Thiên 676 — Hội 3 · Phẩm 28 Tướng vi diệu · phần 4
Phần thứ ba, phẩm "Diệu tướng" (những tướng tốt mầu nhiệm), phẩm thứ hai mươi tám, đoạn thứ tư. Bấy giờ Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một vị đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lý "Không") liền thưa với Phật: "Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát: người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh; Ma-ha-tát: bậc đại sĩ, chỉ Bồ-tát ở bậc cao lớn) cũng có thể đạt được nhất thiết tướng trí (trí tuệ biết rõ trọn vẹn mọi tướng trạng, mọi chi tiết của tất cả các pháp; đây là trí tuệ cao nhất của Phật) sao?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy. Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát cũng có thể đạt được nhất thiết tướng trí." Cụ thọ (tiếng tôn xưng bậc tu hành có tuổi đạo cao) Thiện Hiện lại thưa Phật: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát cũng có thể đạt được nhất thiết tướng trí, thì so với các đức Như Lai có gì khác nhau?" Phật bảo Thiện Hiện: "Cũng có khác nhau." "Sự khác nhau ấy thế nào?" "Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát được gọi là đang lần theo mà đạt nhất thiết tướng trí, còn các đức Như Lai được gọi là đã đạt trọn nhất thiết tướng trí. Vì sao vậy? Vì không thể tìm thấy tâm của các Bồ-tát Ma-ha-tát với tâm của các đức Như Lai là khác hẳn nhau. Nghĩa là chúng Bồ-tát Ma-ha-tát cùng với các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc từ chân như mà đến; Ứng là bậc xứng đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chính và trọn khắp) đều cùng an trú nơi tính không sai khác của các pháp. Người đang tìm cầu sự biết chân chính, trọn khắp về tướng của các pháp thì gọi là Bồ-tát; nếu đã đến chỗ rốt ráo thì gọi là Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác. Đối với tự tướng (đặc tính riêng của từng pháp) và cộng tướng (đặc tính chung của mọi pháp, như vô thường, khổ, không, vô ngã) của tất cả các pháp, soi rõ không còn chỗ tối tăm, trong sạch đầy đủ: khi còn ở nhân vị (giai đoạn đang tu hành, gieo nhân) thì gọi là Bồ-tát; khi đến quả vị (giai đoạn đã thành tựu kết quả) thì gọi là Như Lai. Vì thế Bồ-tát và các đức Như Lai tuy đều được gọi là đạt nhất thiết tướng trí nhưng vẫn có khác nhau. Thiện Hiện, như thế gọi là thế gian pháp thí (sự bố thí giáo pháp thuộc thế gian, tức đem những điều thiện còn trong vòng sinh tử mà dạy cho người) của các Bồ-tát Ma-ha-tát. Các Bồ-tát Ma-ha-tát nương vào thế gian pháp thí như vậy, lại có thể tu hành xuất thế pháp thí (sự bố thí giáo pháp vượt ra ngoài thế gian, dẫn đến giải thoát). Nghĩa là các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo đưa người sang bờ giác ngộ) sâu xa, dùng phương tiện thiện xảo (cách thức khéo léo, thích hợp với từng người), trước hết ban cho hữu tình (chúng sinh có tình thức, tức mọi loài có tâm) các pháp thiện thế gian, sau đó khiến họ chán lìa các pháp thiện thế gian, an trú nơi thánh pháp vô lậu xuất thế (giáo pháp của bậc thánh vượt khỏi thế gian, vô lậu là không còn phiền não rỉ chảy), cho đến khiến họ đạt được nhất thiết trí trí (trí tuệ của bậc biết tất cả, tức trí tuệ của Phật). Thế