Thiên 614 — Hội 3 · Phẩm 3 Thiện Hiện · phần 4

 Phần thứ ba, phẩm Thiện Hiện thứ ba, đoạn thứ tư.

 Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính)! Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo, thấy suốt bản chất thật của mọi sự, đưa người tu từ bờ mê sang bờ giác ngộ) mà các vị Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát là người phát tâm cầu giác ngộ thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh; ma-ha-tát nghĩa là "bậc lớn", tức Bồ-tát bậc cao) chứng được cũng như vậy. Trí tuệ ấy không nắm giữ, không bám chấp vào bất cứ pháp nào (pháp: mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần), nên có thể đi từ bờ bên này (cõi sống chết luân hồi) sang bờ bên kia (cõi giải thoát). Nếu còn nắm giữ, bám chấp các pháp dù chỉ một chút, thì không thể sang được bờ bên kia.

 Vì lẽ ấy, khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các vị Bồ-tát ma-ha-tát không nắm giữ sắc cho đến thức (năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân xác và vật chất, thọ là cảm nhận, tưởng là nhận biết hình tướng, hành là các hoạt động tạo tác của tâm, thức là sự nhận biết phân biệt). Cho đến các pháp môn đà-la-ni (pháp ghi nhớ, gìn giữ không quên mọi điều lành, ngăn mọi điều ác) và các pháp môn tam-ma-địa (các phép định, tức trạng thái tâm chuyên chú, vững lặng vào một đối tượng) họ cũng không nắm giữ. Vì sao? Vì tất cả các pháp đều không thể nắm giữ được.

 Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát ma-ha-tát tuy không nắm giữ pháp nào, nhưng giữa chừng họ không vì chẳng nắm giữ tướng của các pháp mà vào bát-niết-bàn (nhập niết-bàn, tức dứt hẳn sống chết, không còn tái sinh). Lý do có hai. Thứ nhất, các pháp từ niệm trụ cho đến đạo chi mà họ thực hành theo bản nguyện (lời nguyện ban đầu khi phát tâm cầu thành Phật) chưa được trọn vẹn. Niệm trụ cho đến đạo chi là ba mươi bảy pháp giúp đi đến giác ngộ, bắt đầu từ bốn niệm trụ (bốn cách an trú tâm để quán xét thân, cảm thọ, tâm và các pháp) và kết thúc ở tám chi thánh đạo (tám nhánh của con đường thánh). Thứ hai, các phẩm chất mà họ sẽ chứng theo bản nguyện chưa thành tựu, từ mười lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có, không chung với các bậc tu hành khác).

 Bạch Thế Tôn! Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy tuy có thể làm trọn vẹn các pháp từ niệm trụ cho đến đạo chi mà mình thực hành, và có thể thành tựu mười lực cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật mà mình chứng được, nhưng vẫn không thấy chúng. Vì sao vậy? Vì niệm trụ được thực hành tức chẳng phải niệm trụ, cho đến đạo chi tức chẳng phải đạo chi; mười lực được chứng tức chẳng phải mười lực, cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật tức chẳng phải mười tám pháp bất cộng của Phật. Bởi bản tính của tất cả các pháp chẳng phải pháp, cũng chẳng phải phi pháp. Bạch Thế Tôn! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy tuy không nắm giữ, bám chấp pháp nào, mà vẫn thành tựu được mọi việc tốt đẹp, cao quý.

 Lại nữa, bạch Thế Tôn! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các vị Bồ-tát ma-ha-tát nên xem xét kỹ: Cái gì là Bát-nhã ba-la-mật-đa? Vì sao gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa? Bát-nhã ba-la-mật-đa ấy là của ai? Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế để làm gì? Bạch Thế Tôn! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy nên xem xét kỹ rằng: pháp nào không có gì cả, không thể nắm bắt được, thì đó là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Trong chỗ không có gì cả thì còn gì để gạn hỏi?

 Khi ấy Xá-lợi Tử (vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) hỏi Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu lý "không" bậc nhất): "Ở đây, pháp nào gọi là không có gì cả, không thể nắm bắt?" Thiện Hiện đáp: "Đó là Bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến Bố thí ba-la-mật-đa. Đây là sáu ba-la-mật-đa, tức sáu hạnh hoàn hảo đưa người tu sang bờ giác ngộ: bố thí, giữ giới, nhẫn nhục, siêng năng, thiền định và trí tuệ. Chúng không có gì cả, không thể nắm bắt, vì nội không cho đến vô tính tự tính không. Đây là dãy các phép quán về 'không', tức sự trống rỗng, không có thực thể riêng cố định. Dãy ấy đi từ 'cái bên trong, tức các giác quan, là không' cho đến 'ngay cả cái gọi là không có tự tính, xét về tự tính của nó, cũng là không'.

 Xá-lợi Tử! Sắc cho đến thức không có gì cả, không thể nắm bắt. Nội không cho đến vô tính tự tính không cũng không có gì cả, không thể nắm bắt. Bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo không có gì cả, không thể nắm bắt. Năm nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) và sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm: biến hoá đi lại tự tại, nghe xa, biết tâm người khác, nhớ các đời trước, thấy xa, dứt sạch phiền não) không có gì cả, không thể nắm bắt. Mười lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật không có gì cả, không thể nắm bắt. Chân như (bản thể chân thật, như như không đổi của các pháp) cho đến thực tế (chỗ tận cùng của sự thật) không có gì cả, không thể nắm bắt.

 Từ Dự lưu (bậc thánh quả đầu tiên, đã bước vào dòng thánh) cho đến Độc giác (bậc tự mình giác ngộ không cần thầy, ra đời lúc không có Phật) đều không có gì cả, không thể nắm bắt. Bồ-tát và chư Phật không có gì cả, không thể nắm bắt. Nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu) và nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn mọi tướng trạng của mọi pháp, tức trí của Phật) không có gì cả, không thể nắm bắt. Tất cả là vì nội không cho đến vô tính tự tính không.

 Xá-lợi Tử! Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi xem xét kỹ càng được như vậy rằng mọi pháp đều không có gì cả, không thể nắm bắt, mà tâm không kinh hãi, không sợ, không khiếp, không chìm, không đắm, không lo, không hối, thì nên biết vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy luôn không rời bỏ Bát-nhã ba-la-mật-đa."

 Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Do đâu mà biết vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy luôn không rời bỏ Bát-nhã ba-la-mật-đa?" Thiện Hiện đáp: "Vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy biết đúng như thật rằng sắc cho đến thức lìa tự tính (bản chất riêng tồn tại độc lập) của sắc v.v. Vị ấy biết đúng như thật rằng bố thí cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa lìa tự tính của bố thí v.v. Cho đến, vị ấy biết đúng như thật rằng mười tám pháp bất cộng của Phật lìa tự tính của mười tám pháp bất cộng của Phật. Cho đến, vị ấy biết đúng như thật rằng thực tế lìa tự tính của thực tế. Xá-lợi Tử! Do đó mà biết vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy luôn không rời bỏ Bát-nhã ba-la-mật-đa."

 Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Thế nào là tự tính của sắc, cho đến thế nào là tự tính của thực tế?" Thiện Hiện đáp: "Sắc lấy cái không có tự tính làm tự tính, cho đến thực tế cũng lấy cái không có tự tính làm tự tính. Do đó nên biết sắc lìa tự tính của sắc, cho đến thực tế lìa tự tính của thực tế. Xá-lợi Tử! Sắc cũng lìa tướng (hình tướng, đặc điểm để nhận biết) của sắc, cho đến thực tế cũng lìa tướng của thực tế. Xá-lợi Tử! Tướng cũng lìa tự tính, tự tính cũng lìa tướng; tướng cũng lìa tướng, tự tính cũng lìa tự tính."

 Khi ấy Xá-lợi Tử nói với Thiện Hiện: "Nếu các Bồ-tát học theo điều này thì mau chóng thành tựu nhất thiết trí trí (trí biết tất cả, tức trí tuệ toàn giác của Phật)." Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, đúng vậy! Nếu các Bồ-tát học theo điều này thì mau chóng thành tựu nhất thiết trí trí. Vì sao? Xá-lợi Tử! Vì các Bồ-tát ấy biết tất cả các pháp không sinh không diệt." Xá-lợi Tử hỏi: "Do đâu mà các pháp không sinh không diệt?" Thiện Hiện đáp: "Vì sắc cho đến thức có tự tính là không, nên cả sinh lẫn diệt đều không thể nắm bắt. Cho đến vì thực tế có tự tính là không, nên cả sinh lẫn diệt đều không thể nắm bắt.

 Xá-lợi Tử! Nếu các Bồ-tát học Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy thì dần dần đến gần nhất thiết trí trí. Càng đến gần nhất thiết trí trí bao nhiêu thì thân, lời nói, ý và tướng mạo càng thanh tịnh bấy nhiêu. Bốn thứ thanh tịnh ấy càng đạt được bao nhiêu thì càng không khởi lên những tâm đi kèm các thói xấu bấy nhiêu. Các thói xấu ấy là tham, sân (giận dữ), si (mê muội), mạn (kiêu căng), siểm (nịnh hót), cuống (dối trá), xan tham (keo kiệt) và kiến thú (các lối nhìn sai lầm).

 Do luôn không khởi tâm tham v.v. nên các Bồ-tát ấy rốt cuộc không đầu thai vào bụng người nữ, mà luôn hoá sinh (sinh ra tự nhiên do biến hoá, không qua thai mẹ). Họ cũng lìa các ác thú (các cõi xấu dữ như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh), trừ khi vì muốn làm lợi ích, an vui cho hữu tình (chúng sinh có tình thức) mà sinh vào đó. Các Bồ-tát ấy đi từ cõi Phật này đến cõi Phật khác, cúng dường, cung kính, tôn trọng, ngợi khen chư Phật Thế Tôn. Họ giúp hữu tình được thành thục (căn lành chín muồi, sẵn sàng giác ngộ) và làm cho cõi Phật trang nghiêm, thanh tịnh. Cho đến khi chứng được vô thượng chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, bình đẳng và trọn vẹn của Phật) mà mình mong cầu, họ luôn không rời Phật. Xá-lợi Tử! Các Bồ-tát ấy học Bát-nhã ba-la-mật-đa mà luôn không biếng nhác, mỏi mệt, nên biết họ đã gần kề vô thượng chánh đẳng Bồ-đề mà mình mong cầu."

 Bấy giờ cụ thọ (cách tôn xưng vị tu sĩ có tuổi đạo và đức hạnh) Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Có những Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không có phương tiện thiện xảo (sự khéo léo trong cách tu, biết dùng phương pháp thích hợp mà không bám chấp). Nếu họ hành nơi sắc cho đến thức, thì đó là hành nơi tướng của chúng, chẳng phải hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu họ hành nơi sắc cho đến thức với các tướng thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã (có cái tôi chủ thể thường còn) hay vô ngã (không có cái tôi ấy), sạch hay không sạch, xa lìa hay không xa lìa, vắng lặng hay không vắng lặng, thì đó cũng là hành nơi tướng, chẳng phải hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Những Bồ-tát không có phương tiện thiện xảo ấy, khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, nếu hành nơi bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo, nếu hành nơi năm nhãn, sáu thần thông và các ba-la-mật-đa, nếu hành nơi mười lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, thì đó là hành nơi tướng, chẳng phải hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu họ nghĩ: 'Ta hành Bát-nhã ba-la-mật-đa', thì vì còn có chỗ được (còn thấy có cái thật để đạt, để nắm), đó là hành nơi tướng. Nếu họ nghĩ: 'Ta là Bồ-tát', thì vì còn có chỗ được, đó là hành nơi tướng. Nếu họ nghĩ: 'Có người tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa được như vậy, đó là Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa', thì vì còn có chỗ được, đó là hành nơi tướng. Bạch Thế Tôn! Nếu các Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa với đủ loại phân biệt như thế, nên biết các Bồ-tát ấy vì không có phương tiện thiện xảo nên chẳng phải hành Bát-nhã ba-la-mật-đa."

 Bấy giờ Thiện Hiện nói với Xá-lợi Tử: "Có những Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không có phương tiện thiện xảo. Nếu đối với sắc cho đến thức mà họ an trụ trong tưởng thắng giải (tâm nhận định, tin chắc rằng đối tượng có thật như mình nghĩ), thì họ dồn công gia hạnh (nỗ lực dụng công tu tập) vào đó. Do gia hạnh ấy nên họ không thể thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết, sầu than, lo khổ, phiền não và đủ thứ khổ. Họ an trụ tưởng thắng giải và dồn công gia hạnh như thế đối với các nhóm sau:

 - từ nhãn xứ cho đến ý xứ (sáu giác quan: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, xét như những nơi phát sinh nhận thức);
- từ sắc xứ cho đến pháp xứ (sáu đối tượng: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, cảm giác chạm, và các đối tượng của ý);
- từ nhãn giới cho đến ý giới (sáu giác quan xét như những thành phần riêng biệt);
- từ sắc giới (thành phần hình sắc, đối tượng của mắt) cho đến pháp giới (thành phần các đối tượng của ý);
- từ nhãn thức giới cho đến ý thức giới (sáu loại nhận biết, qua mắt cho đến qua ý);
- từ nhãn xúc cho đến ý xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và nhận biết);
- từ các thọ (cảm nhận khổ, vui, hay không khổ không vui) do nhãn xúc làm duyên mà sinh, cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh.

Do gia hạnh ấy nên họ không thể thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết, sầu than, lo khổ, phiền não và đủ thứ khổ.

 Những Bồ-tát không có phương tiện thiện xảo ấy, khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, cũng an trụ tưởng thắng giải và dồn công gia hạnh như thế đối với:
- bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo;
- năm nhãn, sáu thần thông, sáu ba-la-mật-đa, bốn tĩnh lự (bốn bậc thiền định thuộc cõi Sắc), bốn vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả), bốn định vô sắc (bốn bậc định vượt khỏi mọi hình sắc), mười lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật;
- Dự lưu, Nhất lai (bậc thánh quả thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), Bất hoàn (bậc thánh quả thứ ba, không còn trở lại cõi Dục), A-la-hán (bậc thánh quả cao nhất của hàng Thanh văn, đã dứt hết phiền não), Độc giác, Bồ-tát và Như Lai (danh hiệu của Phật).

Do gia hạnh ấy nên họ không thể thoát khỏi sinh, già, bệnh, chết, sầu than, lo khổ, phiền não và đủ thứ khổ.

 Xá-lợi Tử! Vì không có phương tiện thiện xảo, các Bồ-tát ấy còn chưa đạt được địa vị của hàng Thanh văn (hàng đệ tử nghe lời Phật dạy mà tu chứng, cầu giải thoát cho riêng mình) và Độc giác, huống là đạt vô thượng chánh đẳng Bồ-đề. Xá-lợi Tử! Nếu các Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa theo những cách như thế, nên biết họ gọi là người không có phương tiện thiện xảo, việc gì làm cũng không thành."

 Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Làm sao biết các Bồ-tát ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa có phương tiện thiện xảo?" Thiện Hiện đáp: "Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ấy không hành nơi sắc cho đến thức, không hành nơi tướng của chúng. Họ không hành nơi sắc cho đến thức với các tướng thường hay vô thường, vui hay khổ, ngã hay vô ngã, sạch hay không sạch, không hay chẳng không, có tướng hay vô tướng, có nguyện hay vô nguyện, vắng lặng hay không vắng lặng, xa lìa hay không xa lìa; họ không hành nơi các tướng ấy. Vì sao? Xá-lợi Tử! Cái không của sắc v.v. chẳng phải là sắc v.v. Sắc v.v. không lìa cái không, cái không không lìa sắc v.v. Sắc v.v. tức là không, không tức là sắc v.v.

 Đối với các uẩn đã như vậy, thì đối với các xứ, các giới, duyên khởi (sự sinh khởi do nhiều điều kiện nương nhau), giác phần (các chi phần giúp giác ngộ), các ba-la-mật-đa, năm nhãn, sáu thần thông, mười lực cho đến các pháp bất cộng của Phật cũng lại như vậy. Xá-lợi Tử, nên biết các Bồ-tát ấy khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa là có phương tiện thiện xảo. Vì có phương tiện thiện xảo nên các Bồ-tát ấy có thể chứng vô thượng chánh đẳng Bồ-đề.

 Xá-lợi Tử! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ấy ngay đối với chính Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không nắm lấy gì. Họ không nắm lấy 'hành', không nắm lấy 'không hành', không nắm lấy 'vừa hành vừa không hành', không nắm lấy 'chẳng hành chẳng không hành'. Ngay cả 'không nắm lấy' họ cũng không nắm lấy, huống là nắm lấy các pháp khác."

 Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Vì sao các Bồ-tát ấy cũng không nắm lấy chính Bát-nhã ba-la-mật-đa?" Thiện Hiện đáp: "Vì tự tính của Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng không thể nắm bắt. Vì sao? Xá-lợi Tử! Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy cũng lấy cái không có tự tính làm tự tính. Xá-lợi Tử! Bởi lẽ ấy, khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, nếu các Bồ-tát nắm lấy 'hành', hoặc nắm lấy 'không hành', hoặc nắm lấy 'vừa hành vừa không hành', hoặc nắm lấy 'chẳng hành chẳng không hành', hoặc nắm lấy 'không nắm lấy', thì tất cả những điều ấy đều chẳng phải hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao? Xá-lợi Tử! Vì tất cả các pháp đều lấy cái không có tự tính làm tự tính, hoàn toàn không có gì để nắm lấy, để bám chấp.

 Xá-lợi Tử! Đó gọi là tam-ma-địa 'Không nắm lấy, không bám chấp, không tự tính, không sinh đối với tất cả các pháp' của Bồ-tát. Tam-ma-địa này vi diệu, thù thắng, rộng lớn, không lường được. Nó có thể gom lại vô số việc làm không bị ngăn ngại, và không chung với hàng Thanh văn hay Độc giác nào. Nếu các Bồ-tát luôn an trụ trong tam-ma-địa thù thắng như vậy mà không rời bỏ, thì sẽ mau chứng vô thượng chánh đẳng Bồ-đề."

 Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Các Bồ-tát ma-ha-tát chỉ nhờ luôn an trụ không rời một đẳng trì (tức tam-ma-địa: trạng thái tâm giữ thăng bằng, chuyên chú vào một đối tượng) thù thắng này mà mau chứng vô thượng chánh đẳng Bồ-đề, hay còn có những đẳng trì khác?" Thiện Hiện đáp: "Không phải chỉ nhờ luôn an trụ không rời một đẳng trì thù thắng này. Còn có những đẳng trì khác giúp các Bồ-tát mau chứng vô thượng chánh đẳng Bồ-đề." Xá-lợi Tử hỏi: "Những đẳng trì khác ấy là gì?" Thiện Hiện đáp: "Xá-lợi Tử! Các Bồ-tát ma-ha-tát còn có các đẳng trì sau:

 1. Kiện hành (bước đi dũng mãnh)
2. Bảo ấn (ấn báu)
3. Sư tử du hý (sư tử dạo chơi tự tại)
4. Diệu nguyệt (vầng trăng đẹp)
5. Nguyệt tràng tướng (tướng cờ phướn mặt trăng)
6. Chư pháp hải (biển các pháp)
7. Quán đỉnh (quán sát chỗ đỉnh cao)
8. Pháp giới quyết định (quyết định nơi toàn thể các pháp)
9. Quyết định tràng tướng (tướng cờ phướn quyết định)
10. Kim cương dụ (ví như kim cương, phá được mọi thứ)
11. Nhập chư pháp ấn (vào dấu ấn của các pháp)
12. An trụ định (định an trú vững vàng)
13. Vương ấn (ấn của vua)
14. Tinh tấn lực (sức siêng năng)
15. Đẳng dũng xuất (tuôn trào bình đẳng)
16. Nhập từ quyết định (vào lời nói quyết định)
17. Nhập tăng ngữ (vào các tên gọi)
18. Quán phương (quán sát các phương)
19. Tổng trì ấn (ấn của sự ghi nhớ, gìn giữ)
20. Vô vong thất (không quên mất)
21. Chư pháp đẳng thú (các pháp cùng quy về bình đẳng)
22. Biến phú hư không (che trùm khắp hư không)
23. Kim cương luân (bánh xe kim cương)
24. Thắng tràng tướng (tướng cờ chiến thắng)
25. Đế tràng tướng (tướng cờ của vua trời Đế Thích)
26. Nguyệt tràng tướng (tướng cờ phướn mặt trăng)
27. Thuận kiên cố (thuận theo sự bền chắc)
28. Sư tử phấn tấn (sư tử vươn mình hùng mạnh)
29. Quảng khai xiển (mở bày rộng rãi)
30. Xả trần ái (bỏ lòng ham thích cảnh trần)
31. Biến chiếu (soi khắp)
32. Bất thuấn (không chớp mắt)
33. Trụ vô tướng (an trú nơi không tướng)
34. Quyết định
35. Ly cấu hạnh (hạnh lìa nhơ bẩn)
36. Vô biên quang (ánh sáng vô biên)
37. Phát quang (phát ra ánh sáng)
38. Phổ chiếu (chiếu khắp)
39. Tịnh tòa (tòa ngồi thanh tịnh)
40. Vô cấu quang (ánh sáng không nhơ)
41. Phát ái lạc (khơi dậy niềm vui thích)
42. Điện đăng (đèn ánh chớp)
43. Vô tận (không cùng tận)
44. Nan thắng (khó ai thắng nổi)
45. Cụ uy quang (đủ ánh sáng uy nghi)
46. Ly tận (lìa sự cùng tận)
47. Vô thắng (không gì hơn)
48. Khai hiển (mở bày rõ ràng)
49. Nhật đăng (đèn mặt trời)
50. Tịnh nguyệt (trăng trong)
51. Tịnh quang (ánh sáng trong)
52. Phát minh (khơi sáng)
53. Tác vô tác (làm mà không làm)
54. Trí tướng (tướng trí tuệ)
55. Trụ tâm (tâm an trú)
56. Phổ minh (sáng khắp)
57. Thiện trụ (khéo an trú)
58. Bảo tích (chứa nhóm của báu)
59. Diệu pháp ấn (ấn của pháp mầu)
60. Chư pháp đẳng ý (ý bình đẳng với các pháp)
61. Xả ái lạc (bỏ lòng ham thích)
62. Pháp dũng (pháp tuôn trào)
63. Phiêu tán (thổi tan)
64. Phân biệt pháp cú (phân tích các câu pháp)
65. Nhập bình đẳng tự (vào các chữ bình đẳng)
66. Ly văn tự tướng (lìa tướng chữ nghĩa)
67. Đoạn sở duyên (dứt đối tượng bám víu)
68. Vô biến dị (không biến đổi)
69. Phẩm loại (các chủng loại)
70. Nhập danh định tướng (vào tướng xác định của tên gọi) (?)
71. Vô tướng hạnh (hạnh không tướng)
72. Ly ế ám (lìa màn che tối tăm)
73. Cụ hạnh (đủ các hạnh)
74. Vô động (không lay động)
75. Cảnh tướng tịch tĩnh (tướng cảnh vắng lặng)
76. Tập chư công đức (gom các công đức)
77. Trụ quyết định (an trú vững chắc)
78. Tịnh diệu hoa (hoa mầu thanh tịnh)
79. Cụ giác chi (đủ các chi phần giác ngộ)
80. Vô biên biện (tài biện luận vô biên)
81. Vô đẳng đẳng (ngang với cái không gì sánh bằng)
82. Siêu nhất thiết (vượt trên tất cả)
83. Thiện phân biệt (khéo phân biệt)
84. Tán nghi võng (phá tan lưới nghi ngờ)
85. Vô sở trụ (không có chỗ trụ)
86. Nhất tướng trang nghiêm (trang nghiêm một tướng)
87. Dẫn phát hạnh tướng (khơi dậy các tướng của hạnh)
88. Nhất hạnh (một hạnh)
89. Xả hạnh tướng (bỏ các tướng của hạnh)
90. Đạt chư hữu để biến dị (thấu đến đáy các cõi tồn tại và sự biến đổi của chúng)
91. Nhập nhất thiết thi thiết ngữ ngôn (vào mọi lời nói đặt bày)
92. Giải thoát âm thanh văn tự (thoát khỏi âm thanh và chữ nghĩa)
93. Cụ uy đức (đủ uy đức)
94. Cự sí nhiên (ngọn đuốc cháy rực)
95. Tịnh nhãn (mắt trong sáng)
96. Vô trọc nhẫn (sự kham nhận không vẩn đục)
97. Nhập chư hạnh tướng (vào các tướng của hạnh)
98. Bất hỷ nhất thiết (không ưa thích bất cứ thứ gì)
99. Vô tận hạnh tướng (tướng hạnh không cùng tận)
100. Cụ đà-la-ni (đủ các pháp ghi nhớ, gìn giữ)
101. Nhiếp phục nhất thiết chính tà tính (thu phục tất cả tính chánh và tà)
102. Ly vi thuận (lìa trái và thuận)
103. Ly tăng ái (lìa ghét và thương)
104. Vô cấu minh (ánh sáng không nhơ)
105. Cụ kiên cố (đủ sự bền chắc)
106. Mãn nguyệt tịnh quang (ánh sáng trong của trăng tròn)
107. Điện quang biện (tài biện luận nhanh như ánh chớp)
108. Đại trang nghiêm (trang nghiêm lớn)
109. Chiếu nhất thiết thế gian (soi khắp mọi thế gian)
110. Định bình đẳng ý (định với ý bình đẳng)
111. Vô trần hữu trần bình đẳng lý thú (lẽ bình đẳng giữa không nhơ và có nhơ)
112. Vô tránh hữu tránh bình đẳng lý thú (lẽ bình đẳng giữa không tranh cãi và có tranh cãi)
113. Vô sào huyệt (không hang ổ để nương náu)
114. Vô phiêu xí (không cờ hiệu)
115. Quyết định trụ chân như (an trú vững chắc nơi chân như)
116. Hoại thân ngữ ý ác hạnh (phá các việc ác của thân, lời và ý)
117. Như hư không (như khoảng trời không)
118. Vô nhiễm trước như hư không (không vướng nhiễm như khoảng trời không)

 Xá-lợi Tử! Nếu các Bồ-tát luôn an trụ không rời những đẳng trì thù thắng như thế, thì sẽ mau chứng vô thượng chánh đẳng Bồ-đề. Xá-lợi Tử! Ngoài ra còn vô lượng vô số pháp môn tam-ma-địa và pháp môn đà-la-ni khác. Nếu các Bồ-tát thường tu học trong đó, cũng có thể mau chứng vô thượng chánh đẳng Bồ-đề mà mình mong cầu."

 Bấy giờ Thiện Hiện nương uy lực thần diệu của Phật, lại nói với cụ thọ Xá-lợi Tử: "Nếu các Bồ-tát an trụ trong những đẳng trì thù thắng như vậy, nên biết họ đã được chư Phật quá khứ thụ ký (báo trước rằng người ấy chắc chắn sẽ thành Phật), và cũng được chư Phật hiện tại ở mười phương thụ ký. Xá-lợi Tử! Các Bồ-tát ấy tuy trụ trong các tam-ma-địa như vậy mà không thấy các tam-ma-địa ấy, cũng không bám vào tên gọi của chúng. Họ không nghĩ: 'Ta đã vào, đang vào và sẽ vào các tam-ma-địa như vậy.' Họ cũng không nghĩ: 'Chỉ ta mới vào được các định thù thắng này, người khác không thể.' Nhờ sức của các định, những suy tính, phân biệt như thế đều không khởi lên."

 Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Có phải nhất định có những Bồ-tát ma-ha-tát riêng biệt an trụ trong các tam-ma-địa thù thắng như vậy, và đã được chư Phật quá khứ, hiện tại thụ ký chăng?" Thiện Hiện đáp: "Không phải vậy, Xá-lợi Tử! Vì sao? Xá-lợi Tử! Bát-nhã ba-la-mật-đa, tam-ma-địa và các Bồ-tát đều không khác nhau. Bát-nhã ba-la-mật-đa tức là tam-ma-địa, tam-ma-địa tức là các Bồ-tát. Vì sao vậy? Vì tính của tất cả các pháp đều bình đẳng."

 Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Nếu vì tất cả các pháp bình đẳng mà tam-ma-địa không khác Bồ-tát, Bồ-tát không khác tam-ma-địa, tam-ma-địa tức là Bồ-tát, Bồ-tát tức là tam-ma-địa, thì các Bồ-tát ấy có thể chỉ bày tam-ma-địa mà mình đã chứng nhập chăng?" Thiện Hiện đáp: "Không thể, Xá-lợi Tử." Xá-lợi Tử hỏi: "Các Bồ-tát ấy có khởi lên tưởng giải (ý niệm và sự nhận định) về tam-ma-địa chăng?" Thiện Hiện đáp: "Các Bồ-tát ấy không khởi lên tưởng giải về tam-ma-địa." Xá-lợi Tử hỏi: "Vì sao các Bồ-tát ấy không khởi lên tưởng giải về tam-ma-địa của chính mình?" Thiện Hiện đáp: "Vì các Bồ-tát ấy không phân biệt." Xá-lợi Tử hỏi: "Vì sao họ không phân biệt?" Thiện Hiện đáp: "Vì các Bồ-tát ấy biết tất cả các pháp và tam-ma-địa đều không có gì cả. Trong chỗ không có gì cả, tưởng giải và phân biệt không có chỗ để khởi lên."

