trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhịn, chịu đựng mà tâm vẫn yên), tinh tấn (siêng năng tiến tới không lùi), tĩnh lự (thiền định: lắng tâm để suy xét sâu) và Bát-nhã ba-la-mật-đa thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Nếu các Bồ-tát muốn biết khắp trọn vẹn về sắc (phần hình chất, vật chất, gồm cả thân thể) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn biết khắp trọn vẹn về thọ (sự cảm nhận vui, khổ, không vui không khổ), tưởng (sự nhận ra hình ảnh, khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm như ý muốn, quyết định), thức (cái biết phân biệt) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát muốn biết khắp trọn vẹn về nhãn xứ (con mắt, xét như một trong mười hai "xứ", tức những chỗ dựa làm phát sinh nhận thức) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn biết khắp trọn vẹn về nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ (tai, mũi, lưỡi, thân, ý, xét như các "xứ") thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát muốn biết khắp trọn vẹn về sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt, xét như một "xứ") thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn biết khắp trọn vẹn về thanh xứ, hương xứ, vị xứ, xúc xứ, pháp xứ (âm thanh, mùi, vị, vật chạm vào thân, và các đối tượng của ý) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Nếu các Bồ-tát muốn biết khắp trọn vẹn về nhãn giới (con mắt, xét như một trong mười tám "giới", tức mười tám yếu tố cấu thành sự nhận thức) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn biết khắp trọn vẹn về nhĩ giới, tỷ giới, thiệt giới, thân giới, ý giới (tai, mũi, lưỡi, thân, ý, xét như các "giới") thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát muốn biết khắp trọn vẹn về sắc giới (ở đây là hình sắc, đối tượng của mắt, xét như một trong mười tám giới; không phải cõi Sắc) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn biết khắp trọn vẹn về thanh giới, hương giới, vị giới, xúc giới, pháp giới (âm thanh, mùi, vị, vật chạm, đối tượng của ý, xét như các "giới") thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát muốn biết khắp trọn vẹn về nhãn thức giới (cái biết nảy sinh nơi mắt, xét như một "giới") thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn biết khắp trọn vẹn về nhĩ thức giới, tỷ thức giới, thiệt thức giới, thân thức giới, ý thức giới (cái biết nơi tai, mũi, lưỡi, thân, ý) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Nếu các Bồ-tát muốn biết khắp trọn vẹn về nhãn xúc (sự gặp gỡ giữa mắt, hình sắc và cái biết của mắt) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn biết khắp trọn vẹn về nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc (sự gặp gỡ tương tự nơi tai, mũi, lưỡi, thân, ý) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát muốn biết khắp trọn vẹn về các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên (điều kiện) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn biết khắp trọn vẹn về các cảm thọ sinh ra do nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc làm duyên thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát muốn biết khắp trọn vẹn về địa giới (yếu tố đất, tức tính cứng chắc) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn biết khắp trọn vẹn về thủy giới, hỏa giới, phong giới, không giới, thức giới (các yếu tố nước – tính ướt, lửa – tính nóng, gió – tính chuyển động, khoảng trống, và tâm thức) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Nếu các Bồ-tát muốn biết khắp trọn vẹn về vô minh (sự mê muội, không thấy rõ lẽ thật; mắt xích đầu tiên trong chuỗi mười hai nhân duyên dẫn đến sinh tử) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn biết khắp trọn vẹn về hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử (các mắt xích tiếp theo trong chuỗi mười hai nhân duyên: hành – những tạo tác do vô minh; thức – thần thức đi vào đời mới; danh sắc – phần tâm và phần thân mới hình thành; lục xứ – sáu giác quan; xúc – sự tiếp xúc; thọ – sự cảm nhận; ái – lòng ham muốn; thủ – sự bám giữ; hữu – sự hình thành đời sống kế tiếp; sinh – sự sinh ra; lão tử – già và chết) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Nếu các Bồ-tát muốn dứt hẳn lòng tham muốn thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn dứt hẳn lòng giận dữ và si mê thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát muốn dứt hẳn tát-ca-da kiến (còn gọi là thân kiến: cái thấy sai cho rằng thân tâm này là "ta", là "của ta") thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn dứt hẳn giới cấm thủ (sự bám chấp vào những giới cấm, nghi lễ sai lầm, cho đó là con đường giải thoát), nghi (sự hoài nghi đối với chân lý), dục tham (lòng tham đắm cõi Dục, tức cõi còn ham muốn năm thứ dục lạc) và sân khuể (lòng giận hờn) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát muốn dứt hẳn sắc tham (lòng tham đắm cõi Sắc, tức các cõi trời thiền định còn hình chất vi tế) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn dứt hẳn vô sắc tham (lòng tham đắm cõi Vô Sắc, tức cõi chỉ còn tâm, không có hình chất), vô minh, mạn (tâm kiêu căng tự cao) và trạo cử (tâm xao động không yên) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Nếu các Bồ-tát muốn dứt hẳn tất cả tùy miên (phiền não ngủ ngầm, tiềm ẩn luôn đi theo con người), triền (phiền não đang hiện ra quấn trói tâm) và kết (phiền não buộc chặt vào vòng sinh tử) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát muốn dứt hẳn tứ thực (bốn loại "thức ăn" nuôi dưỡng sự sống trong sinh tử: đoàn thực – thức ăn thô; xúc thực – sự tiếp xúc của giác quan; tư thực – ý chí mong cầu; thức thực – thần thức) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát muốn dứt hẳn tứ ách (bốn cái ách trói buộc như ách trên cổ trâu: ham muốn dục lạc, tham đắm sự hiện hữu, tà kiến, vô minh), tứ bộc lưu (bốn dòng thác cuốn trôi chúng sinh, cũng gồm bốn thứ ấy), tứ thủ (bốn sự bám giữ: bám vào dục lạc, bám vào tà kiến, bám vào giới cấm sai lầm, bám vào lời nói về "ta"), tứ thân hệ (bốn mối dây trói buộc thân: tham, sân, bám vào giới cấm sai lầm, chấp chặt ý kiến của mình là chân thật), cho đến tứ điên đảo (bốn cái thấy lộn ngược: cho cái vô thường là thường, cái khổ là vui, cái không có "ta" là có "ta", cái không sạch là sạch) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Nếu các Bồ-tát muốn xa lìa thập bất thiện nghiệp đạo (mười con đường nghiệp ác: giết hại, trộm cắp, tà dâm, nói dối, nói hai lưỡi gây chia rẽ, nói lời độc ác, nói lời thêu dệt vô ích, tham lam, giận dữ, tà kiến) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát muốn nhận lấy và thực hành thập thiện nghiệp đạo (mười con đường nghiệp lành, tức làm ngược lại mười điều ác trên) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát muốn làm tròn đầy tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định thuộc cõi Sắc, càng lên cao tâm càng lắng sâu) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn làm tròn đầy tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ – ban vui, bi – cứu khổ, hỷ – vui theo niềm vui của người, xả – buông xả bình đẳng) và tứ vô sắc định (bốn tầng định thuộc cõi Vô Sắc: Không vô biên xứ – định quán không gian vô tận; Thức vô biên xứ – định quán tâm thức vô tận; Vô sở hữu xứ – định quán không có gì cả; Phi tưởng phi phi tưởng xứ – định chẳng phải có tưởng cũng chẳng phải không có tưởng) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Nếu các Bồ-tát muốn làm tròn đầy tứ niệm trụ (bốn phép giữ tâm tỉnh giác: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn làm tròn đầy tứ chính đoạn (bốn sự nỗ lực chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm phát sinh điều thiện chưa có, tăng trưởng điều thiện đã có), tứ thần túc (bốn nền tảng đưa đến thần thông và định lực: ý muốn, tinh tấn, tâm chuyên nhất, quán xét), ngũ căn (năm căn lành làm gốc cho sự tu: tin, tinh tấn, chánh niệm, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh khi năm căn ấy đã lớn mạnh), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ: chánh niệm, chọn lựa pháp, tinh tấn, hỷ, khinh an, định, xả) và bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, nỗ lực đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Nếu các Bồ-tát muốn làm tròn đầy Phật thập lực (mười trí lực đặc biệt của Phật, như biết rõ điều gì có thể và không thể xảy ra, biết nghiệp báo, biết căn cơ chúng sinh…) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Muốn làm tròn đầy tứ vô sở úy (bốn điều không chút sợ hãi của Phật khi thuyết pháp giữa đại chúng), tứ vô ngại giải (bốn trí hiểu biết và biện giải không bị trở ngại: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn ngữ, về tài biện thuyết), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả (lòng thương yêu ban vui, cứu khổ, vui theo, buông xả ở mức rộng lớn vô cùng của Phật) và thập bát Phật bất cộng pháp (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có, không chung với hàng khác) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Nếu các Bồ-tát muốn tự tại đi vào giác phần đẳng trì (đẳng trì: tức tam-ma-địa, trạng thái thiền định giữ tâm chuyên chú, bình đẳng không nghiêng lệch; "giác phần" là định gắn với các yếu tố giác ngộ) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát muốn tự tại đi vào sư tử du hý đẳng trì (định "sư tử dạo chơi", tự tại như sư tử đùa giỡn) cho đến sư tử phấn tấn đẳng trì (định "sư tử vươn mình mạnh mẽ") thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát muốn được tự tại trong tất cả đà-la-ni môn (các pháp môn tổng trì: năng lực ghi nhớ, nắm giữ mọi giáo pháp không quên mất) và tam-ma-địa môn (các pháp môn thiền định) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Nếu các Bồ-tát muốn ra vào các đẳng trì như: định Kiện hành (đi mạnh mẽ, dũng mãnh tiến tới), định Bảo ấn (dấu ấn quý báu), định Nguyệt quang (ánh trăng), định Nguyệt tràng tướng (tướng cờ phướn mặt trăng), định Nhập nhất thiết pháp ấn (đi vào dấu ấn của mọi pháp), định Quán ấn (dấu ấn của sự quán sát), định Pháp giới quyết định (quyết định chắc chắn về cõi tính của mọi pháp), định Quyết định tràng tướng (tướng cờ phướn quyết định), định Kim cương dụ (ví như kim cương, phá được mọi thứ mà không gì phá nổi), định Nhập chư pháp môn (đi vào các pháp môn), định Đẳng trì vương (vua của các định), định Vương ấn (dấu ấn của vua), định Lực nghiêm (trang nghiêm bằng sức mạnh), định Bảo khiếp (hộp báu), định Nhập nhất thiết pháp ngôn từ quyết định (đi vào sự quyết định về ngôn từ của mọi pháp), định Nhập nhất thiết pháp trí an thụ (đi vào trí an nhiên tiếp nhận mọi pháp) (?), định Quán sát thập phương (quán sát mười phương), định Nhất thiết pháp ấn đà-la-ni môn (pháp môn tổng trì là dấu ấn của mọi pháp), định Bất vong chư pháp (không quên các pháp), định Nhất thiết pháp đẳng thú hành tướng ấn (dấu ấn cho thấy mọi pháp đều cùng hướng về một cách bình đẳng), định Trụ hư không xứ (an trú nơi hư không), định Tam luân thanh tịnh (ba vòng – người cho, người nhận, vật được cho – đều trong sạch, không chấp), định Tùy thuận bất thoái thần thông (thuận theo thần thông không thoái lùi), định Khí trung dũng xuất (vọt ra từ trong đồ chứa), định Thắng định tràng tướng (tướng cờ phướn của định thù thắng), định Hàng phục phiền não (khuất phục phiền não), định Phá tứ ma quân (phá tan quân của bốn loại ma: ma phiền não, ma năm uẩn, ma chết, ma trời), định Thành tựu thập lực (thành tựu mười trí lực), cùng vô lượng vô biên đẳng trì khác, mà đều được tự tại, thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Nếu các Bồ-tát muốn làm tròn đầy mọi điều mong ước của tất cả hữu tình (chúng sinh, loài có tình thức) thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát muốn làm tròn đầy tất cả thiện căn (gốc lành, tức những việc lành làm hạt giống cho quả tốt) thù thắng, nhờ thiện căn này được tròn đầy nên không rơi vào các ác thú (các đường ác: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), không sinh vào nhà nghèo hèn, không rơi xuống Thanh văn địa (địa vị của hàng Thanh văn – người nghe lời Phật dạy rồi tu để tự mình giải thoát), không rơi xuống Độc giác địa (địa vị của hàng Độc giác – người tự giác ngộ một mình nhờ quán lẽ nhân duyên, không giáo hóa người khác), và chắc chắn không bị "Bồ-tát đỉnh đọa" (rơi từ đỉnh của Bồ-tát, tức đã tu tiến đến chỗ cao mà lại thoái lùi), thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Khi ấy Xá-lợi Tử (tức Xá-lợi-phất, đại đệ tử của Phật, trí tuệ bậc nhất) hỏi Thiện Hiện rằng: Thế nào gọi là Bồ-tát đỉnh đọa? Thiện Hiện đáp: Nếu các Bồ-tát không có phương tiện thiện xảo (sự khéo léo dùng cách thức thích hợp mà không chấp trước) mà tu hành sáu ba-la-mật-đa, không có phương tiện thiện xảo mà an trú trong các đẳng trì không, vô tướng, vô nguyện (ba loại định: quán mọi pháp đều trống rỗng không có thực thể; quán mọi pháp không có tướng để nắm bắt; quán không có gì để mong cầu), thì sẽ thoái lùi rơi xuống địa vị Thanh văn hoặc Độc giác, không đạt được chính quyết định vị của Bồ-tát (địa vị chắc chắn chân chính, không còn thoái lùi), không đi vào chính tính ly sinh của Bồ-tát (bước vào dòng thánh chân chính, lìa khỏi trạng thái "sống sượng" của phàm phu). Như vậy gọi là Bồ-tát đỉnh đọa.

 Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: Pháp gì gọi là "sinh" (ở đây nghĩa là "sống sượng", chưa chín, như thức ăn chưa tiêu)? Thiện Hiện đáp: "Sinh" là chỉ việc Bồ-tát thuận theo pháp ái (lòng yêu thích, bám víu vào chính giáo pháp). Xá-lợi Tử hỏi: Thế nào là Bồ-tát thuận theo pháp ái? Thiện Hiện đáp: Nếu các Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà an trú nơi cái không của sắc rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp; an trú nơi cái không của thọ, tưởng, hành, thức rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp; an trú nơi cái vô tướng của sắc rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp; an trú nơi cái vô tướng của thọ, tưởng, hành, thức rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp; an trú nơi cái vô nguyện của sắc rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp; an trú nơi cái vô nguyện của thọ, tưởng, hành, thức rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp; an trú nơi sự tịch tĩnh (lặng yên) của sắc rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp; an trú nơi sự tịch tĩnh của thọ, tưởng, hành, thức rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp; an trú nơi sự xa lìa của sắc rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp; an trú nơi sự xa lìa của thọ, tưởng, hành, thức rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp; an trú nơi tính vô thường của sắc rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp; an trú nơi tính vô thường của thọ, tưởng, hành, thức rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp; an trú nơi tính khổ của sắc rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp; an trú nơi tính khổ của thọ, tưởng, hành, thức rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp; an trú nơi tính vô ngã (không có cái "ta" thật) của sắc rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp; an trú nơi tính vô ngã của thọ, tưởng, hành, thức rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp; an trú nơi tính không sạch của sắc rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp; an trú nơi tính không sạch của thọ, tưởng, hành, thức rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp. Này Xá-lợi Tử, đó là Bồ-tát thuận theo pháp ái. Chính pháp ái này được gọi là "sinh".

