Hội thứ ba, phẩm Thiện Hiện, phẩm thứ ba, phần thứ năm.
Bấy giờ Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một vị đại đệ tử của đức Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ Không) lại thưa Phật: "Điều Ngài gọi là Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát nguyện cầu giác ngộ thành Phật để cứu độ muôn loài; Ma-ha-tát: bậc đại sĩ, bậc lớn), vậy thế nào gọi là cú nghĩa của Bồ-tát (ý nghĩa, cái thật mà danh từ 'Bồ-tát' chỉ tới)?" Phật bảo Thiện Hiện: "Không có cú nghĩa, đó chính là cú nghĩa của Bồ-tát. Vì sao vậy? Này Thiện Hiện, Bồ-đề (sự giác ngộ) không hề sinh ra, tát-đỏa (chúng sinh, loài có tâm thức) không thật có. Theo lẽ thật, trong đó không thể tìm thấy một 'cú' (chữ, danh từ) nào. Vì thế, không có cú nghĩa chính là cú nghĩa của Bồ-tát.
Này Thiện Hiện, ví như giữa hư không thật chẳng có dấu chim bay, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì cả. Này Thiện Hiện, ví như cảnh trong mộng thật chẳng có gì, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như trò huyễn thuật thật chẳng có gì, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như ảo ảnh sóng nắng thật chẳng có gì, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như ánh sáng, bóng, tiếng vang, hình trong gương và những vật do phép biến hóa thật chẳng có gì, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa của Chân như (bản tính chân thật, như vậy mãi không đổi của mọi sự vật) thật chẳng có gì, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa của Pháp giới (cảnh giới bản thể chung của mọi pháp, tức mọi sự vật, hiện tượng) thật chẳng có gì, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa của Pháp tính (bản tính vốn có của mọi pháp) thật chẳng có gì, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa của Bất hư vọng tính (tính không giả dối), Bất biến dị tính (tính không biến đổi), Bình đẳng tính (tính bình đẳng như nhau), Ly sinh tính (tính lìa khỏi sinh diệt), Pháp định (cái làm cho các pháp được an định), Pháp trụ (cái làm cho các pháp an trụ) và Thực tế (bờ mé chân thật, chỗ tột cùng của sự thật) thật chẳng có gì, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, ví như nơi một người do huyễn thuật tạo ra, cú nghĩa của sắc (hình thể vật chất) cho đến cú nghĩa của thức (sự nhận biết) thật chẳng có gì. Từ sắc đến thức là năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ (cảm giác), tưởng (tri giác, hình dung), hành (ý chí và các hoạt động tâm), thức. Cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi người huyễn, cú nghĩa của nhãn xứ (mắt, chỗ phát sinh sự thấy) cho đến cú nghĩa của ý xứ (ý, chỗ phát sinh sự nghĩ biết) thật chẳng có gì. Từ nhãn xứ đến ý xứ là sáu căn bên trong: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi người huyễn, cú nghĩa của sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt) cho đến cú nghĩa của pháp xứ (các đối tượng của ý) thật chẳng có gì. Từ sắc xứ đến pháp xứ là sáu cảnh bên ngoài: sắc, tiếng, mùi, vị, xúc chạm, pháp. Cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, ví như nơi người huyễn, cú nghĩa của nhãn giới (cõi phạm vi của mắt) cho đến cú nghĩa của ý giới thật chẳng có gì, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi người huyễn, cú nghĩa của sắc giới (phạm vi của hình sắc, đối tượng của mắt) cho đến cú nghĩa của pháp giới (ở đây chỉ phạm vi các đối tượng của ý) thật chẳng có gì, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi người huyễn, cú nghĩa của nhãn thức giới (phạm vi của sự nhận biết qua mắt) cho đến cú nghĩa của ý thức giới thật chẳng có gì, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Sáu căn, sáu cảnh, sáu thức này hợp thành mười tám giới.
Này Thiện Hiện, ví như nơi người huyễn, cú nghĩa của nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, cảnh và thức) cho đến cú nghĩa của ý xúc thật chẳng có gì, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi người huyễn, cú nghĩa của các thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ) do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra, cho đến cú nghĩa của các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra, thật chẳng có gì, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi người huyễn, cú nghĩa của địa giới (yếu tố đất) cho đến cú nghĩa của thức giới thật chẳng có gì. Đây là sáu giới: đất, nước, lửa, gió, không gian, thức. Cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi người huyễn, cú nghĩa của vô minh (sự mê muội, không thấy rõ sự thật) cho đến cú nghĩa của lão tử (già và chết) thật chẳng có gì. Từ vô minh đến lão tử là mười hai khâu nhân duyên nối nhau tạo thành vòng sinh tử. Cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa của việc người huyễn tu hành nội không cho đến vô tính tự tính không thật chẳng có gì. Nội không là cái bên trong, tức các căn nơi thân, vốn rỗng không, không có tự thể. Vô tính tự tính không là ngay cả cái "không có tự tính" cũng là không. Từ nội không đến vô tính tự tính không gồm mười tám loại "không". Cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa của việc người huyễn tu hành bốn niệm trụ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật thật chẳng có gì. Bốn niệm trụ là bốn phép quán chiếu thân, cảm thọ, tâm và các pháp để giữ tâm tỉnh thức. Mười tám pháp bất cộng của Phật là mười tám phẩm chất riêng, chỉ Phật mới có. Từ bốn niệm trụ đến mười tám pháp bất cộng bao gồm toàn bộ các pháp tu và công đức. Cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, ví như nơi đức Như Lai, Ứng, Chánh đẳng giác, cú nghĩa của tướng sắc cho đến cú nghĩa của tướng thức thật chẳng có gì. Như Lai là bậc từ chân như mà đến. Ứng là bậc xứng đáng được cúng dường. Chánh đẳng giác là bậc giác ngộ chân chính và trọn khắp. Đó là các danh hiệu của Phật. Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa (trí tuệ siêu việt thấy rõ thật tướng các pháp, đưa người qua bờ giải thoát), cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, ví như nơi đức Như Lai, Ứng, Chánh đẳng giác, cú nghĩa của tướng nhãn xứ cho đến cú nghĩa của tướng ý xứ thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi đức Như Lai, Ứng, Chánh đẳng giác, cú nghĩa của tướng sắc xứ cho đến cú nghĩa của tướng pháp xứ thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi đức Như Lai, Ứng, Chánh đẳng giác, cú nghĩa của tướng nhãn giới cho đến cú nghĩa của tướng ý giới thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi đức Như Lai, Ứng, Chánh đẳng giác, cú nghĩa của tướng sắc giới cho đến cú nghĩa của tướng pháp giới thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, ví như nơi đức Như Lai, Ứng, Chánh đẳng giác, cú nghĩa của tướng nhãn thức giới cho đến cú nghĩa của tướng ý thức giới thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi đức Như Lai, Ứng, Chánh đẳng giác, cú nghĩa của tướng nhãn xúc cho đến cú nghĩa của tướng ý xúc thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi đức Như Lai, Ứng, Chánh đẳng giác, cú nghĩa của tướng các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra, cho đến cú nghĩa của tướng các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra, thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, ví như nơi đức Như Lai, Ứng, Chánh đẳng giác, cú nghĩa của tướng địa giới cho đến cú nghĩa của tướng thức giới thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi đức Như Lai, Ứng, Chánh đẳng giác, cú nghĩa của vô minh cho đến cú nghĩa của lão tử thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi đức Như Lai, Ứng, Chánh đẳng giác, cú nghĩa của tướng tu hành nội không cho đến cú nghĩa của tướng tu hành vô tính tự tính không thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi đức Như Lai, Ứng, Chánh đẳng giác, cú nghĩa của tướng tu hành bốn niệm trụ cho đến cú nghĩa của tướng mười tám pháp bất cộng của Phật thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, ví như trong vô vi giới (cõi của những gì không do nhân duyên tạo tác, không sinh không diệt) thật chẳng có cú nghĩa của hữu vi giới (cõi của những gì do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt), và trong hữu vi giới cũng thật chẳng có cú nghĩa của vô vi giới; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa của không sinh, không diệt, không tạo tác, không làm, không thành, không hoại, không được, không bỏ, không nhiễm, không tịnh thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Vì sao vậy? Này Thiện Hiện, ví như nơi sắc cho đến thức, cú nghĩa không sinh không diệt cho đến cú nghĩa không nhiễm không tịnh thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi nhãn xứ cho đến ý xứ, cú nghĩa không sinh không diệt cho đến cú nghĩa không nhiễm không tịnh thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi sắc xứ cho đến pháp xứ, cú nghĩa không sinh không diệt cho đến cú nghĩa không nhiễm không tịnh thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi nhãn giới cho đến ý giới, cú nghĩa không sinh không diệt cho đến cú nghĩa không nhiễm không tịnh thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, ví như nơi sắc giới cho đến pháp giới, cú nghĩa không sinh không diệt cho đến cú nghĩa không nhiễm không tịnh thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi nhãn thức giới cho đến ý thức giới, cú nghĩa không sinh không diệt cho đến cú nghĩa không nhiễm không tịnh thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi nhãn xúc cho đến ý xúc, cú nghĩa không sinh không diệt cho đến cú nghĩa không nhiễm không tịnh thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra, cú nghĩa không sinh không diệt cho đến cú nghĩa không nhiễm không tịnh thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, ví như nơi địa giới cho đến thức giới, cú nghĩa không sinh không diệt cho đến cú nghĩa không nhiễm không tịnh thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi vô minh cho đến lão tử, cú nghĩa không sinh không diệt cho đến cú nghĩa không nhiễm không tịnh thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi nội không cho đến vô tính tự tính không, cú nghĩa không sinh không diệt cho đến cú nghĩa không nhiễm không tịnh thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như nơi bốn niệm trụ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, cú nghĩa không sinh không diệt cho đến cú nghĩa không nhiễm không tịnh thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa các tướng thanh tịnh rốt ráo của sắc cho đến thức thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa các tướng thanh tịnh rốt ráo của nhãn xứ cho đến ý xứ thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa các tướng thanh tịnh rốt ráo của sắc xứ cho đến pháp xứ thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa các tướng thanh tịnh rốt ráo của nhãn giới cho đến ý giới thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa các tướng thanh tịnh rốt ráo của sắc giới cho đến pháp giới thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa các tướng thanh tịnh rốt ráo của nhãn thức giới cho đến ý thức giới thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa các tướng thanh tịnh rốt ráo của nhãn xúc cho đến ý xúc thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa các tướng của các thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các thọ do ý xúc làm duyên sinh ra thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa các tướng thanh tịnh rốt ráo của địa giới cho đến thức giới thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa các tướng thanh tịnh rốt ráo của vô minh cho đến lão tử thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa các tướng thanh tịnh rốt ráo của nội không cho đến vô tính tự tính không thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa các tướng thanh tịnh rốt ráo của bốn niệm trụ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật thật chẳng có gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, ví như cú nghĩa của "ngã" (cái tôi) cho đến "kiến giả" (kẻ thấy), ở trong sự thanh tịnh rốt ráo, thật chẳng có gì, vì tự tính của chúng vốn không có; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như khi mặt trời mọc, cú nghĩa của bóng tối thật chẳng còn gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì. Này Thiện Hiện, ví như khi đại kiếp (một chu kỳ cực dài của thế giới, gồm thành, trụ, hoại, không) đi đến chỗ tận diệt, cú nghĩa của các hành (mọi sự vật do nhân duyên tạo thành) thật chẳng còn gì; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, ví như nơi đức Như Lai, Ứng, Chánh đẳng giác: trong giới uẩn thanh tịnh (khối công đức giữ giới trong sạch) thật chẳng có cú nghĩa phạm giới; trong định uẩn thanh tịnh (khối công đức thiền định) thật chẳng có cú nghĩa tán loạn; trong tuệ uẩn thanh tịnh (khối công đức trí tuệ) thật chẳng có cú nghĩa ngu si; trong giải thoát uẩn (khối công đức giải thoát) thật chẳng có cú nghĩa trói buộc; trong giải thoát tri kiến uẩn (khối công đức tự biết rõ mình đã giải thoát) thật chẳng có cú nghĩa không có giải thoát tri kiến. Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Này Thiện Hiện, ví như giữa các thứ ánh sáng của mặt trời, mặt trăng, của cõi trời Ba mươi ba (cõi trời Đao-lợi, nơi trời Đế Thích ở), nói rộng ra cho đến cõi trời Sắc cứu cánh (cõi trời cao nhất của cõi Sắc), thật chẳng có cú nghĩa của ánh sáng Phật, vì ánh sáng Phật vượt trên tất cả; khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, cú nghĩa của Bồ-tát cũng như thế, thật chẳng có gì.