 Khi ấy Bạc-già-phạm (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đầy đủ phúc đức, được mọi người tôn kính) khen Thiện Hiện: "Hay thay, hay thay! Đúng như ông nói. Vì thế Ta nói rằng trong chúng Thanh văn, ông là bậc nhất về an trụ trong định vô tránh (định không tranh chấp, không xung đột với ai). Do vậy lời Ta nói là phù hợp với ý nghĩa, vì trong tính bình đẳng thì không có trái nghịch, tranh cãi. Thiện Hiện, đúng là như vậy! Các Bồ-tát ma-ha-tát muốn học Bát-nhã cho đến Bố thí ba-la-mật-đa thì nên học như vậy. Muốn học niệm trụ cho đến đạo chi thì nên học như vậy. Muốn học mười lực cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật thì nên học như vậy."

 Khi ấy Xá-lợi Tử liền bạch Phật: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát học như vậy, có phải là đang học đúng Bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật chăng?" Phật dạy: "Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát học như vậy, thì là đang học đúng Bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, vì họ lấy vô sở đắc (không có chỗ được, không thấy có gì thật để nắm bắt) làm phương tiện." Xá-lợi Tử lại bạch Phật: "Nếu Bồ-tát ma-ha-tát học như vậy, có phải là đều lấy vô sở đắc làm phương tiện mà học Bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật chăng?" Phật dạy: "Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát ma-ha-tát học như vậy, thì đều lấy vô sở đắc làm phương tiện mà học Bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Vô sở đắc là nói những gì không thể nắm bắt?" Phật dạy: "Xá-lợi Tử! Vô sở đắc nghĩa là các điều sau đều không thể nắm bắt, vì chúng rốt ráo thanh tịnh:
- ngã (cái tôi) cho đến kiến giả (người thấy; đây là dãy các tên gọi khác nhau của cái tôi);
- các uẩn, các xứ, các giới và duyên khởi;
- cõi Dục, cõi Sắc và cõi Vô sắc (ba cõi luân hồi: cõi còn ham muốn dục lạc, cõi chỉ còn thân hình vi tế, cõi hoàn toàn không còn hình sắc);
- bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo;
- mười lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật;
- bố thí cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa;
- Dự lưu cho đến Độc giác;
- Bồ-tát, chư Phật, Bồ-đề và niết-bàn."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Rốt ráo thanh tịnh nghĩa là gì?" Phật dạy: "Xá-lợi Tử! Đó là tất cả các pháp không sinh không diệt, không nhiễm không tịnh, không hiện ra không mất đi, không có gì để được, không có gì để làm. Như vậy gọi là nghĩa rốt ráo thanh tịnh."

 Khi ấy Xá-lợi Tử lại bạch Phật: "Nếu các Bồ-tát học như vậy, thì là học pháp nào?" Phật dạy: "Xá-lợi Tử! Nếu các Bồ-tát học như vậy, thì hoàn toàn không học một pháp nào cả. Vì sao? Xá-lợi Tử! Vì các pháp không hề có thật theo cách mà kẻ ngu phu dị sinh (người phàm chưa thấy chân lý, do nghiệp khác nhau mà sinh vào các loài khác nhau) bám chấp, để có thể học trong đó." Xá-lợi Tử hỏi: "Nếu vậy thì các pháp có theo cách nào?" Phật dạy: "Các pháp không có gì cả theo cách nào thì có theo cách ấy. Nếu không thể thấu hiểu những pháp không có gì cả như vậy, thì gọi là vô minh (sự mê tối, không thấy rõ sự thật)." Xá-lợi Tử hỏi: "Những pháp nào không có gì cả, mà nếu không thấu hiểu thì gọi là vô minh?" Phật dạy: "Xá-lợi Tử! Sắc cho đến thức không có gì cả. Như vậy cho đến bốn niệm trụ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật đều không có gì cả, vì nội không cho đến vô tính tự tính không.

 Xá-lợi Tử! Kẻ ngu phu dị sinh không thể thấu hiểu những pháp không có gì cả như thế, nên gọi là vô minh. Do sức mạnh của vô minh và ái (lòng tham luyến), họ phân biệt và bám chấp vào hai cực đoan đoạn và thường (cho rằng mọi thứ đứt mất hẳn, hoặc cho rằng có cái tồn tại mãi). Vì thế họ không biết, không thấy tính không có gì cả của các pháp, mà lại phân biệt các pháp. Do phân biệt nên họ bám chấp sắc, thọ, tưởng, hành, thức, cho đến bám chấp mười tám pháp bất cộng của Phật. Do bám chấp nên họ phân biệt tính không có gì cả của các pháp, và vì thế không biết, không thấy các pháp."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Họ không biết, không thấy những pháp nào?" Phật dạy: "Xá-lợi Tử! Họ không biết, không thấy sắc cho đến thức. Như vậy cho đến bốn niệm trụ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, họ đều không biết, không thấy. Vì không biết, không thấy các pháp, nên họ rơi vào hàng ngu phu dị sinh, không thể thoát ra." Xá-lợi Tử hỏi: "Họ không thể thoát ra khỏi đâu?" Phật dạy: "Xá-lợi Tử! Họ không thể thoát khỏi cõi Dục, cõi Sắc và cõi Vô sắc. Vì không thoát khỏi ba cõi, nên họ không thể thành tựu các pháp của Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát và chư Phật. Giả sử có người thoát khỏi ba cõi, thì họ lại không thể vượt khỏi hai thừa (hai cỗ xe, tức hai lối tu Thanh văn và Độc giác chỉ cầu giải thoát cho riêng mình). Vì thế họ không thể tin hiểu các pháp sâu xa."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Họ không thể tin hiểu những pháp sâu xa nào?" Phật dạy: "Xá-lợi Tử! Họ không thể tin hiểu rằng sắc là không cho đến thức là không. Như vậy cho đến họ không thể tin hiểu rằng mười tám pháp bất cộng của Phật là không. Vì không thể tin hiểu rằng cả cái biết lẫn cái được biết đều là không, nên họ không thể an trụ nơi các pháp cần phải học." Xá-lợi Tử hỏi: "Họ không thể an trụ nơi những điều cần học nào?" Phật dạy: "Xá-lợi Tử! Họ không thể an trụ nơi bố thí cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa. Họ cũng không thể an trụ nơi bất thoái chuyển địa (địa vị không còn thối lui trên đường cầu thành Phật) và vô lượng vô biên pháp Phật khác. Vì vậy họ gọi là ngu phu dị sinh. Bởi họ bám chấp rằng các pháp đều có tính thật: sắc, thọ, tưởng, hành, thức; nhãn xứ cho đến ý xứ; sắc xứ cho đến pháp xứ; nhãn giới cho đến ý thức giới; tham, sân, si và các tà kiến; niệm trụ cho đến Bồ-đề và niết-bàn."