 Lại nữa, Xá-lợi Tử! Nếu các Bồ-tát nghĩ thế này: "Sắc này cần phải đoạn trừ, do điều này nên sắc cần phải đoạn trừ. Thọ, tưởng, hành, thức này cần phải đoạn trừ, do điều này nên thọ, tưởng, hành, thức cần phải đoạn trừ. Khổ (nỗi khổ của đời sống, chân lý thứ nhất trong Tứ đế – bốn chân lý cao quý) này cần phải biết rõ khắp, do điều này nên khổ cần phải biết rõ khắp. Tập (nguyên nhân gây ra khổ) này cần phải dứt hẳn, do điều này nên tập cần phải dứt hẳn. Diệt (sự chấm dứt khổ, tức Niết-bàn) này cần phải chứng nghiệm, do điều này nên diệt cần phải chứng nghiệm. Đạo (con đường đưa đến chấm dứt khổ) này cần phải tu tập, do điều này nên đạo cần phải tu tập. Đây là tạp nhiễm (ô nhiễm, lẫn lộn phiền não), đây là thanh tịnh. Điều này nên gần gũi, điều này không nên gần gũi. Điều này nên làm, điều này không nên làm. Đây là đạo, đây chẳng phải đạo. Điều này nên tu, điều này không nên tu. Điều này nên học, điều này không nên học. Đây là bố thí ba-la-mật-đa, đây chẳng phải bố thí ba-la-mật-đa. Đây là tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa, đây chẳng phải tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa. Đây là phương tiện thiện xảo của Bồ-tát, đây chẳng phải phương tiện thiện xảo của Bồ-tát. Đây là cái 'sinh' của Bồ-tát, đây là sự 'ly sinh' (lìa khỏi trạng thái sống sượng) của Bồ-tát."

 Này Xá-lợi Tử, nếu Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát có tâm nguyện và công hạnh rộng lớn) khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà an trú trong những pháp môn đủ loại như thế rồi khởi lên ý tưởng, khởi lên sự bám chấp, thì đó là Bồ-tát thuận theo pháp ái. Chính pháp ái này được gọi là "sinh". Như thức ăn cũ còn sống không tiêu thì có thể gây hại; trừ bỏ được điều này nên gọi là "ly sinh".

 Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: Thế nào thì Bồ-tát ma-ha-tát được gọi là đi vào chính tính ly sinh của Bồ-tát? Thiện Hiện đáp: Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, không thấy nội không (sự trống rỗng, không có thực thể của các giác quan bên trong), không dựa vào nội không mà quán ngoại không (sự trống rỗng của các đối tượng bên ngoài); không thấy ngoại không, không dựa vào ngoại không mà quán nội không; không dựa vào ngoại không mà quán nội ngoại không (sự trống rỗng của cả trong lẫn ngoài); không thấy nội ngoại không, không dựa vào nội ngoại không mà quán ngoại không; không dựa vào nội ngoại không mà quán đại không (sự trống rỗng của không gian mười phương rộng lớn); không thấy đại không, không dựa vào đại không mà quán nội ngoại không; không dựa vào đại không mà quán không không (chính cái "không" cũng là không); không thấy không không, không dựa vào không không mà quán đại không; không dựa vào không không mà quán thắng nghĩa không (chân lý tối thượng, tức Niết-bàn, cũng là không); không thấy thắng nghĩa không, không dựa vào thắng nghĩa không mà quán không không; không dựa vào thắng nghĩa không mà quán hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo tác đều không); không thấy hữu vi không, không dựa vào hữu vi không mà quán thắng nghĩa không; không dựa vào hữu vi không mà quán vô vi không (các pháp không do tạo tác cũng không); không thấy vô vi không, không dựa vào vô vi không mà quán hữu vi không; không dựa vào vô vi không mà quán tất cánh không (rốt ráo hoàn toàn là không); không thấy tất cánh không, không dựa vào tất cánh không mà quán vô vi không; không dựa vào tất cánh không mà quán vô tế không (không có điểm đầu điểm cuối, nên là không); không thấy vô tế không, không dựa vào vô tế không mà quán tất cánh không; không dựa vào vô tế không mà quán vô tán không (không có gì bị vứt bỏ, tan mất, cũng là không); không thấy vô tán không, không dựa vào vô tán không mà quán vô tế không; không dựa vào vô tán không mà quán bản tính không (bản tính của mọi pháp vốn là không); không thấy bản tính không, không dựa vào bản tính không mà quán vô tán không; không dựa vào bản tính không mà quán tướng không (đặc tướng riêng và chung của các pháp đều không); không thấy tướng không, không dựa vào tướng không mà quán bản tính không; không dựa vào tướng không mà quán nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều không); không thấy nhất thiết pháp không, không dựa vào nhất thiết pháp không mà quán tướng không; không dựa vào nhất thiết pháp không mà quán vô tính không (cái không có tự tính cũng là không); không thấy vô tính không, không dựa vào vô tính không mà quán nhất thiết pháp không; không dựa vào vô tính không mà quán vô tính tự tính không (ngay tự tính của cái không có tự tính cũng là không); không thấy vô tính tự tính không, không dựa vào vô tính tự tính không mà quán vô tính không. Này Xá-lợi Tử, Bồ-tát ma-ha-tát này khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà quán như vậy thì gọi là đi vào chính tính ly sinh của Bồ-tát.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử! Các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế này: đối với sắc và tên gọi của nó, nên biết mà không nên bám chấp; đối với thọ, tưởng, hành, thức và tên gọi của chúng, nên biết mà không nên bám chấp; đối với nhãn xứ và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với sắc xứ và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với nhãn giới và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với sắc giới và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với thanh, hương, vị, xúc, pháp giới và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với nhãn thức giới và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với bố thí ba-la-mật-đa và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với tứ tĩnh lự và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với tứ vô lượng, tứ vô sắc định và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với tứ niệm trụ và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với tứ chính đoạn, tứ thần túc, ngũ căn, ngũ lực, thất đẳng giác chi, bát thánh đạo chi và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với ngũ nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với lục thần thông (sáu năng lực siêu việt: biến hiện tự tại, tai nghe xa, mắt thấy xa, biết tâm người, biết đời trước, dứt sạch phiền não) và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với Phật thập lực và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với tứ vô sở úy, tứ vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, thập bát Phật bất cộng pháp và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp.