Vì sao vậy? Này Thiện Hiện, dù là Bồ-đề hay tát-đỏa, dù là Bồ-tát hay cú nghĩa của Bồ-tát, tất cả các pháp ấy đều chẳng phải hợp nhau, cũng chẳng phải không hợp nhau. Chúng không có hình sắc, không thể thấy, không có đối ngại, chỉ có một tướng, tức là không có tướng. Các Bồ-tát Ma-ha-tát, đối với tất cả các pháp vốn chẳng thật có ấy, không bám chấp, không vướng mắc; phải siêng năng tu học, phải biết rõ một cách đúng đắn."
Bấy giờ cụ thọ (bậc có tuổi thọ trong đạo, tiếng tôn xưng vị tu hành) Thiện Hiện thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, thế nào là tất cả các pháp? Các Bồ-tát Ma-ha-tát, đối với tất cả các pháp vốn chẳng thật có, làm thế nào để không bám chấp, không vướng mắc, siêng năng tu học và biết rõ một cách đúng đắn?" Phật bảo Thiện Hiện: "Tất cả các pháp, tức là: pháp thiện, pháp chẳng thiện; pháp hữu ký (pháp có thể xác định là thiện hay ác), pháp vô ký (pháp không thể xác định là thiện hay ác); pháp thế gian, pháp xuất thế gian (pháp vượt ra khỏi thế gian sinh tử); pháp hữu lậu (pháp còn phiền não rỉ chảy, còn dẫn đến sinh tử), pháp vô lậu (pháp không còn phiền não); pháp hữu vi, pháp vô vi; pháp cộng (pháp chung cho cả phàm phu lẫn thánh nhân), pháp bất cộng (pháp riêng của bậc thánh). Những pháp như thế gọi là tất cả các pháp. Các Bồ-tát Ma-ha-tát, đối với tất cả các pháp như thế vốn chẳng thật có, không bám chấp, không vướng mắc; phải siêng năng tu học, phải biết rõ một cách đúng đắn."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Thế nào gọi là pháp thiện thế gian?" Phật bảo Thiện Hiện: "Pháp thiện thế gian là: hiếu thuận cha mẹ; cúng dường sa-môn (người xuất gia tu hành) và bà-la-môn (giới tu sĩ, giáo sĩ ở Ấn Độ); kính thờ thầy và bậc bề trên. Đó là việc tạo phúc thuộc về bố thí, việc tạo phúc thuộc về giữ giới, việc tạo phúc gắn với chăm sóc người bệnh, việc tạo phúc gắn với phương tiện khéo léo, và mười thiện nghiệp đạo của thế gian (mười con đường hành động lành: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói lời thô ác, không nói chia rẽ, không nói lời thêu dệt, không tham, không sân, không tà kiến).
Đó cũng là các phép quán tử thi nhằm dứt bỏ lòng ham muốn thân xác: quán xác chết sình trướng, quán xác chết thối rữa chảy mủ, quán xác chết bầm xanh, quán xác chết đỏ bầm biến sắc (?), quán xác chết rã nát, quán xác chết bị chim thú rỉa ăn, quán xác chết rời rạc tản mát, quán xương trắng, quán xác chết bị thiêu đốt. Đó còn là bốn tĩnh lự (bốn tầng thiền định thuộc cõi Sắc), bốn vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả rộng lớn không giới hạn) và bốn vô sắc định (bốn tầng định thuộc cõi Vô sắc) của thế gian. Lại có mười tùy niệm (luôn nhớ nghĩ, quán tưởng): nhớ nghĩ Phật, nhớ nghĩ Pháp, nhớ nghĩ Tăng, nhớ nghĩ giới, nhớ nghĩ sự xả bỏ (bố thí), nhớ nghĩ chư thiên, nhớ nghĩ hơi thở ra vào, nhớ nghĩ sự tịch tĩnh (Niết-bàn), nhớ nghĩ về thân, nhớ nghĩ về cái chết. Những điều này gọi là pháp thiện thế gian."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Thế nào gọi là pháp chẳng thiện?" Phật bảo Thiện Hiện: "Pháp chẳng thiện là: giết hại sinh mạng, lấy của không cho, tà dâm, nói dối, nói lời thô ác, nói lời chia rẽ, nói lời thêu dệt nhảm nhí, tham muốn, giận dữ, tà kiến (thấy biết sai lệch), phẫn nộ, làm hại, ganh ghét, keo kiệt. Những điều như thế gọi là pháp chẳng thiện."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Thế nào gọi là pháp hữu ký?" Phật bảo Thiện Hiện: "Tất cả pháp thiện và pháp bất thiện gọi là pháp hữu ký." Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Thế nào gọi là pháp vô ký?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là thân nghiệp, khẩu nghiệp, ý nghiệp (hành động của thân, lời nói, ý nghĩ) thuộc loại vô ký; bốn đại chủng (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió cấu thành vật chất) vô ký; năm căn (năm giác quan) vô ký; sáu xứ vô ký; các uẩn, giới, xứ không có hình sắc thuộc loại vô ký; và quả dị thục (quả báo chín muồi, khác thời và khác tính chất với nhân) vô ký. Những điều như thế gọi là pháp vô ký."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Thế nào gọi là pháp thế gian?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là năm uẩn, mười hai xứ (sáu căn và sáu cảnh), mười tám giới, mười nghiệp đạo, bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định và mười hai duyên khởi (mười hai khâu nhân duyên của sinh tử) thuộc thế gian. Những điều như thế gọi là pháp thế gian."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Thế nào gọi là pháp xuất thế gian?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là ba mươi bảy pháp trợ đạo (ba mươi bảy pháp tu đưa đến giác ngộ) và ba môn giải thoát (ba cửa ngõ đưa đến giải thoát: không, vô tướng, vô nguyện). Đó là vị tri đương tri căn (năng lực của người mới vào đạo, muốn biết điều chưa biết về sự thật), dĩ tri căn (năng lực của người đã biết, đang tu tiến thêm), cụ tri căn (năng lực của bậc đã biết trọn vẹn). Đó là tam-ma-địa (định, trạng thái tâm chuyên chú một chỗ) có tầm (suy xét thô) có tứ (suy xét tinh tế), tam-ma-địa không tầm chỉ có tứ, tam-ma-địa không tầm không tứ. Đó là minh (trí sáng suốt) và giải thoát; chánh niệm và tỉnh giác; như lý tác ý (hướng tâm suy xét đúng với lẽ thật); tám giải thoát (tám tầng thiền định giúp thoát khỏi ràng buộc) và chín thứ đệ định (chín tầng định tu nối tiếp nhau không gián đoạn).