 Khi ấy Xá-lợi Tử bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Có Bồ-tát nào học như vậy mà chẳng phải là học Bát-nhã ba-la-mật-đa, và không thể thành tựu nhất thiết trí trí chăng?" Phật bảo Xá-lợi Tử: "Có những Bồ-tát học như vậy mà chẳng phải là học Bát-nhã ba-la-mật-đa, và không thể thành tựu nhất thiết trí trí." Xá-lợi Tử hỏi: "Bồ-tát học như thế nào thì chẳng phải là học Bát-nhã ba-la-mật-đa?" Phật dạy: "Xá-lợi Tử! Đó là những Bồ-tát không có phương tiện thiện xảo. Họ phân biệt, bám chấp Bát-nhã ba-la-mật-đa, cho đến phân biệt, bám chấp Bố thí ba-la-mật-đa. Họ phân biệt, bám chấp bốn niệm trụ, cho đến phân biệt, bám chấp mười tám pháp bất cộng của Phật. Họ phân biệt, bám chấp nhất thiết trí, đạo tướng trí và nhất thiết tướng trí. Vì lẽ ấy, có những Bồ-tát học như vậy mà chẳng phải là học Bát-nhã ba-la-mật-đa, và không thể thành tựu nhất thiết trí trí."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Các Bồ-tát này khi học như vậy, có chắc chắn chẳng phải là học Bát-nhã ba-la-mật-đa, và không thể thành tựu nhất thiết trí trí chăng?" Phật dạy: "Xá-lợi Tử! Các Bồ-tát này khi học như vậy, chắc chắn chẳng phải là học Bát-nhã ba-la-mật-đa, và không thể thành tựu nhất thiết trí trí." Xá-lợi Tử hỏi: "Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào thì mới là học Bát-nhã ba-la-mật-đa, và khi học như vậy thì thành tựu được nhất thiết trí trí?" Phật dạy: "Xá-lợi Tử! Đó là những Bồ-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà không thấy Bát-nhã ba-la-mật-đa, cho đến không thấy nhất thiết tướng trí. Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy mới là học Bát-nhã ba-la-mật-đa. Khi học như vậy thì thành tựu được nhất thiết trí trí, vì lấy vô sở đắc làm phương tiện."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Các Bồ-tát ấy lấy vô sở đắc làm phương tiện đối với những pháp nào?" Phật dạy: "Xá-lợi Tử! Khi tu hành Bố thí ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ấy lấy vô sở đắc đối với Bố thí ba-la-mật-đa làm phương tiện. Cho đến khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, họ lấy vô sở đắc đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa làm phương tiện. Cho đến khi cầu Bồ-đề, họ lấy vô sở đắc đối với Bồ-đề làm phương tiện. Cho đến khi cầu nhất thiết tướng trí, họ lấy vô sở đắc đối với nhất thiết tướng trí làm phương tiện." Xá-lợi Tử hỏi: "Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ấy lấy loại vô sở đắc nào làm phương tiện?" Phật dạy: "Xá-lợi Tử! Khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, các Bồ-tát ấy lấy vô sở đắc của nội không làm phương tiện, cho đến lấy vô sở đắc của vô tính tự tính không làm phương tiện. Vì lẽ ấy mà họ mau thành tựu nhất thiết trí trí."

 Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện bạch Phật: "Bạch Thế Tôn! Giả sử có người đến hỏi: 'Những người huyễn hoá (người do phép thuật biến hiện ra, không có thật) nếu học Bát-nhã cho đến Bố thí ba-la-mật-đa, và học niệm trụ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, thì họ có thể thành tựu nhất thiết trí trí chăng?' Bạch Thế Tôn, gặp câu hỏi ấy con nên đáp thế nào?" Phật bảo Thiện Hiện: "Ta hỏi lại ông, ông cứ theo ý mình mà đáp. Ông nghĩ sao, những điều sau đây có khác với người huyễn hoá chăng?
- sắc cho đến thức;
- nhãn xứ cho đến ý xứ;
- sắc xứ cho đến pháp xứ;
- nhãn giới cho đến ý giới;
- sắc giới cho đến pháp giới;
- nhãn thức giới cho đến ý thức giới;
- nhãn xúc cho đến ý xúc;
- các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh, cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh;
- bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo;
- ba cửa giải thoát không, vô tướng và vô nguyện (quán mọi pháp đều trống rỗng, không có tướng để bám, không có gì để mong cầu);
- Bố thí ba-la-mật-đa cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật;
- vô thượng chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật."

 Thiện Hiện đáp: "Không khác, bạch Thế Tôn. Vì sao? Sắc không khác người huyễn hoá, người huyễn hoá không khác sắc. Sắc tức là người huyễn hoá, người huyễn hoá tức là sắc. Cho đến vô thượng chánh đẳng Bồ-đề cũng như vậy." Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ sao, những người huyễn hoá có nhiễm hay tịnh (ô nhiễm hay thanh tịnh) chăng? Có sinh hay diệt chăng?" Thiện Hiện đáp: "Không có, bạch Thế Tôn." Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ sao, một pháp không có nhiễm tịnh, không có sinh diệt, thì có thể học Bát-nhã ba-la-mật-đa cho đến nhất thiết tướng trí, và thành tựu nhất thiết trí trí chăng?" Thiện Hiện đáp: "Không thể, bạch Thế Tôn."

 Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ sao, có phải người ta dựa trên năm uẩn mà khởi lên tưởng và đẳng tưởng (các ý niệm và khái niệm chung), đặt ra lời nói, rồi tạm gọi đó là Bồ-tát ma-ha-tát chăng?" Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, bạch Thế Tôn." Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ sao, cái được tạm lập ra bằng cách dựa trên năm uẩn mà khởi tưởng, đẳng tưởng và đặt ra lời nói ấy, có sinh diệt, có nhiễm tịnh nào nắm bắt được chăng?" Thiện Hiện đáp: "Không có, bạch Thế Tôn." Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ sao, một pháp không có tưởng, không có đẳng tưởng, không có sự đặt bày, không có lời nói, không có tên tạm gọi, không có thân và thân nghiệp (việc làm của thân), không có lời và khẩu nghiệp (việc làm của miệng), không có ý và ý nghiệp (việc làm của ý), không có sinh diệt, không có nhiễm tịnh, thì có thể học Bát-nhã ba-la-mật-đa và thành tựu nhất thiết trí trí chăng?" Thiện Hiện đáp: "Không thể, bạch Thế Tôn." Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu các Bồ-tát lấy vô sở đắc làm phương tiện mà tu học Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như vậy, thì chắc chắn sẽ thành tựu nhất thiết trí trí."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Nếu các Bồ-tát muốn đạt vô thượng chánh đẳng Bồ-đề, thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa như một người huyễn. Vì sao vậy? Nên biết người huyễn chính là năm uẩn." Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ sao, năm uẩn như huyễn có thể học Bát-nhã ba-la-mật-đa và thành tựu nhất thiết trí trí chăng?" Thiện Hiện đáp: "Không thể, bạch Thế Tôn. Vì sao? Vì năm uẩn như huyễn lấy cái không có tự tính làm tự tính, mà tự tính không có tự tính ấy thì không thể nắm bắt."

 Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ sao, năm uẩn như giấc mộng, như tiếng vang, như bóng sáng, như ảo ảnh giữa trời nắng (như ánh nắng dợn trông giống mặt nước), như hình trong gương, như vật biến hoá, có thể học Bát-nhã ba-la-mật-đa và thành tựu nhất thiết trí trí chăng?" Thiện Hiện đáp: "Không thể, bạch Thế Tôn. Vì sao? Vì năm uẩn như tiếng vang cho đến như vật biến hoá đều lấy cái không có tự tính làm tự tính, mà tự tính không có tự tính ấy thì không thể nắm bắt." Phật bảo Thiện Hiện: "Ông nghĩ sao, năm uẩn như huyễn v.v., mỗi loại có tính chất khác nhau chăng?" Thiện Hiện đáp: "Không khác, bạch Thế Tôn. Vì sao? Vì sắc v.v. như huyễn chính là sắc v.v. như mộng cho đến như vật biến hoá. Năm uẩn và sáu căn (sáu giác quan) cũng không có tính chất khác nhau. Tất cả những điều ấy đều do nội không cho đến vô tính tự tính không, nên tính chất của chúng không thể nắm bắt."

 Bấy giờ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Những Bồ-tát mới học Đại thừa (cỗ xe lớn, tức lối tu cầu thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh), khi nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như vậy, há tâm họ không kinh hãi, sợ, khiếp sao?" Phật bảo Thiện Hiện: "Những Bồ-tát mới học Đại thừa tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, nếu không có phương tiện thiện xảo và không có bạn lành (bậc thầy, bạn tốt dẫn dắt đường tu) che chở giữ gìn, thì khi nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như vậy, tâm họ có kinh, có sợ, có khiếp."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Những Bồ-tát nào tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà nhờ có phương tiện thiện xảo nên khi nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như vậy, tâm không kinh, không sợ, không khiếp?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là những Bồ-tát dùng tác ý (sự hướng tâm, khởi ý suy xét) tương ứng với nhất thiết trí trí để quán sắc cho đến thức là vô thường, khổ, vô ngã, không sạch, không, vô tướng, vô nguyện, vắng lặng, xa lìa, và các tướng ấy cũng không thể nắm bắt. Các Bồ-tát ấy tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa có phương tiện thiện xảo, nên khi nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như vậy, tâm không kinh, không sợ, không khiếp.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát quán như vậy rồi lại nghĩ: 'Ta sẽ lấy vô sở đắc làm phương tiện, vì tất cả hữu tình (chúng sinh có tình thức) mà giảng nói rằng năm uẩn như vậy là vô thường cho đến xa lìa, và các tướng ấy cũng không thể nắm bắt', thì đó là Bố thí ba-la-mật-đa không bám chấp của Bồ-tát.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát lấy vô sở đắc làm phương tiện, không dùng tác ý của hàng Thanh văn (hàng đệ tử nghe Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình) hay Độc giác (bậc tự giác ngộ không cần thầy) để suy xét năm uẩn là vô thường cho đến xa lìa, và các tướng ấy cũng không thể nắm bắt, thì đó là Tịnh giới (giữ giới trong sạch) ba-la-mật-đa không bám chấp của Bồ-tát.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát lấy vô sở đắc làm phương tiện tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, quán sát từ địa giới cho đến thức giới (sáu yếu tố cấu thành: đất, nước, lửa, gió, khoảng không, nhận biết) đều là vô thường, khổ, không, vô ngã, nên không giận hờn mà chỉ an nhẫn (nhẫn nhịn, chịu đựng một cách bình thản), thì đó là An nhẫn ba-la-mật-đa không bám chấp của Bồ-tát.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát dùng tác ý tương ứng với nhất thiết trí trí, quán sát sắc cho đến thức là vô thường cho đến xa lìa, và các tướng ấy cũng không thể nắm bắt; tuy lấy vô sở đắc làm phương tiện nhưng luôn không bỏ tác ý tương ứng với nhất thiết trí trí, siêng tu mọi điều lành, thì đó là Tinh tấn (siêng năng) ba-la-mật-đa không bám chấp của Bồ-tát.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát không để tác ý của Thanh văn, Độc giác hay những tâm tán loạn, không lành khác xen lẫn vào tác ý thanh tịnh của Bồ-tát, thì đó là Tĩnh lự (thiền định) ba-la-mật-đa không bám chấp của Bồ-tát.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, quán sát đúng như thật rằng: không phải vì làm cho sắc trở thành trống rỗng mà nói sắc là không; sắc tức là không, không tức là sắc. Thọ, tưởng, hành, thức cũng như vậy. Nhãn xứ cho đến ý xứ, sắc xứ cho đến pháp xứ, nhãn giới cho đến ý giới, sắc giới cho đến pháp giới, nhãn thức giới cho đến ý thức giới, nhãn xúc cho đến ý xúc, các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh, bốn niệm trụ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật cũng như vậy. Đó là Bát-nhã ba-la-mật-đa không bám chấp của Bồ-tát. Thiện Hiện! Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy, vì có phương tiện thiện xảo nên khi nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như vậy, tâm không kinh, không sợ, không khiếp."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bồ-tát được các bạn lành che chở giữ gìn như thế nào, mà khi nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như vậy, tâm không kinh, không sợ, không khiếp?" Phật bảo Thiện Hiện: "Bạn lành của các Bồ-tát là người có thể lấy vô sở đắc làm phương tiện mà giảng rằng sắc cho đến thức có các tướng vô thường, khổ, vô ngã, không sạch, không, vô tướng, vô nguyện, vắng lặng, xa lìa, nhưng các tướng ấy cũng không thể nắm bắt. Người ấy cũng giảng như vậy về mắt cho đến ý, về sắc cho đến pháp, về nhãn thức cho đến ý thức, về nhãn xúc cho đến ý xúc: chúng có tướng vô thường cho đến tướng xa lìa, nhưng các tướng ấy cũng không thể nắm bắt. Người ấy còn khuyên nương theo đó mà siêng tu thiện căn (gốc rễ điều lành, tức các việc lành sinh ra phúc đức), rồi hồi hướng (đem công đức ấy hướng về) vô thượng chánh đẳng Bồ-đề, không hướng về địa vị Thanh văn hay Độc giác. Nên biết đó là bạn lành của Bồ-tát.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Bạn lành của các Bồ-tát còn là người có thể lấy vô sở đắc làm phương tiện mà giảng rằng: việc tu bốn niệm trụ cho đến tám chi thánh đạo không thể nắm bắt; việc tu ba cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện không thể nắm bắt; việc tu mười lực của Phật cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật không thể nắm bắt; việc tu nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí không thể nắm bắt. Người ấy cũng khuyên nương theo đó mà siêng tu thiện căn, hồi hướng vô thượng chánh đẳng Bồ-đề, không hướng về địa vị Thanh văn hay Độc giác. Nên biết đó là bạn lành của Bồ-tát. Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát được bạn lành như vậy che chở giữ gìn, thì khi nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như vậy, tâm không kinh, không sợ, không khiếp."