 Như vậy, Xá-lợi Tử, các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với tâm bồ-đề (tâm cầu giác ngộ thành Phật) và tên gọi của nó, nên biết mà không nên bám chấp; đối với tâm vô đẳng đẳng (tâm ngang bằng với bậc không ai sánh bằng, tức tâm hướng đến quả Phật) và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp; đối với tâm quảng đại (tâm rộng lớn) và tên gọi, nên biết mà không nên bám chấp. Vì sao vậy? Này Xá-lợi Tử, vì tâm ấy chẳng phải là tâm, bản tính vốn trong sạch.

 Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: Thế nào là bản tính của tâm này trong sạch? Thiện Hiện đáp: Bản tính của tâm này không phải tương ứng (gắn liền) với tham, cũng không phải không tương ứng; không phải tương ứng với sân, cũng không phải không tương ứng; không phải tương ứng với si, cũng không phải không tương ứng; không phải tương ứng với các triền, kết, tùy miên, kiến thú (các khuynh hướng tà kiến) và chướng (các chướng ngại ngăn che sự giác ngộ), cũng không phải không tương ứng; đối với tâm của các hàng Thanh văn, Độc giác cũng chẳng phải tương ứng, chẳng phải không tương ứng. Này Xá-lợi Tử, các Bồ-tát ma-ha-tát biết tâm có bản tính trong sạch như vậy.

 Bấy giờ Xá-lợi Tử lại hỏi Thiện Hiện: Tâm này có cái tính "chẳng phải tâm" hay không? Thiện Hiện hỏi vặn lại: Trong tính "chẳng phải tâm", cái có hay cái không có thể nắm bắt được chăng? Xá-lợi Tử nói: Không thể, thưa Thiện Hiện. Thiện Hiện đáp: Trong tính "chẳng phải tâm", cái có và cái không đã không thể nắm bắt được, thì sao lại có thể hỏi rằng tâm này có tính "chẳng phải tâm" hay không? Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: Cái gì gọi là tính "chẳng phải tâm"? Thiện Hiện đáp: Đối với tất cả các pháp, không biến đổi, không phân biệt, đó gọi là tính "chẳng phải tâm". Xá-lợi Tử hỏi: Chỉ riêng tâm là không biến đổi, không phân biệt, hay các pháp khác cũng không biến đổi, không phân biệt?

 Thiện Hiện đáp: Như tâm không biến đổi, không phân biệt, thì sắc, thọ, tưởng, hành, thức cũng không biến đổi, không phân biệt. Như tâm không biến đổi, không phân biệt, thì nhãn xứ cho đến ý xứ cũng không biến đổi, không phân biệt. Như tâm không biến đổi, không phân biệt, thì sắc xứ cho đến pháp xứ cũng không biến đổi, không phân biệt. Như tâm không biến đổi, không phân biệt, thì nhãn giới cho đến ý giới cũng không biến đổi, không phân biệt. Như tâm không biến đổi, không phân biệt, thì sắc giới cho đến pháp giới cũng không biến đổi, không phân biệt. Như tâm không biến đổi, không phân biệt, thì nhãn thức giới cho đến ý thức giới cũng không biến đổi, không phân biệt. Như tâm không biến đổi, không phân biệt, thì địa giới cho đến thức giới cũng không biến đổi, không phân biệt. Như tâm không biến đổi, không phân biệt, thì vô minh cho đến lão tử cũng không biến đổi, không phân biệt. Như tâm không biến đổi, không phân biệt, thì bố thí ba-la-mật-đa cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không biến đổi, không phân biệt. Như tâm không biến đổi, không phân biệt, thì tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi cũng không biến đổi, không phân biệt. Như tâm không biến đổi, không phân biệt, thì ngũ nhãn, lục thần thông cũng không biến đổi, không phân biệt. Như tâm không biến đổi, không phân biệt, thì Phật thập lực cho đến thập bát Phật bất cộng pháp cũng không biến đổi, không phân biệt. Như tâm không biến đổi, không phân biệt, thì cho đến vô thượng chính đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn khắp cả của Phật) cũng không biến đổi, không phân biệt.

 Khi ấy Xá-lợi Tử khen Thiện Hiện rằng: Lành thay, lành thay! Thật đúng như lời ông nói. Ông thật là con của Phật: sinh ra từ tâm Phật, sinh ra từ miệng Phật, sinh ra từ pháp của Phật, do giáo pháp hóa sinh (sinh ra nhờ sự biến hóa của giáo pháp chứ không do cha mẹ), được nhận phần gia tài là Phật pháp, không nhận phần gia tài là của cải; đối với các pháp tự thân chứng nghiệm, dùng mắt trí tuệ thấy rõ trước mắt mà có thể nói ra. Phật thường nói trong chúng Thanh văn, ông là người an trú trong vô tránh định (định không tranh chấp, không gây phiền não cho ai) bậc nhất. Đúng như lời Phật nói, chân thật không hư dối. Này Thiện Hiện, các Bồ-tát ma-ha-tát đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa nên học như vậy. Này Thiện Hiện, nếu Bồ-tát ma-ha-tát đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà có thể học như vậy, thì nên biết vị ấy đã an trú ở bất thoái chuyển địa (địa vị không bao giờ còn thoái lùi trên đường thành Phật), không rời Bát-nhã ba-la-mật-đa, có thể quán đúng như thật tính chân thật của các pháp.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu các thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành tin theo Phật pháp) muốn học địa vị Thanh văn, thì đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế này, nên siêng năng lắng nghe tiếp nhận, đọc tụng, giữ gìn vững chắc, suy nghĩ đúng lẽ, quán xét kỹ càng cho đến rốt ráo. Muốn học địa vị Độc giác, cũng đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế này, nên siêng năng lắng nghe tiếp nhận, đọc tụng, giữ gìn vững chắc, suy nghĩ đúng lẽ, quán xét kỹ càng cho đến rốt ráo. Muốn học địa vị Bồ-tát và địa vị Như Lai (địa vị Phật), cũng đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế này, nên siêng năng lắng nghe tiếp nhận, đọc tụng, giữ gìn vững chắc, suy nghĩ đúng lẽ, quán xét kỹ càng cho đến rốt ráo. Vì sao vậy? Này Thiện Hiện, vì trong kinh Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế này đã nói rộng, mở bày giáo pháp của tam thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu: Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát). Nếu Bồ-tát ma-ha-tát có thể học Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì là đã học khắp các pháp của ba thừa, đều được thông thạo khéo léo.

 Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện thưa với Phật: Bạch Thế Tôn! Con đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa và đối với Bồ-tát ma-ha-tát đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao khiến con đem Bát-nhã ba-la-mật-đa mà giáo giới, giáo thọ (răn nhắc và truyền dạy) các Bồ-tát ma-ha-tát? Bạch Thế Tôn, con đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; nếu đem Bát-nhã ba-la-mật-đa mà răn nhắc, truyền dạy các Bồ-tát ma-ha-tát thì chắc chắn sẽ phải hối hận. Bạch Thế Tôn, con đối với các pháp không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; nếu đem các pháp mà răn nhắc, truyền dạy các Bồ-tát ma-ha-tát thì chắc chắn sẽ phải hối hận. Bạch Thế Tôn, con đối với các pháp, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây gọi là Bồ-tát ma-ha-tát, đây gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa? Bạch Thế Tôn, tên gọi "Bồ-tát ma-ha-tát" và tên gọi "Bát-nhã ba-la-mật-đa" đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì hai ý nghĩa ấy không có thực. Cho nên hai tên gọi ấy đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ.

 Bạch Thế Tôn, con đối với sắc cho đến thức, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là sắc cho đến thức? Các tên gọi sắc v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của sắc v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi sắc v.v… này đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Bạch Thế Tôn, con đối với nhãn xứ cho đến ý xứ, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là nhãn xứ cho đến ý xứ? Các tên gọi nhãn xứ v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của nhãn xứ v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi nhãn xứ v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Bạch Thế Tôn, con đối với sắc xứ cho đến pháp xứ, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là sắc xứ cho đến pháp xứ? Các tên gọi sắc xứ v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của sắc xứ v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi sắc xứ v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ.

 Bạch Thế Tôn, con đối với nhãn giới cho đến ý giới, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là nhãn giới cho đến ý giới? Các tên gọi nhãn giới v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của nhãn giới v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi nhãn giới v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Bạch Thế Tôn, con đối với sắc giới cho đến pháp giới, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là sắc giới cho đến pháp giới? Các tên gọi sắc giới v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của sắc giới v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi sắc giới v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Bạch Thế Tôn, con đối với nhãn thức giới cho đến ý thức giới, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là nhãn thức giới cho đến ý thức giới? Các tên gọi nhãn thức giới v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của nhãn thức giới v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi nhãn thức giới v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ.

 Bạch Thế Tôn, con đối với nhãn xúc cho đến ý xúc, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là nhãn xúc cho đến ý xúc? Các tên gọi nhãn xúc v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của nhãn xúc v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi nhãn xúc v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Bạch Thế Tôn, con đối với các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên? Các tên gọi "các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên" v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi ấy đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ.

 Bạch Thế Tôn, con đối với vô minh cho đến lão tử, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là vô minh cho đến lão tử? Các tên gọi vô minh v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của vô minh v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi vô minh v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Bạch Thế Tôn, con đối với sự diệt của vô minh cho đến sự diệt của lão tử, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là sự diệt của vô minh cho đến sự diệt của lão tử? Các tên gọi "vô minh diệt" v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của vô minh diệt v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi vô minh diệt v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ.

 Bạch Thế Tôn, con đối với tham, sân, si cùng các triền, kết, tùy miên, kiến thú, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là tham v.v…? Các tên gọi tham v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của tham v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi tham v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Bạch Thế Tôn, con đối với bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa? Các tên gọi bố thí v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của bố thí v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi bố thí v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Bạch Thế Tôn, con đối với "ngã" (cái ta) cho đến "kiến giả" (người thấy) — tức các quan niệm cho rằng có một cái ta, một chúng sinh, một người sống… cho đến một người thấy có thật — dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là ngã cho đến kiến giả? Các tên gọi ngã v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của ngã v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi ngã v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ.

 Bạch Thế Tôn, con đối với tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là tứ niệm trụ cho đến bát thánh đạo chi? Các tên gọi tứ niệm trụ v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của tứ niệm trụ v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi tứ niệm trụ v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Bạch Thế Tôn, con đối với tam giải thoát môn (ba cửa ngõ đưa đến giải thoát: không, vô tướng, vô nguyện), dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là tam giải thoát môn? Tên gọi tam giải thoát môn đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của tam giải thoát môn không có thực. Cho nên tên gọi tam giải thoát môn đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Bạch Thế Tôn, con đối với tĩnh lự, vô lượng, vô sắc, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là tĩnh lự, vô lượng, vô sắc? Các tên gọi tĩnh lự v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của tĩnh lự v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi tĩnh lự v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ.

 Bạch Thế Tôn, con đối với Phật tùy niệm, Pháp tùy niệm, Tăng tùy niệm, giới tùy niệm, xả tùy niệm, thiên tùy niệm, tức tùy niệm, tử tùy niệm (tám phép nhớ nghĩ thường xuyên: nhớ đến Phật, đến giáo Pháp, đến Tăng chúng, đến giới luật, đến hạnh bố thí xả bỏ, đến chư thiên, đến hơi thở ra vào, đến cái chết), dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là Phật tùy niệm cho đến tử tùy niệm? Các tên gọi Phật tùy niệm v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của Phật tùy niệm v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi Phật tùy niệm v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Bạch Thế Tôn, con đối với ngũ nhãn, lục thần thông, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là ngũ nhãn, lục thần thông? Các tên gọi ngũ nhãn v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của ngũ nhãn v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi ngũ nhãn v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Bạch Thế Tôn, con đối với Phật thập lực cho đến thập bát Phật bất cộng pháp, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là Phật thập lực cho đến thập bát Phật bất cộng pháp? Các tên gọi Phật thập lực v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của Phật thập lực v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi Phật thập lực v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ.