Đó là mười tám thứ "không": nội không (bên trong là không), ngoại không (bên ngoài là không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài là không), không không (cái "không" cũng là không), đại không (mười phương rộng lớn cũng là không), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng, Niết-bàn, cũng là không), hữu vi không, vô vi không, tất cánh không (rốt ráo là không), vô tế không (không có khởi đầu và kết thúc), vô tán không (không có gì tan mất hay bỏ đi), bản tính không (bản tính vốn không), tướng không (các tướng trạng đều không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều không), vô tính không (không có tự tính), vô tính tự tính không. Đó là mười lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều không hề sợ hãi khi thuyết pháp) và mười tám pháp bất cộng của Phật. Những điều này gọi là pháp xuất thế gian."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Thế nào gọi là pháp hữu lậu?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là những gì thuộc về ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc, nơi chúng sinh luân hồi), như năm uẩn, mười hai xứ, mười tám giới, bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định. Những điều như thế gọi là pháp hữu lậu." Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Thế nào gọi là pháp vô lậu?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là ba mươi bảy pháp trợ đạo, nói rộng ra cho đến mười lực của Như Lai, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải (bốn trí hiểu biết và nói năng không bị ngăn ngại: về pháp, về nghĩa, về ngôn từ, về biện tài) và mười tám pháp bất cộng của Phật. Những điều như thế gọi là pháp vô lậu."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Thế nào gọi là pháp hữu vi?" Phật bảo Thiện Hiện: "Pháp nào có sinh, trụ, dị, diệt (sinh ra, tồn tại, biến đổi, mất đi), hoặc thuộc về ba cõi, hoặc là ba mươi bảy pháp trợ đạo, nói rộng ra cho đến mười lực của Như Lai, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, mười tám pháp bất cộng của Phật. Những điều như thế gọi là pháp hữu vi." Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Thế nào gọi là pháp vô vi?" Phật bảo Thiện Hiện: "Pháp nào không có sinh, trụ, dị, diệt; hoặc sự dứt sạch tham, sân, si; hoặc Chân như, Pháp giới, Pháp tính, Bất hư vọng tính, Bất biến dị tính, Bình đẳng tính, Ly sinh tính, Pháp định, Pháp trụ, Thực tế. Những điều như thế gọi là pháp vô vi."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Thế nào gọi là pháp cộng?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định của thế gian. Những điều như thế gọi là pháp cộng." Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Thế nào gọi là pháp bất cộng?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là ba mươi bảy pháp trợ đạo, ba môn giải thoát, nói rộng ra cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật. Những điều như thế gọi là pháp bất cộng.
Các Bồ-tát Ma-ha-tát không nên bám chấp vào những pháp tự tướng vốn không (tự thân tướng trạng vốn rỗng không) như thế, vì tất cả các pháp đều không có phân biệt. Các Bồ-tát Ma-ha-tát, đối với tất cả các pháp, phải lấy sự không hai (không thấy đối lập hai bên) làm phương tiện mà biết rõ đúng như thật, vì tất cả các pháp đều không lay động. Này Thiện Hiện, nên biết: đối với tất cả các pháp, không hai, không lay động, không phân biệt, không bám chấp, đó là cú nghĩa của Bồ-tát. Vì thế, không có cú nghĩa chính là cú nghĩa của Bồ-tát."
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, vì sao Bồ-tát được gọi là Ma-ha-tát?" Phật bảo Thiện Hiện: "Vì các vị Bồ-tát ấy sẽ là bậc đứng đầu trong đại chúng hữu tình (đông đảo chúng sinh lớn), nên lại được gọi là Ma-ha-tát." Cụ thọ Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn, thế nào gọi là đại chúng hữu tình mà Bồ-tát sẽ đứng đầu trong đó?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Đó là những người ở Chủng tính địa (bậc đã có căn tính của hàng thánh, đủ duyên bước vào đạo), ở Đệ bát địa (bậc thứ tám trong mười bậc chung, tức bậc đang tu hướng đến quả Dự lưu), những bậc Dự lưu (quả thánh đầu tiên, mới vào dòng thánh), Nhất lai (chỉ còn trở lại cõi người một lần), Bất hoàn (không còn trở lại cõi Dục), A-la-hán (bậc đã dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), Độc giác (bậc tự giác ngộ không cần thầy, vào thời không có Phật), cùng các Bồ-tát Ma-ha-tát từ lúc mới phát tâm, lần lượt cho đến bậc Bất thoái chuyển (bậc không còn thối lui trên đường thành Phật). Tất cả như thế đều gọi là đại chúng hữu tình. Vì Bồ-tát sẽ đứng đầu trong đó nên lại được gọi là Ma-ha-tát. Bởi các vị Bồ-tát đã phát tâm kiên cố như kim cương, nhất định không lui sụt hay hư hoại, nên có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình."
Cụ thọ Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn, thế nào là tâm kiên cố như kim cương?" Phật bảo Thiện Hiện: "Bồ-tát Ma-ha-tát phát tâm như sau: 'Nay ta sẽ mặc áo giáp công đức lớn, giữa cánh đồng hoang mênh mông của sinh tử không bờ bến, vì chúng sinh mà đánh tan giặc phiền não. Ta sẽ vì khắp tất cả chúng sinh mà làm cạn khô biển lớn sinh tử không bờ bến. Ta sẽ xả bỏ tất cả những gì mình có, để làm lợi ích lớn cho chúng sinh. Ta sẽ làm lợi ích, đem an vui cho tất cả chúng sinh một cách bình đẳng, lòng không thiên vị. Ta sẽ khiến khắp mọi loài chúng sinh đi trên con đường ba thừa (ba cỗ xe, ba con đường tu: Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát) mà hướng về thành Niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não và khổ đau).