 Bấy giờ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào mà vì không có phương tiện thiện xảo, nên khi nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như vậy, tâm có kinh, có sợ, có khiếp?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là những Bồ-tát lấy hữu sở đắc (có chỗ được, thấy có cái thật để nắm bắt) làm phương tiện, và lìa bỏ tác ý tương ứng với nhất thiết trí trí. Họ có những biểu hiện sau:
- Họ tu hành Bát-nhã cho đến Bố thí ba-la-mật-đa, và đối với điều mình tu hành thì có chỗ được, có chỗ cậy dựa.
- Họ quán sắc cho đến thức là nội không cho đến vô tính tự tính không, và đối với việc quán cái không ấy thì có chỗ được, có chỗ cậy dựa.
- Họ quán mắt cho đến ý, quán sắc cho đến pháp, quán nhãn thức cho đến ý thức, quán nhãn xúc cho đến ý xúc, quán các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh, đều là nội không cho đến vô tính tự tính không, và đối với việc quán cái không ấy thì có chỗ được, có chỗ cậy dựa.
- Họ tu hành bốn niệm trụ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, và đối với điều mình tu hành thì có chỗ được, có chỗ cậy dựa.

Thiện Hiện! Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa như vậy, vì không có phương tiện thiện xảo nên khi nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như vậy, tâm có kinh, có sợ, có khiếp."

 Cụ thọ Thiện Hiện lại bạch Phật: "Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế nào mà vì bị bạn ác lôi kéo, nên khi nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như vậy, tâm có kinh, có sợ, có khiếp?" Phật bảo Thiện Hiện: "Bạn ác của các Bồ-tát là kẻ dạy người ta chán bỏ Bát-nhã cho đến Bố thí ba-la-mật-đa. Kẻ ấy nói: 'Thiện nam tử (người con trai lành, cách gọi người có lòng hướng thiện), các ông không nên tu học điều này. Vì sao? Sáu ba-la-mật-đa này không phải do Phật nói, mà là những bài văn, bài kệ do kẻ viết văn dối trá bịa ra. Vì thế các ông không nên nghe học, đọc tụng, thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn), suy nghĩ, tìm xét hay giảng nói cho người khác.' Nên biết đó là bạn ác của Bồ-tát.

 Lại nữa, Thiện Hiện! Bạn ác của các Bồ-tát còn là kẻ không nói cho biết về ma sự (những việc do ma gây ra để ngăn trở người tu) và những lỗi lầm do ma gây ra. Các ma sự ấy như sau.

 Có ác ma (ma ác, chỉ ma vương và quyến thuộc chuyên phá hoại người tu) hiện hình tượng Phật, đến dạy Bồ-tát chán bỏ sáu ba-la-mật-đa, nói rằng: 'Thiện nam tử, tu các ba-la-mật-đa này để làm gì?'

 Có ác ma hiện hình tượng Phật, đến giảng nói, chỉ bày cho Bồ-tát các pháp dành cho Thanh văn, Độc giác, từ khế kinh (kinh ghi lời Phật dạy) cho đến luận nghĩa (phần bàn giải nghĩa lý; đây là các thể loại kinh điển). Kẻ ấy phân tích, làm rõ, khiến Bồ-tát chuyên tu học các pháp đó.

 Có ác ma hiện hình tượng Phật, đến chỗ Bồ-tát nói rằng: 'Ông không phải Bồ-tát, không có tâm Bồ-đề (tâm nguyện cầu giác ngộ thành Phật), không thể an trụ nơi bất thoái chuyển địa, không thể chứng được vô thượng chánh đẳng Bồ-đề mà ông mong cầu.'

 Có ác ma hiện hình tượng Phật, đến chỗ Bồ-tát nói rằng: 'Thiện nam tử! Những điều sau đây đều là không, không có ngã, không có ngã sở (cái thuộc về tôi): sắc cho đến thức; mắt cho đến ý; sắc cho đến pháp; nhãn thức cho đến ý thức; nhãn xúc cho đến ý xúc; các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh; bố thí cho đến bát-nhã ba-la-mật-đa; bốn niệm trụ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật. Vậy cần gì vô thượng chánh đẳng Bồ-đề?'

 Có ác ma hiện hình Độc giác, đến chỗ Bồ-tát nói rằng: 'Thiện nam tử! Chư Phật, Bồ-tát và chúng Thanh văn ở các thế giới mười phương thảy đều là không. Ông nên tin nhận sâu xa điều này, đừng tự chuốc nhọc nhằn, khổ cực để mong cúng dường, nghe chánh pháp và tu hành theo lời dạy.'

 Có ác ma hiện hình Thanh văn, đến chỗ Bồ-tát, khiến Bồ-tát chán bỏ sâu xa tác ý tương ứng với nhất thiết trí trí, mà siêng tu học tác ý tương ứng với Thanh văn, Độc giác.

 Có ác ma hiện hình thầy thân giáo (thầy trực tiếp truyền giới, nhận mình làm đệ tử) hay thầy quỹ phạm (thầy dạy phép tắc, uy nghi), đến chỗ Bồ-tát. Kẻ ấy khiến Bồ-tát chán bỏ sâu xa hạnh thù thắng của Bồ-tát tức là sáu ba-la-mật-đa, và chán bỏ nhất thiết trí trí tức là vô thượng chánh đẳng Bồ-đề. Kẻ ấy chỉ dạy siêng tu bốn niệm trụ v.v. để mau chứng Bồ-đề của hai thừa, chán bỏ quả vô thượng thừa (quả vị của cỗ xe cao tột, tức thành Phật) mà mình mong cầu.

 Có ác ma hiện hình cha mẹ, đến chỗ Bồ-tát bảo rằng: 'Con ơi, con ơi! Con nên tinh cần cầu chứng quả Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán, như thế là đủ để lìa hẳn nỗi khổ lớn của sống chết, cần gì vô thượng chánh đẳng Bồ-đề? Người cầu Bồ-đề phải trải qua vô lượng vô số đại kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài), luân hồi trong sống chết để giáo hoá hữu tình, phải bỏ thân mạng, chịu chặt tay chân. Chỉ uổng công tự chuốc khổ, ai mang ơn con đâu? Còn Bồ-đề mong cầu thì có khi được, có khi không.'

 Có ác ma hiện hình bí-sô (tỳ-kheo, vị tăng xuất gia đã thọ giới đầy đủ), đến chỗ Bồ-tát, lấy hữu sở đắc làm phương tiện mà giảng rằng: sắc cho đến thức có các tướng vô thường, khổ, vô ngã, không sạch, không, vô tướng, vô nguyện, vắng lặng, xa lìa, và các tướng ấy thật sự nắm bắt được. Kẻ ấy cũng giảng như vậy về mắt cho đến ý, về sắc cho đến pháp, về nhãn thức cho đến ý thức, về nhãn xúc cho đến ý xúc, về các thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh cho đến các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh: chúng có tướng vô thường cho đến tướng xa lìa, thật sự nắm bắt được. Kẻ ấy còn lấy hữu sở đắc làm phương tiện mà giảng rằng bốn niệm trụ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật thật sự nắm bắt được, rồi bảo Bồ-tát tu học theo.

 Kẻ nào không nói rõ những việc như thế để Bồ-tát tỉnh ngộ, nên biết đó là bạn ác của Bồ-tát. Thiện Hiện! Nếu các Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mà bị bạn ác như vậy lôi kéo, thì khi nghe nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như vậy, tâm có kinh, có sợ, có khiếp. Vì thế, Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa nên xem xét kỹ các bạn ác, tìm cách xa lìa, chớ gần gũi họ. Bởi gần gũi họ thì sẽ thối lui tâm Bồ-đề, bỏ các hạnh của Bồ-tát ma-ha-tát, và không chứng được vô thượng chánh đẳng Bồ-đề.

 Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm tám mươi lăm.

 Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười sáu (?).

 Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video