 Bạch Thế Tôn, con đối với ngũ thủ uẩn (năm nhóm sắc, thọ, tưởng, hành, thức hợp thành con người, bị lòng bám giữ chi phối) vốn như giấc mộng, như bóng sáng, như tiếng vang, như ảo ảnh nắng nóng, như bóng trong gương, như trăng dưới nước, như trò ảo thuật, như vật biến hóa, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là ngũ thủ uẩn như mộng v.v…? Các tên gọi "ngũ thủ uẩn như mộng" v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của ngũ thủ uẩn như mộng v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi ấy đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Bạch Thế Tôn, con đối với xa lìa, tịch tĩnh, không sinh, không diệt, không thành, không hoại, không nhiễm, không sạch, chân như (bản thể như thật, không đổi khác của mọi pháp), pháp giới (cõi tính chung của mọi pháp), pháp trụ (tính an trú bất biến của các pháp), pháp định (tính quyết định không đổi của các pháp), thực tế (biên giới chân thật, tức chỗ tận cùng của chân lý), dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là xa lìa cho đến thực tế? Các tên gọi xa lìa v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của xa lìa v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi xa lìa v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ.

 Bạch Thế Tôn, con đối với các pháp hữu vi (do nhân duyên tạo tác), vô vi (không do tạo tác, không sinh diệt), hữu lậu (còn phiền não rỉ chảy, còn trong sinh tử), vô lậu (sạch hết phiền não) v.v…, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là các pháp hữu vi, vô vi, hữu lậu, vô lậu v.v…? Các tên gọi hữu vi v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của hữu vi v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi hữu vi v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Bạch Thế Tôn, con đối với các pháp quá khứ, vị lai, hiện tại v.v…, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là các pháp quá khứ, vị lai, hiện tại v.v…? Các tên gọi quá khứ v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của quá khứ v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi quá khứ v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Bạch Thế Tôn, con đối với tất cả các đức Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác (danh hiệu của Phật: Như Lai – bậc đến từ chân như; Ứng – bậc xứng đáng được cúng dường; Chính Đẳng Giác – bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn) cùng các Bồ-tát, chúng tăng Thanh văn v.v… ở các thế giới chư Phật nhiều như cát sông Căng-già (sông Hằng ở Ấn Độ; ví với số lượng nhiều không đếm xuể) khắp mười phương, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là tất cả các đức Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác cùng các Bồ-tát, chúng tăng Thanh văn v.v… ở các thế giới chư Phật nhiều như cát sông Căng-già khắp mười phương? Các tên gọi mười phương v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì ý nghĩa của mười phương v.v… không có thực. Cho nên các tên gọi mười phương v.v… đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ.

 Bạch Thế Tôn, con đối với các pháp đã nói ở trên, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây là Bồ-tát ma-ha-tát, đây là Bát-nhã ba-la-mật-đa? Bạch Thế Tôn, con đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa và đối với Bồ-tát ma-ha-tát đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao khiến con đem Bát-nhã ba-la-mật-đa mà răn nhắc, truyền dạy các Bồ-tát ma-ha-tát? Bạch Thế Tôn, tên gọi "Bồ-tát ma-ha-tát" và tên gọi "Bát-nhã ba-la-mật-đa" đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì hai ý nghĩa ấy không có thực. Cho nên hai tên gọi ấy đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ.

 Bạch Thế Tôn, các pháp như vậy do nhân duyên hòa hợp mà tạm gọi là Bồ-tát ma-ha-tát, tạm gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Những tên gọi tạm như thế không thể nói là ở trong uẩn (năm nhóm hợp thành con người), xứ, giới; cho đến không thể nói là ở trong thập bát Phật bất cộng pháp; không thể nói là ở trong ngũ thủ uẩn như mộng cho đến như vật biến hóa; không thể nói là ở trong tịch tĩnh, xa lìa v.v…; cho đến không thể nói là ở trong tất cả các đức Như Lai Ứng Chính Đẳng Giác cùng các Bồ-tát, chúng tăng Thanh văn v.v… ở các thế giới chư Phật nhiều như cát sông Căng-già khắp mười phương. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn, vì sự tăng giảm của các pháp nói ở trên đều không thể biết, cũng không thể nắm được, không thấy gì cả.

 Bạch Thế Tôn, các tên gọi năm uẩn v.v… nói như trên không có chỗ nào để nói; tên gọi Bồ-tát ma-ha-tát và tên gọi Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có chỗ nào để nói. Như tên gọi "như mộng" v.v… không có chỗ nào để nói; như tên gọi "hư không" không có chỗ nào để nói; như các tên gọi đất, nước, lửa, gió không có chỗ nào để nói; như các tên gọi giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến (năm phần công đức của bậc giác ngộ: giới luật, thiền định, trí tuệ, sự giải thoát, và cái biết thấy rõ mình đã giải thoát) không có chỗ nào để nói; như các tên gọi Dự lưu (bậc thánh đầu tiên, đã vào dòng thánh), Nhất lai (bậc thánh chỉ còn trở lại cõi người một lần), Bất hoàn (bậc thánh không còn trở lại cõi Dục), A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), Độc giác, Như Lai cùng các pháp của các bậc ấy không có chỗ nào để nói; như các tên gọi thiện hay bất thiện, thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, tịch tĩnh hay không tịch tĩnh v.v…, hoặc có hoặc không, đều không có chỗ nào để nói; cũng vậy, tên gọi Bồ-tát ma-ha-tát và tên gọi Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không có chỗ nào để nói. Vì cớ sao? Vì các tên gọi như thế đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ. Vì sao vậy? Vì các ý nghĩa như thế không có thực. Cho nên các tên gọi ấy đều không trụ ở đâu, cũng chẳng phải không trụ.

 Bạch Thế Tôn, con vì nghĩa này nên nói rằng: đối với các pháp, dù tăng hay giảm, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao có thể nói đây gọi là Bồ-tát ma-ha-tát, đây gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa? Bạch Thế Tôn, con đối với hai điều này, dù là ý nghĩa hay tên gọi, đều không biết, không nắm được, cũng không thấy gì cả; làm sao khiến con đem Bát-nhã ba-la-mật-đa mà răn nhắc, truyền dạy các Bồ-tát ma-ha-tát? Bạch Thế Tôn, vì nhân duyên này, nếu đem pháp này mà răn nhắc, truyền dạy các Bồ-tát ma-ha-tát thì chắc chắn sẽ phải hối hận. Bạch Thế Tôn, nếu Bồ-tát ma-ha-tát nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa được giảng nói theo cách như thế này mà tâm không chìm đắm, không lo buồn, không hối hận, cũng không kinh hãi, không sợ sệt, không khiếp đảm, thì nên biết Bồ-tát ma-ha-tát ấy chắc chắn đã an trú ở bất thoái chuyển địa, dùng phương tiện không trụ vào đâu mà an trú trong chỗ không bám chấp.