Ta sẽ dùng ba thừa cứu độ tất cả chúng sinh, mà vẫn chưa từng thấy có một chúng sinh nào được Niết-bàn. Ta sẽ hiểu rõ tính của tất cả các pháp là không nhiễm, không tịnh, không sinh, không diệt. Ta sẽ thuần dùng tác ý tương ưng với Nhất thiết trí trí (khởi tâm hướng theo trí tuệ biết tất cả của Phật) mà tu hành bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa. Ta sẽ siêng học, theo đó đi vào tất cả các cửa trí tuệ vi diệu, thông suốt đến tận cùng. Ta sẽ thông suốt cửa lý thú (đường lối nghĩa lý) cho thấy tướng các pháp là một. Ta sẽ thông suốt cửa lý thú cho thấy tướng các pháp là hai. Ta sẽ thông suốt cửa lý thú cho thấy tướng các pháp là nhiều, mà không bám chấp. Ta sẽ tu học các thứ trí tuệ vi diệu, thấu suốt tính các pháp, dẫn sinh công đức thù thắng.' Này Thiện Hiện, đó là tâm kiên cố như kim cương mà Bồ-tát phát khởi. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát lấy vô sở đắc (không chấp có điều gì để đạt được) làm phương tiện mà an trụ trong tâm này, thì nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát sinh tâm như sau: 'Mọi khổ não mà các loài chúng sinh trong địa ngục, loài súc sinh, cõi quỷ đói, cõi người và cõi trời phải chịu, ta sẽ chịu thay, để họ được an vui.' Các Bồ-tát Ma-ha-tát lại sinh tâm như sau: 'Vì làm lợi ích cho tất cả chúng sinh, ta sẽ trải qua vô lượng trăm ngàn câu-chi (một câu-chi là mười triệu) na-dữu-đa (một con số cực lớn) kiếp (khoảng thời gian cực dài), chịu đủ thứ khổ nặng nề trong đại địa ngục, dùng vô số phương tiện giáo hóa cho họ được Niết-bàn vô dư (sự tịch diệt hoàn toàn, không còn sót lại thân xác và phiền não). Cứ lần lượt như thế, vì làm lợi ích cho khắp tất cả chúng sinh, vì từng người một mà trải qua vô lượng trăm ngàn câu-chi na-dữu-đa kiếp, chịu đủ thứ khổ nặng nề trong đại địa ngục, đối với từng người một dùng vô số phương tiện giáo hóa cho được Niết-bàn vô dư. Làm xong việc ấy rồi, ta mới tự gieo trồng căn lành (gốc rễ của điều lành), lại trải qua vô lượng trăm ngàn câu-chi na-dữu-đa kiếp tu tập trọn vẹn tư lương Bồ-đề (hành trang công đức và trí tuệ để đạt giác ngộ), sau đó mới chứng được quả Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp của Phật) mà mình mong cầu.' Này Thiện Hiện, thệ nguyện rộng lớn như thế cũng gọi là tâm kiên cố như kim cương mà Bồ-tát phát khởi. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát lấy vô sở đắc làm phương tiện mà an trụ trong tâm này, thì nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát phải thường phát khởi tâm rộng lớn; nhờ tâm này mà nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình. Tâm rộng lớn của Bồ-tát ở đây là: các Bồ-tát sinh tâm như sau: 'Từ khi ta mới phát tâm Bồ-đề lớn cho đến khi chứng được Nhất thiết trí trí, ta quyết định không khởi tâm tham muốn, giận dữ, ngu si, phẫn nộ, làm hại, tà kiến, kiêu mạn và những tâm như thế; cũng quyết định không khởi tâm cầu đến địa vị Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, chỉ cầu tự giải thoát) hay Độc giác.' Đó là tâm rộng lớn của Bồ-tát. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát lấy vô sở đắc làm phương tiện mà an trụ trong tâm này, thì nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát phải thường phát khởi tâm không nghiêng lay; nhờ tâm này mà nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình. Ở đây, thế nào là tâm không nghiêng lay? Các Bồ-tát sinh tâm như sau: 'Ta sẽ luôn nương theo tác ý tương ưng với Nhất thiết trí trí mà tu tập, khởi làm mọi việc cần tu, cần làm, mà không kiêu mạn.' Đó là tâm không nghiêng lay của Bồ-tát. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát lấy vô sở đắc làm phương tiện mà an trụ trong tâm này, thì nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát đối với chúng sinh phát khởi tâm làm lợi ích và đem an vui một cách bình đẳng; nhờ tâm này mà nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình. Tâm làm lợi ích và đem an vui của Bồ-tát ở đây là: các Bồ-tát sinh tâm như sau: 'Ta nhất định cho đến tận cùng thời vị lai sẽ làm lợi ích và đem an vui cho tất cả chúng sinh, làm chỗ nương tựa, làm bãi đất giữa dòng nước, làm nhà cửa che chở cho họ, mãi mãi không rời bỏ.' Đó là tâm làm lợi ích và đem an vui của Bồ-tát. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát lấy vô sở đắc làm phương tiện mà an trụ trong tâm này, thì nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình.
Lại nữa, này Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát thường siêng năng tinh tấn, yêu Pháp, ưa Pháp, mừng Pháp, vui Pháp; do nhân duyên ấy mà nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình. Pháp ở đây là tính không sai khác của tất cả các pháp; đó gọi là Pháp. Yêu Pháp là đối với Pháp này khởi lòng mong muốn tìm cầu. Ưa Pháp là đối với Pháp này ngợi khen công đức. Mừng Pháp là đối với Pháp này vui mừng tin nhận. Vui Pháp là đối với Pháp này thích tu tập nhiều. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát lấy vô sở đắc làm phương tiện, thường có thể yêu, ưa, mừng, vui đối với Pháp không sai khác như thế mà không bám chấp, thì nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình.
Lại nữa, này Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, an trụ nơi nội không cho đến vô tính tự tính không, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình. Lại nữa, này Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, tu ba mươi bảy pháp trợ đạo, nói rộng ra cho đến mười lực của Như Lai, bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, mười tám pháp bất cộng của Phật, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình. Lại nữa, này Thiện Hiện, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, lấy vô sở đắc làm phương tiện, trụ nơi Kim cương dụ tam-ma-địa (định vững chắc như kim cương, phá tan mọi phiền não), cho đến trụ nơi tam-ma-địa không bám chấp, vô vi, không nhiễm, giải thoát như hư không, thì Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình. Này Thiện Hiện, nên biết: các Bồ-tát Ma-ha-tát an trụ trong những pháp vi diệu thù thắng như thế, tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì nhất định có thể đứng đầu trong đại chúng hữu tình. Vì vậy Bồ-tát được gọi là Ma-ha-tát."
Bấy giờ cụ thọ Xá-lợi Tử (một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, con muốn dùng biện tài để nói về lý do vì sao Bồ-tát được gọi là Ma-ha-tát, cúi xin Ngài cho phép." Phật bảo Xá-lợi Tử: "Tùy ý ông cứ nói." Xá-lợi Tử nói: "Vì các Bồ-tát có phương tiện khéo léo, có thể giảng nói những điều cốt yếu của Pháp cho chúng sinh, khiến họ dứt bỏ ngã kiến (thấy có cái tôi thật), hữu tình kiến (thấy có chúng sinh thật), cho đến tri giả kiến (thấy có kẻ biết thật), kiến giả kiến (thấy có kẻ thấy thật). Khiến họ dứt bỏ thường kiến (cho rằng mọi thứ tồn tại mãi), đoạn kiến (cho rằng chết là hết), hữu kiến (chấp có), vô kiến (chấp không), kiến chấp về uẩn, xứ, giới, kiến chấp về các Thánh đế (các chân lý cao quý: khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ) và kiến chấp về duyên khởi (sự vật do nhân duyên mà sinh).
Khiến họ dứt bỏ kiến chấp về ba mươi bảy pháp trợ đạo, nói rộng ra cho đến kiến chấp về mười tám pháp bất cộng của Phật, kiến chấp về việc thành tựu chúng sinh (giáo hóa chúng sinh cho chín muồi căn lành), kiến chấp về việc trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật, kiến chấp về Bồ-tát, về Như Lai, về Bồ-đề, về Niết-bàn, về chuyển pháp luân (Phật giảng dạy giáo pháp, ví như lăn bánh xe pháp đi khắp nơi). Vì các Bồ-tát có phương tiện khéo léo, lấy vô sở đắc làm phương tiện, giảng nói cho chúng sinh những pháp giúp dứt hẳn các kiến chấp ấy; theo nghĩa như thế mà gọi là Ma-ha-tát."
Bấy giờ Thiện Hiện liền hỏi cụ thọ Xá-lợi Tử: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể vì chúng sinh, lấy vô sở đắc làm phương tiện, giảng nói những điều cốt yếu của Pháp giúp dứt hẳn các kiến chấp, thì do nhân gì, duyên gì mà có những Bồ-tát tự mình lấy hữu sở đắc (chấp có điều để đạt được) làm phương tiện, rồi khởi lên kiến chấp về uẩn và những thứ khác?" Xá-lợi Tử đáp: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà không có phương tiện khéo léo, thì sẽ lấy hữu sở đắc làm phương tiện, khởi lên kiến chấp về uẩn và những thứ khác. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy vì không có phương tiện khéo léo nên nhất định không thể vì chúng sinh, lấy vô sở đắc làm phương tiện, giảng nói những điều cốt yếu của Pháp giúp dứt hẳn các kiến chấp. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà có phương tiện khéo léo, thì có thể vì chúng sinh, lấy vô sở đắc làm phương tiện, giảng nói những điều cốt yếu của Pháp giúp dứt hẳn các kiến chấp. Bồ-tát Ma-ha-tát ấy nhất định không khởi lên các kiến chấp về uẩn và những thứ khác."
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, con muốn dùng biện tài để nói về lý do vì sao Bồ-tát được gọi là Ma-ha-tát, cúi xin Ngài cho phép." Phật bảo Thiện Hiện: "Tùy ý ông cứ nói." Thiện Hiện thưa: "Vì các Bồ-tát muốn chứng được Nhất thiết trí trí (trí tuệ biết tất cả của Phật) nên phát tâm Bồ-đề (tâm cầu giác ngộ), tâm vô đẳng đẳng (tâm không gì sánh bằng), tâm không chung với hàng Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, chỉ cầu tự giải thoát) và Độc giác (bậc tự giác ngộ không cần thầy). Đối với tâm như thế, các Ngài cũng không bám chấp. Theo nghĩa như thế mà gọi là Ma-ha-tát. Vì sao vậy? Vì tâm Nhất thiết trí trí là thật sự vô lậu (không còn phiền não), không rơi vào ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc, nơi chúng sinh luân hồi); tâm cầu Nhất thiết trí trí cũng thật sự vô lậu, không rơi vào ba cõi. Đối với tâm như thế không nên bám chấp. Vì vậy Bồ-tát được gọi là Ma-ha-tát."
Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Thế nào là tâm vô đẳng đẳng của Bồ-tát Ma-ha-tát, tâm không chung với hàng Thanh văn và Độc giác?" Thiện Hiện đáp: "Các Bồ-tát Ma-ha-tát, từ khi mới phát tâm, không thấy một chút pháp nào có sinh có diệt, có tăng có giảm, có đi có lại, có nhiễm có tịnh. Đã không thấy pháp nào có sinh có diệt, có tăng có giảm, có đi có lại, có nhiễm có tịnh, thì cũng không thấy có tâm của Thanh văn, Độc giác hay Bồ-tát. Đó gọi là tâm vô đẳng đẳng của Bồ-tát Ma-ha-tát, tâm không chung với hàng Thanh văn và Độc giác. Đối với tâm như thế, các Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không bám chấp."
Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không nên bám chấp vào tâm như thế, thì đối với tâm của Thanh văn, Độc giác cũng không nên bám chấp; đối với tâm về tất cả uẩn, xứ, giới (các nhóm, các căn và cảnh, các phạm vi hợp thành con người và thế giới), cùng tâm về bốn niệm trụ (bốn phép quán chiếu thân, cảm thọ, tâm, pháp), nói rộng ra cho đến tâm về mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có), cũng không nên bám chấp. Vì sao vậy? Vì các tâm như thế đều không có tính chất của tâm." Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, đúng vậy."
Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Nếu tất cả các tâm đều không có tính chất của tâm nên không nên bám chấp, thì uẩn, xứ, giới, nói rộng ra cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, cũng không có tự tính của chúng, nên cũng không nên bám chấp?" Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, đúng vậy." Xá-lợi Tử nói: "Nếu tâm Nhất thiết trí trí là thật sự vô lậu, không rơi vào ba cõi, thì tâm của phàm phu ngu muội, của hàng Thanh văn, Độc giác cũng phải là thật sự vô lậu, không rơi vào ba cõi. Vì sao vậy? Vì các tâm như thế đều có bản tính là không." Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, đúng vậy." Xá-lợi Tử nói: "Nếu tâm như thế vì bản tính là không nên thật sự vô lậu, không rơi vào ba cõi, thì uẩn, xứ, giới, nói rộng ra cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, cũng phải là thật sự vô lậu, không rơi vào ba cõi. Vì sao vậy? Vì uẩn, xứ, giới và các pháp ấy đều có bản tính là không." Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, đúng vậy."