 Lại nữa, bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên trụ (dừng lại, bám vào) nơi sắc cho đến thức; không nên trụ nơi nhãn xứ cho đến ý xứ; không nên trụ nơi sắc xứ cho đến pháp xứ; không nên trụ nơi nhãn giới cho đến ý giới; không nên trụ nơi sắc giới cho đến pháp giới; không nên trụ nơi nhãn thức giới cho đến ý thức giới; không nên trụ nơi nhãn xúc cho đến ý xúc; không nên trụ nơi các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên; không nên trụ nơi địa giới cho đến thức giới; không nên trụ nơi vô minh cho đến lão tử. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn, vì sắc thì tính của sắc là không; thọ, tưởng, hành, thức thì tính của thọ, tưởng, hành, thức là không. Bạch Thế Tôn, cái không của sắc này chẳng phải là sắc; sắc không lìa không, không không lìa sắc; sắc chính là không, không chính là sắc. Thọ, tưởng, hành, thức cũng lại như vậy. Vì nhân duyên này, các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên trụ nơi sắc cho đến thức; như vậy cho đến lão tử cũng thế.

 Lại nữa, bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên trụ nơi tứ niệm trụ cho đến thập bát Phật bất cộng pháp. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn, vì tứ niệm trụ thì tính của tứ niệm trụ là không. Bạch Thế Tôn, cái không của tứ niệm trụ này chẳng phải là tứ niệm trụ; tứ niệm trụ không lìa không, không không lìa tứ niệm trụ; tứ niệm trụ chính là không, không chính là tứ niệm trụ. Cho đến thập bát Phật bất cộng pháp cũng lại như vậy. Vì nhân duyên này, các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên trụ nơi tứ niệm trụ cho đến thập bát Phật bất cộng pháp.

 Lại nữa, bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên trụ nơi bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn, vì bố thí thì tính của bố thí là không. Bạch Thế Tôn, cái không của bố thí này chẳng phải là bố thí; bố thí không lìa không, không không lìa bố thí; bố thí chính là không, không chính là bố thí. Cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng lại như vậy. Vì nhân duyên này, các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên trụ nơi bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Lại nữa, bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên trụ nơi các chữ; không nên trụ nơi những gì do các chữ dẫn ra, hoặc do một chữ dẫn ra, hoặc do hai chữ dẫn ra, hoặc do nhiều chữ dẫn ra. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn, vì các chữ thì tính của các chữ là không. Bạch Thế Tôn, cái không của các chữ này chẳng phải là các chữ; các chữ không lìa không, không không lìa các chữ; các chữ chính là không, không chính là các chữ. Những gì do các chữ dẫn ra cũng lại như vậy. Vì nhân duyên này, các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên trụ nơi các chữ và những gì do các chữ dẫn ra.

 Lại nữa, bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên trụ nơi thần thông (năng lực siêu việt có được nhờ tu định). Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn, vì thần thông thì tính của thần thông là không. Bạch Thế Tôn, cái không của thần thông này chẳng phải là thần thông; thần thông không lìa không, không không lìa thần thông; thần thông chính là không, không chính là thần thông. Vì nhân duyên này, các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên trụ nơi thần thông.

 Lại nữa, bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên trụ nơi sắc cho đến thức là thường hay vô thường, là vui hay khổ, là ngã hay vô ngã, là sạch hay không sạch, là không hay chẳng không, là có tướng hay không tướng, là có nguyện hay không nguyện, là tịch tĩnh hay không tịch tĩnh, là xa lìa hay không xa lìa. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn, vì cái thường hay vô thường của các pháp sắc v.v…, thì tính thường hay vô thường của các pháp sắc v.v… là không. Bạch Thế Tôn, cái không của thường hay vô thường của các pháp sắc v.v… này chẳng phải là thường hay vô thường của các pháp sắc v.v…; thường hay vô thường của các pháp sắc v.v… không lìa không, không không lìa thường hay vô thường của các pháp sắc v.v…; thường hay vô thường của các pháp sắc v.v… chính là không, không chính là thường hay vô thường của các pháp sắc v.v…. Vì nhân duyên này, các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên trụ nơi sắc cho đến thức là thường hay vô thường. Vui hay khổ, cho đến xa lìa hay không xa lìa của các pháp sắc v.v… cũng lại như vậy.

 Lại nữa, bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên trụ nơi chân như, pháp giới, pháp tính (bản tính chân thật của các pháp), pháp định, thực tế. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn, vì chân như thì tính của chân như là không. Bạch Thế Tôn, cái không của chân như này chẳng phải là chân như; chân như không lìa không, không không lìa chân như; chân như chính là không, không chính là chân như. Vì nhân duyên này, các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên trụ nơi chân như; pháp giới, pháp tính, pháp định, thực tế cũng lại như vậy.

 Lại nữa, bạch Thế Tôn! Các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên trụ nơi tất cả đà-la-ni môn và tam-ma-địa môn. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn, vì tất cả đà-la-ni môn thì tính của đà-la-ni môn là không. Bạch Thế Tôn, cái không của đà-la-ni môn này chẳng phải là đà-la-ni môn; đà-la-ni môn không lìa không, không không lìa đà-la-ni môn; đà-la-ni môn chính là không, không chính là đà-la-ni môn. Vì nhân duyên này, các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa không nên trụ nơi tất cả đà-la-ni môn; tam-ma-địa môn cũng lại như vậy.

 Lại nữa, bạch Thế Tôn! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không có phương tiện thiện xảo, thì vì sự chấp "ta" và "của ta" quấn quýt quấy nhiễu tâm nên liền trụ nơi sắc, trụ nơi thọ, tưởng, hành, thức. Do trụ như thế nên đối với sắc mà khởi gia hạnh (sự gắng sức tạo tác, ra công làm có chủ đích), đối với thọ, tưởng, hành, thức mà khởi gia hạnh. Do gia hạnh nên không thể tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn, vì người ấy do gia hạnh mà không thể nhiếp thụ (thu nhận, nắm giữ trọn vẹn) Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không thể học đúng Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không thể làm tròn đầy Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không thể thành tựu nhất thiết trí trí (trí tuệ biết tất cả mọi sự, trí tuệ tối thượng của Phật).

 Bạch Thế Tôn, nếu Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không có phương tiện thiện xảo, thì vì sự chấp "ta" và "của ta" quấn quýt quấy nhiễu tâm, cho đến liền trụ nơi tất cả đà-la-ni môn và tam-ma-địa môn. Do trụ như thế nên đối với đà-la-ni môn và tam-ma-địa môn mà khởi gia hạnh. Do gia hạnh nên không thể tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Vì sao vậy? Bạch Thế Tôn, vì người ấy do gia hạnh mà không thể nhiếp thụ Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không thể học đúng Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không thể làm tròn đầy Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, không thể thành tựu nhất thiết trí trí.