Xá-lợi Tử nói: "Nếu các pháp như tâm, sắc (hình thể vật chất) và những pháp khác, vì không có tính chất của tâm, của sắc, nên không nên bám chấp, thì tất cả các pháp đều phải bình đẳng, hoàn toàn không sai khác?" Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, đúng vậy." Xá-lợi Tử nói: "Nếu tất cả các pháp đều bình đẳng, không sai khác, thì vì sao Như Lai nói tâm, sắc và các pháp có nhiều thứ khác nhau?" Thiện Hiện đáp: "Đó là Như Lai nói theo thế tục (cách nói thông thường của đời), chứ không phải nói theo thắng nghĩa (chân lý tối thượng)."
Xá-lợi Tử nói: "Nếu các pháp tâm, sắc và những thứ khác của phàm phu, Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát và Như Lai đều thật sự vô lậu, không rơi vào ba cõi, thì phàm phu, Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát và Như Lai phải không có sai khác?" Thiện Hiện đáp: "Đúng vậy, đúng vậy." Xá-lợi Tử nói: "Nếu phàm phu, Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát và Như Lai không sai khác, thì vì sao Phật nói phàm và thánh, lớn và nhỏ có nhiều thứ khác nhau?" Thiện Hiện đáp: "Đó cũng là Như Lai nói theo thế tục, chứ không nói theo thắng nghĩa. Này Xá-lợi Tử, khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa (trí tuệ siêu việt thấy rõ thật tướng các pháp, đưa người qua bờ giải thoát), vì lấy vô sở đắc (không chấp có điều gì để đạt được) làm phương tiện, nên đối với tâm Bồ-đề lớn, tâm vô đẳng đẳng, tâm không chung với Thanh văn và Độc giác mà mình đã phát khởi, các Ngài không cậy vào, không bám chấp; đối với uẩn, xứ, giới, nói rộng ra cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, các Ngài không nắm giữ, không vướng mắc. Theo nghĩa như thế mà gọi là Ma-ha-tát."
Bấy giờ cụ thọ Mãn Từ Tử (tức Phú-lâu-na, một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng thuyết pháp bậc nhất) thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, con muốn dùng biện tài để nói về lý do vì sao Bồ-tát được gọi là Ma-ha-tát, cúi xin Ngài cho phép." Phật bảo Mãn Từ Tử: "Tùy ý ông cứ nói." Mãn Từ Tử nói: "Vì các Bồ-tát muốn làm lợi ích và đem an vui cho khắp tất cả chúng sinh nên mặc áo giáp công đức lớn, vì phát tâm hướng đến Đại thừa (cỗ xe lớn, con đường tu cứu độ tất cả chúng sinh), vì cưỡi lên Đại thừa, nên được gọi là Ma-ha-tát."
Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Mãn Từ Tử: "Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát vì làm lợi ích và đem an vui cho khắp tất cả chúng sinh mà mặc áo giáp công đức lớn?" Mãn Từ Tử đáp: "Khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành bố thí ba-la-mật-đa (sự bố thí trọn vẹn, đưa đến bờ giải thoát; ba-la-mật-đa là pháp tu hoàn hảo đưa qua bờ bên kia), không phải chỉ vì làm lợi ích và đem an vui cho một phần chúng sinh, mà vì làm lợi ích và đem an vui cho khắp tất cả chúng sinh. Khi tu hành tịnh giới (giữ giới trong sạch), an nhẫn (chịu đựng nhẫn nại), tinh tấn (siêng năng không lười), tĩnh lự (thiền định) và Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng đều như thế. Này Xá-lợi Tử, đó là Bồ-tát Ma-ha-tát vì làm lợi ích và đem an vui cho khắp tất cả chúng sinh mà mặc áo giáp công đức lớn.
Lại nữa, này Xá-lợi Tử, các Bồ-tát Ma-ha-tát mặc áo giáp công đức lớn để làm lợi ích và đem an vui cho chúng sinh, không đặt ra giới hạn, không nghĩ rằng: 'Ta sẽ cứu vớt chừng này chúng sinh vào cõi Vô dư y bát-niết-bàn (Niết-bàn hoàn toàn, không còn sót lại thân xác và phiền não làm chỗ nương), còn chừng kia chúng sinh thì không cho vào. Ta sẽ cứu vớt chừng này chúng sinh cho an trụ nơi Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp của Phật), còn chừng kia chúng sinh thì không cho an trụ.' Trái lại, các Bồ-tát Ma-ha-tát cứu vớt khắp tất cả chúng sinh vào cõi Vô dư y bát-niết-bàn và an trụ nơi Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề. Này Xá-lợi Tử, đó là Bồ-tát Ma-ha-tát vì làm lợi ích và đem an vui cho khắp tất cả chúng sinh mà mặc áo giáp công đức lớn.
Lại nữa, này Xá-lợi Tử, các Bồ-tát Ma-ha-tát nghĩ như sau: 'Ta sẽ tự mình làm trọn vẹn bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa, và cũng khiến tất cả chúng sinh làm trọn vẹn.' Lại nghĩ: 'Ta nương theo sáu ba-la-mật-đa, tự mình an trụ nơi nội không (cái bên trong, tức các căn nơi thân, vốn rỗng không) cho đến vô tính tự tính không (ngay cả cái "không có tự tính" cũng là không), tự mình tu bốn niệm trụ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; cũng khiến chúng sinh nương theo sáu ba-la-mật-đa này mà an trụ nơi nội không cho đến vô tính tự tính không, tu bốn niệm trụ cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật.' Lại nghĩ: 'Ta nương theo sáu ba-la-mật-đa mà mau chứng Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề, vào cõi Vô dư y bát-niết-bàn; cũng khiến chúng sinh nương theo sáu ba-la-mật-đa này mà mau chứng Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề, vào cõi Vô dư y bát-niết-bàn.' Này Xá-lợi Tử, đó là Bồ-tát Ma-ha-tát vì làm lợi ích và đem an vui cho khắp tất cả chúng sinh mà mặc áo giáp công đức lớn.
Lại nữa, này Xá-lợi Tử, khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành bố thí ba-la-mật-đa, các Ngài dùng tác ý tương ưng với Nhất thiết trí trí (khởi tâm hướng theo trí tuệ biết tất cả của Phật) mà tu bố thí ba-la-mật-đa, không xen lẫn tác ý của hàng Thanh văn, Độc giác. Các Ngài đem căn lành (gốc rễ của điều lành) này, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng chung bình đẳng với chúng sinh mà hồi hướng (chuyển công đức về mục tiêu) đến Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề. Khi bố thí hoàn toàn không keo kiệt: đó là áo giáp công đức lớn của bố thí ba-la-mật-đa. Khi bố thí không khởi tác ý của Thanh văn, Độc giác: đó là áo giáp công đức lớn của tịnh giới ba-la-mật-đa. Khi bố thí thì tin nhận, ưng thuận, ưa thích tu pháp bố thí: đó là áo giáp công đức lớn của an nhẫn ba-la-mật-đa. Khi bố thí thì tinh tấn dũng mãnh, không bỏ gia hạnh (sự gắng sức tu tập): đó là áo giáp công đức lớn của tinh tấn ba-la-mật-đa. Khi bố thí thì một lòng hướng về Nhất thiết trí trí, đem lợi ích và an vui rốt ráo cho tất cả chúng sinh, không xen lẫn tác ý của Thanh văn, Độc giác: đó là áo giáp công đức lớn của tĩnh lự ba-la-mật-đa. Khi bố thí thì an trụ trong ý tưởng rằng mọi sự như trò huyễn thuật, không thấy có người cho, người nhận, vật bố thí hay quả báo do bố thí mà có: đó là áo giáp công đức lớn của Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Xá-lợi Tử, như thế, khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành bố thí ba-la-mật-đa thì mặc đủ áo giáp công đức lớn của cả sáu ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát dùng tác ý tương ưng với Nhất thiết trí trí mà tu hành bố thí ba-la-mật-đa, đối với tướng của sáu ba-la-mật-đa không nắm giữ, không thấy có gì đạt được, thì nên biết Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đã mặc áo giáp công đức lớn.
Lại nữa, này Xá-lợi Tử, khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành tịnh giới ba-la-mật-đa, các Ngài dùng tác ý tương ưng với Nhất thiết trí trí mà tu tịnh giới ba-la-mật-đa, không xen lẫn tác ý của Thanh văn, Độc giác. Các Ngài đem căn lành này, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng chung bình đẳng với chúng sinh mà hồi hướng đến Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề. Khi tu tịnh giới, đối với mọi thứ mình có đều không keo kiệt: đó là áo giáp công đức lớn của bố thí ba-la-mật-đa. Khi tu tịnh giới, đến địa vị Thanh văn và Độc giác còn không mong cầu, huống chi là địa vị phàm phu: đó là áo giáp công đức lớn của tịnh giới ba-la-mật-đa. Khi tu tịnh giới thì tin nhận, ưng thuận, ưa thích pháp tịnh giới: đó là áo giáp công đức lớn của an nhẫn ba-la-mật-đa. Khi tu tịnh giới thì tinh tấn dũng mãnh, không bỏ gia hạnh: đó là áo giáp công đức lớn của tinh tấn ba-la-mật-đa. Khi tu tịnh giới thì thuần lấy lòng đại bi (lòng thương xót lớn, muốn cứu khổ cho mọi loài) làm đầu, đến tác ý của hai thừa (Thanh văn và Độc giác) còn không xen lẫn, huống chi là tâm phàm phu: đó là áo giáp công đức lớn của tĩnh lự ba-la-mật-đa. Khi tu tịnh giới thì đối với tất cả các pháp an trụ trong ý tưởng như huyễn, đối với hạnh tịnh giới không cậy vào, không thấy có gì đạt được, thấu suốt bản tính là không: đó là áo giáp công đức lớn của Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Xá-lợi Tử, như thế, khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành tịnh giới ba-la-mật-đa thì mặc đủ áo giáp công đức lớn của cả sáu ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát dùng tác ý tương ưng với Nhất thiết trí trí mà tu hành tịnh giới ba-la-mật-đa, đối với tướng của sáu ba-la-mật-đa không nắm giữ, không thấy có gì đạt được, thì nên biết Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đã mặc áo giáp công đức lớn.
Lại nữa, này Xá-lợi Tử, khi các Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành an nhẫn ba-la-mật-đa, các Ngài dùng tác ý tương ưng với Nhất thiết trí trí mà tu an nhẫn ba-la-mật-đa, không xen lẫn tác ý của Thanh văn, Độc giác. Các Ngài đem căn lành này, lấy vô sở đắc làm phương tiện, cùng chung bình đẳng với chúng sinh mà hồi hướng đến Vô thượng chánh đẳng Bồ-đề. Khi tu an nhẫn, để thành tựu an nhẫn, các Ngài không luyến tiếc thân mạng và những thứ khác: đó là áo giáp công đức lớn của bố thí ba-la-mật-đa. Khi tu an nhẫn thì không xen lẫn tác ý thấp kém của Thanh văn, Độc giác: đó là áo giáp công đức lớn của tịnh giới ba-la-mật-đa. Khi tu an nhẫn thì tin nhận, ưng thuận, ưa thích pháp an nhẫn: đó là áo giáp công đức lớn của an nhẫn ba-la-mật-đa. Khi tu an nhẫn thì tinh tấn dũng mãnh, không bỏ gia hạnh: đó là áo giáp công đức lớn của tinh tấn ba-la-mật-đa. Khi tu an nhẫn thì thu tâm vào một cảnh, dù gặp mọi khổ đau tâm vẫn không rối loạn: đó là áo giáp công đức lớn của tĩnh lự ba-la-mật-đa. Khi tu an nhẫn thì an trụ trong ý tưởng như huyễn, vì muốn gom góp các pháp của Phật và giúp chúng sinh thành tựu, các Ngài quán các pháp là không, không chấp vào kẻ oán hay sự làm hại: đó là áo giáp công đức lớn của Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Xá-lợi Tử, như thế, khi Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành an nhẫn ba-la-mật-đa thì mặc đủ áo giáp công đức lớn của cả sáu ba-la-mật-đa. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát dùng tác ý tương ưng với Nhất thiết trí trí mà tu hành an nhẫn ba-la-mật-đa, đối với tướng của sáu ba-la-mật-đa không nắm giữ, không thấy có gì đạt được, thì nên biết Bồ-tát Ma-ha-tát ấy đã mặc áo giáp công đức lớn."
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm tám mươi sáu.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ bốn trăm mười bảy (?).
Tam tạng pháp sư (vị thầy tinh thông cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video