 Vì cớ sao? Bạch Thế Tôn, sắc không nên nhiếp thụ; thọ, tưởng, hành, thức không nên nhiếp thụ. Vì sắc không nên nhiếp thụ nên liền chẳng phải là sắc; vì thọ, tưởng, hành, thức không nên nhiếp thụ nên liền chẳng phải là thọ, tưởng, hành, thức. Vì sao vậy? Vì sắc cho đến thức bản tính vốn là không. Bạch Thế Tôn, cho đến tất cả đà-la-ni môn không nên nhiếp thụ, tam-ma-địa môn cũng không nên nhiếp thụ. Vì đà-la-ni môn không nên nhiếp thụ nên chẳng phải là đà-la-ni môn; vì tam-ma-địa môn không nên nhiếp thụ nên cũng chẳng phải là tam-ma-địa môn. Vì sao vậy? Vì đà-la-ni môn và tam-ma-địa môn đều bản tính vốn là không. Bạch Thế Tôn, ngay cả Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà người ấy nhiếp thụ, học đúng, làm tròn đầy, cũng không nên nhiếp thụ; Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế vì không nên nhiếp thụ nên liền chẳng phải là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Vì bản tính vốn là không.

 Như vậy, Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa nên dùng cái lẽ bản tính vốn không mà quán tất cả các pháp. Khi quán như thế, tâm không có chỗ để đi vào, để bám víu. Đó gọi là tam-ma-địa "không nhiếp thụ" của Bồ-tát ma-ha-tát. Tam-ma-địa này vi diệu, thù thắng, rộng lớn, vô lượng, có thể gom tụ những việc làm vô biên không chướng ngại, không bị tất cả hàng Thanh văn, Độc giác lôi kéo cướp mất. Ngay cả nhất thiết trí trí mà người ấy thành tựu cũng không nên nhiếp thụ; vì điều này không nên nhiếp thụ nên liền chẳng phải là nhất thiết trí trí. Vì sao vậy? Vì do nội không cho đến vô tính tự tính không.

 Vì cớ sao? Bạch Thế Tôn, nhất thiết trí trí này không phải do nắm bắt tướng mà tu được. Vì sao vậy? Vì mọi sự nắm bắt tướng đều là phiền não. Những gì là tướng? Đó là tướng của sắc, tướng của thọ, tưởng, hành, thức; tướng của mắt cho đến tướng của ý; tướng của hình sắc cho đến tướng của pháp; tướng của nhãn thức cho đến tướng của ý thức; tướng của niệm trụ cho đến tướng của đạo chi; tướng của ba-la-mật-đa, tướng của thần thông; tướng của văn tự, tướng của thập lực, cho đến tướng của thập bát Phật bất cộng pháp; tướng của không, vô tướng, vô nguyện; tướng của sự tạo tác, tướng của chân như, pháp giới, pháp tính, pháp định, thực tế; tướng của đà-la-ni môn, tướng của tam-ma-địa môn. Đối với các tướng này mà nắm giữ, bám chấp thì gọi là phiền não. Vì thế không nên nắm bắt tướng để tu được nhất thiết trí trí.

 Nếu nắm bắt tướng mà tu được nhất thiết trí trí, thì phạm chí Thắng Quân (một người tu theo đạo Bà-la-môn tên là Thắng Quân; "phạm chí" là người tu hành theo Bà-la-môn giáo) đã không nên tin hiểu đối với nhất thiết trí trí. Thế nào gọi là tướng tin hiểu của vị ấy? Đó là đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa, vị ấy khởi lòng tin trong sạch sâu xa; do sức hiểu biết thù thắng mà suy lường, quán xét nhất thiết trí trí, không lấy tướng làm phương tiện, cũng không lấy "phi tướng" (cái không có tướng) làm phương tiện, vì tướng và phi tướng đều không thể nắm bắt. Phạm chí Thắng Quân này tuy do sức tin hiểu mà quay về theo Phật pháp, được gọi là "tùy tín hành" (người tu hành nhờ đi theo lòng tin, chưa tự mình thấy rõ chân lý), nhưng lại có thể dùng lẽ bản tính vốn không mà ngộ nhập nhất thiết trí trí. Đã ngộ nhập rồi thì không nắm bắt tướng của sắc, không nắm bắt tướng của thọ, tưởng, hành, thức, cho đến tướng của đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn. Vì sao vậy? Vì tự tướng của tất cả các pháp đều không, cái nắm bắt và cái bị nắm bắt đều không thể có được.

 Vì cớ sao? Bởi vì phạm chí này không dùng hiện quán (sự quán chiếu thấy biết trực tiếp ngay trước mắt) do chỗ đạt được ở bên trong mà quán nhất thiết trí trí; không dùng hiện quán do chỗ đạt được ở bên ngoài mà quán nhất thiết trí trí; không dùng hiện quán do chỗ đạt được ở cả trong lẫn ngoài mà quán nhất thiết trí trí; không dùng hiện quán do chỗ đạt được không có trí (?) mà quán nhất thiết trí trí; không dùng hiện quán do chỗ đạt được khác mà quán nhất thiết trí trí; cũng không dùng hiện quán không có chỗ đạt được mà quán nhất thiết trí trí. Vì cớ sao? Vì phạm chí như thế không thấy nhất thiết trí trí là cái được quán, không thấy Bát-nhã là cái để quán, không thấy người quán, nơi quán, lúc quán. Phạm chí như thế không quán nhất thiết trí trí nơi sắc, thọ, tưởng, hành, thức ở bên trong; cũng không quán nhất thiết trí trí nơi sắc, thọ, tưởng, hành, thức ở bên ngoài hay ở cả trong lẫn ngoài; cũng không quán nhất thiết trí trí ở chỗ lìa sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Như vậy cho đến đà-la-ni môn, tam-ma-địa môn cũng lại như thế. Vì sao vậy? Vì hoặc trong, hoặc ngoài, hoặc cả trong lẫn ngoài, hoặc lìa trong lìa ngoài, tất cả đều không, không thể nắm bắt được.

 Phạm chí Thắng Quân dùng những cửa ngõ lìa tướng như thế mà đối với nhất thiết trí trí khởi lòng tin hiểu sâu xa, đối với tất cả các pháp đều không nắm giữ bám chấp, vì thật tướng của các pháp không thể nắm bắt được. Phạm chí như thế, dùng cửa ngõ lìa tướng, sau khi đã tin hiểu đối với nhất thiết trí trí, thì đối với tất cả các pháp đều không nắm bắt tướng, cũng không suy nghĩ đến các pháp không tướng, vì pháp có tướng hay không tướng đều không thể nắm bắt được. Phạm chí như thế, do sức hiểu biết thù thắng mà đối với tất cả các pháp không nắm giữ cũng không buông bỏ, vì trong pháp thật tướng không có nắm giữ hay buông bỏ. Lúc ấy, phạm chí kia đối với sự tin hiểu của chính mình, cho đến đối với Niết-bàn (trạng thái tịch diệt, dứt sạch phiền não và sinh tử), cũng không nắm giữ bám chấp. Vì sao vậy? Vì bản tính của tất cả các pháp đều không, không thể nắm giữ được.

 Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm tám mươi tư.

 Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười lăm (?) (theo thứ tự có lẽ là quyển bốn trăm tám mươi lăm).

 Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang (cao tăng đời Đường, Trung Quốc, người sang Ấn Độ thỉnh kinh) vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video