nào gọi là thánh pháp xuất thế? Các Bồ-tát Ma-ha-tát vì các hữu tình mà tuyên nói, mở bày, phân biệt, làm sáng tỏ, đó gọi là pháp thí. Thiện Hiện nên biết, tất cả những pháp thiện không chung với dị sinh (phàm phu, kẻ còn bị phiền não chi phối, sinh ra trong các cõi khác nhau theo nghiệp), nếu tu học đúng đắn sẽ khiến các hữu tình vượt ra khỏi thế gian mà an ổn trụ, nên gọi là xuất thế gian. Đó là: ba mươi bảy bồ-đề phần pháp (ba mươi bảy pháp tu trợ giúp cho sự giác ngộ), ba giải thoát môn (ba cửa ngõ dẫn tới giải thoát), tám giải thoát, chín thứ đệ định (chín tầng thiền định nhập theo thứ tự), trí về bốn thánh đế (bốn chân lý cao quý), các ba-la-mật-đa (các pháp tu hoàn hảo đưa sang bờ giác ngộ), trí về các pháp Không, mười địa Bồ-tát (mười bậc tu chứng của Bồ-tát), năm nhãn (năm loại con mắt, tức năm tầng nhận thấy), sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm), mười lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), bốn vô sở úy (bốn điều không sợ hãi), bốn vô ngại giải (bốn sự hiểu biết và biện luận không bị trở ngại), mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám đức tính chỉ Phật có, không chung với ai khác), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả (lòng thương ban vui, lòng thương cứu khổ, lòng vui theo điều tốt của người, lòng buông xả bình đẳng — ở mức rộng lớn vô hạn), ba mươi hai tướng (ba mươi hai đặc điểm thân thể tốt đẹp của bậc đại nhân), tám mươi vẻ đẹp phụ, các môn đà-la-ni (pháp môn ghi nhớ và nắm giữ trọn vẹn giáo pháp), các môn tam-ma-địa (các pháp môn thiền định, giữ tâm chuyên nhất). Tất cả những pháp thiện vô lậu như vậy đều gọi là thánh pháp xuất thế. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát vì các hữu tình mà tuyên nói, mở bày, phân biệt, làm sáng tỏ các pháp như vậy, thì gọi là xuất thế pháp thí của Bồ-tát. Thiện Hiện, trong đây thế nào gọi là ba mươi bảy bồ-đề phần pháp? Đó là bốn niệm trụ (bốn phép quán giữ chánh niệm), bốn chánh đoạn (bốn sự nỗ lực đúng đắn), bốn thần túc (bốn nền tảng của năng lực thần diệu), năm căn (năm gốc rễ của đức tốt), năm lực (năm sức mạnh), bảy đẳng giác chi (bảy yếu tố của sự giác ngộ), tám thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh). Như vậy gọi là ba mươi bảy bồ-đề phần pháp. Thiện Hiện, thế nào gọi là bốn niệm trụ? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát đối với thân bên trong, hoặc thân bên ngoài, hoặc thân cả trong lẫn ngoài, an trú trong phép quán thân theo đúng thân (quán sát thân đúng như thực tướng của nó), đầy đủ sự siêng năng chân chính, sự hiểu biết chân chính, sự ghi nhớ chân chính, trừ bỏ tham muốn và lo buồn ở đời; an trú trong phép quán sự sinh khởi của thân, an trú trong phép quán sự diệt mất của thân. Do đối với thân mà an trú trong phép quán thân theo đúng thân, quán sự sinh khởi của thân, quán sự diệt mất của thân, nên không còn chỗ nương tựa, đối với các thế gian không còn chấp giữ gì. Đó là niệm trụ thứ nhất. Đối với cảm thọ, đối với tâm, đối với các pháp cũng như vậy. Đó gọi là bốn niệm trụ. Thiện Hiện, thế nào gọi là bốn chánh đoạn? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát vì để khiến các pháp ác, bất thiện chưa sinh thì mãi mãi không sinh; vì để khiến các pháp ác, bất thiện đã sinh thì dứt hẳn, diệt mất; vì để khiến các pháp thiện chưa sinh thì được sinh; vì để khiến các pháp thiện đã sinh được vững bền, không quên mất, tu tập cho đầy đủ, tăng gấp bội, rộng lớn, và dùng trí mà chứng nghiệm; nên khởi lòng ưa muốn, phát sự siêng năng tinh tấn, thúc giục tâm và giữ vững tâm. Đó gọi là bốn chánh đoạn. Thiện Hiện, thế nào gọi là bốn thần túc? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát tu tập thần túc thành tựu nhờ dục tam-ma-địa (thiền định phát khởi từ ý muốn mạnh mẽ) và đoạn hành (sự tu hành để dứt trừ); tu tập thần túc thành tựu nhờ cần tam-ma-địa (thiền định phát khởi từ sự siêng năng) và đoạn hành; tu tập thần túc thành tựu nhờ tâm tam-ma-địa (thiền định phát khởi từ sự chuyên tâm) và đoạn hành; tu tập thần túc thành tựu nhờ quán tam-ma-địa (thiền định phát khởi từ sự quán xét) và đoạn hành. Đó gọi là bốn thần túc. Thiện Hiện, thế nào gọi là năm căn? Nghĩa là tín căn (gốc lòng tin), tinh tấn căn (gốc siêng năng), niệm căn (gốc ghi nhớ chánh niệm), định căn (gốc thiền định), tuệ căn (gốc trí tuệ) của Bồ-tát Ma-ha-tát. Đó gọi là năm căn. Thiện Hiện, thế nào gọi là năm lực? Nghĩa là sức tin, sức tinh tấn, sức chánh niệm, sức thiền định, sức trí tuệ của Bồ-tát Ma-ha-tát. Đó gọi là năm lực. Thiện Hiện, thế nào là bảy đẳng giác chi? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát có niệm giác chi (ghi nhớ rõ ràng), trạch pháp giác chi (chọn lựa phân biệt đúng sai của các pháp), tinh tấn giác chi (siêng năng), hỷ giác chi (niềm vui trong pháp), khinh an giác chi (thân tâm nhẹ nhàng an ổn), định giác chi (tâm chuyên nhất), xả giác chi (tâm buông xả bình thản). Như vậy gọi là bảy đẳng giác chi. Thiện Hiện, thế nào là tám thánh đạo chi? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát có chánh kiến (thấy biết đúng), chánh tư duy (suy nghĩ đúng), chánh ngữ (lời nói đúng), chánh nghiệp (việc làm đúng), chánh mạng (cách sống, nghề sinh sống đúng), chánh tinh tấn (siêng năng đúng), chánh niệm (ghi nhớ đúng), chánh định (thiền định đúng). Như vậy gọi là tám thánh đạo chi. Thiện Hiện, thế nào là ba giải thoát môn? Nghĩa là các giải thoát môn Không, Vô tướng, Vô nguyện của Bồ-tát Ma-ha-tát. Như vậy gọi là ba giải thoát môn. Thiện Hiện, thế nào là Không giải thoát môn? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát lấy hành tướng (cách quán sát) "trống rỗng" và "không có cái ta" mà thu tâm chuyên về một chỗ. Đó gọi là Không giải thoát môn. Thiện Hiện, thế nào là Vô tướng giải thoát môn? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát lấy hành tướng "vắng lặng, dứt diệt" mà thu tâm chuyên về một chỗ. Đó gọi là Vô tướng giải thoát môn. Thiện Hiện, thế nào là Vô nguyện giải thoát môn? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát lấy hành tướng "khổ" và "vô thường" mà thu tâm chuyên về một chỗ (nên không còn mong cầu gì nơi đời). Đó gọi là Vô nguyện giải thoát môn. Thiện Hiện, thế nào gọi là tám giải thoát? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát tự mình có tưởng về hình sắc mà quán các hình sắc, gọi là giải thoát thứ nhất. Bên trong không có tưởng về hình sắc mà quán các hình sắc bên ngoài, gọi là giải thoát thứ hai. Dùng sự quán tưởng thanh tịnh thù thắng mà tự thân chứng nghiệm, gọi là giải thoát thứ ba. Thành tựu đầy đủ và an trú trong định Không vô biên xứ (tầng thiền chỉ quán hư không vô tận), gọi là giải thoát thứ tư. Thành tựu đầy đủ và an trú trong định Thức vô biên xứ (tầng thiền quán tâm thức vô tận), gọi là giải thoát thứ năm. Thành tựu đầy đủ và an trú trong định Vô sở hữu xứ (tầng thiền quán không có gì cả), gọi là giải thoát thứ sáu. Thành tựu đầy đủ và an trú trong định Phi tưởng phi phi tưởng xứ (tầng thiền cao nhất, tâm tưởng vi tế đến mức không phải có tưởng mà cũng không phải không có tưởng), gọi là giải thoát thứ bảy. Thành tựu đầy đủ và an trú trong định Diệt tưởng thọ (định dứt hẳn mọi tưởng và cảm thọ), gọi là giải thoát thứ tám. Đó gọi là tám giải thoát. Thiện Hiện, thế nào là chín thứ đệ định? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát lìa các dục, lìa các pháp ác bất thiện, còn có tầm (sự suy xét thô) có tứ (sự suy xét tế), có niềm vui sướng do xa lìa mà sinh ra, nhập vào sơ tĩnh lự (tầng thiền thứ nhất) và an trú đầy đủ, gọi là thứ đệ định thứ nhất. Nói rộng ra cho đến vượt qua hết thảy xứ Phi tưởng phi phi tưởng, nhập vào định Diệt tưởng thọ và an trú đầy đủ, gọi là thứ đệ định thứ chín. Đó gọi là chín thứ đệ định. Thiện Hiện, thế nào gọi là trí về bốn thánh đế? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát có khổ trí (trí biết rõ sự khổ), tập trí (trí biết rõ nguyên nhân của khổ), diệt trí (trí biết rõ sự dứt khổ), đạo trí (trí biết rõ con đường dứt khổ). Đó gọi là trí về bốn thánh đế. Thiện Hiện, thế nào là các ba-la-mật-đa? Nghĩa là tất cả những gì Bồ-tát Ma-ha-tát có, từ bố thí ba-la-mật-đa (sự cho tặng hoàn hảo) cho đến trí ba-la-mật-đa (trí hiểu biết hoàn hảo). Như vậy gọi là các ba-la-mật-đa. Thiện Hiện, thế nào là trí về các pháp Không? Nghĩa là trí của Bồ-tát Ma-ha-tát về nội không (cái bên trong như thân tâm vốn trống rỗng) cho đến vô tính tự tính không (ngay cả cái "không có tự tính" cũng là không), và trí về chân như (thực tính như như, chân thật của vạn pháp) cho đến bất tư nghị giới (cõi chân lý không thể nghĩ bàn). Như vậy gọi là trí về các pháp Không. Thiện Hiện, thế nào là mười địa Bồ-tát? Nghĩa là các địa của Bồ-tát Ma-ha-tát từ Cực hỷ địa (bậc vui mừng tột độ, bậc thứ nhất) cho đến Pháp vân địa (bậc mây pháp, bậc thứ mười). Như vậy gọi là mười địa Bồ-tát. Thiện Hiện, thế nào gọi là năm nhãn? Nghĩa là những con mắt mà Bồ-tát Ma-ha-tát tìm cầu: nhục nhãn (mắt thịt), thiên nhãn (mắt của cõi trời, thấy xa và thấy xuyên suốt), tuệ nhãn (mắt trí tuệ, thấy lý Không), pháp nhãn (mắt pháp, thấy rõ các pháp môn để cứu độ chúng sinh), Phật nhãn (mắt Phật, thấy biết trọn vẹn tất cả). Đó gọi là năm nhãn. Thiện Hiện, thế nào gọi là sáu thần thông? Nghĩa là những thần thông mà Bồ-tát Ma-ha-tát học: thần cảnh trí chứng thông (năng lực biến hóa, đi lại tự tại), thiên nhĩ trí chứng thông (tai nghe được mọi âm thanh xa gần), tha tâm trí chứng thông (biết được tâm người khác), túc trụ tùy niệm trí chứng thông (nhớ biết các đời trước), thiên nhãn trí chứng thông (mắt thấy được mọi nơi và việc sống chết của chúng sinh), lậu tận trí chứng thông (dứt sạch mọi phiền não). Đó gọi là sáu thần thông. Thiện Hiện, thế nào là mười lực của Như Lai? Nghĩa là các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đối với điều hợp lý thì biết đúng như thật là hợp lý, đối với điều không hợp lý thì biết đúng như thật là không hợp lý; đó là lực thứ nhất. Các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đối với các nghiệp quá khứ, vị lai, hiện tại của các hữu tình, cùng nơi chốn chịu quả, nguyên nhân và quả dị thục (quả báo chín muồi ở thời khác với lúc gây nhân) của các pháp, đều biết đúng như thật; đó là lực thứ hai. Các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đối với sự sai khác của các cảnh giới không phải một mà đủ loại trong các thế gian, đều biết đúng như thật; đó là lực thứ ba. Các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đối với sự sai khác của những hiểu biết và ý thích không phải một mà đủ loại của các hữu tình, đều biết đúng như thật; đó là lực thứ tư. Các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đối với căn cơ hơn kém của các hữu tình, đều biết đúng như thật; đó là lực thứ năm. Các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đối với những con đường dẫn tới khắp mọi nẻo, đều biết đúng như thật; đó là lực thứ sáu. Các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đối với khắp tất cả các tĩnh lự (thiền định), giải thoát, đẳng trì (tâm giữ bình đẳng chuyên nhất), đẳng chí (trạng thái định đã đạt được), cùng sự nhiễm ô, thanh tịnh và sự thiết lập sai khác của chúng, đều biết đúng như thật; đó là lực thứ bảy. Các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đối với vô lượng việc đời trước trong quá khứ của các hữu tình, hoặc một đời, hoặc mười đời, hoặc trăm đời, hoặc nghìn đời, hoặc vô lượng đời, hoặc một kiếp (khoảng thời gian cực kỳ dài), hoặc mười kiếp, hoặc trăm kiếp, hoặc nghìn kiếp, hoặc vô lượng kiếp, với tất cả các việc làm, các lời nói, các tướng trạng, đều biết đúng như thật; đó là lực thứ tám. Các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác dùng thiên nhãn thanh tịnh vượt hơn loài người, thấy các việc thiện ác lúc chết, lúc sinh của các hữu tình, nói rộng ra cho đến việc các hữu tình theo sức mạnh của nghiệp mà sinh vào nẻo lành nẻo dữ, đều biết đúng như thật; đó là lực thứ chín. Các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đối với sự dứt sạch các lậu (phiền não), tâm giải thoát vô lậu, tuệ giải thoát vô lậu, đều biết đúng như thật; đối với pháp giải thoát chân thật do tự mình đã dứt sạch lậu, tự chứng thần thông và trí tuệ đầy đủ mà an trú, nói rộng ra cho đến không còn thọ thân đời sau; đó là lực thứ mười. Như vậy gọi là mười lực của Như Lai. Thiện Hiện, thế nào là bốn vô sở úy? Nghĩa là các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác tự xưng: "Ta là bậc Chánh Đẳng Giác." Giả sử có sa-môn (người xuất gia tu hành), hoặc bà-la-môn (giới tu sĩ, tư tế của đạo Bà-la-môn ở Ấn Độ), hoặc trời, ma, Phạm thiên (vị trời làm chủ cõi Sắc), hoặc những kẻ khác ở thế gian, dựa theo lý lẽ mà đặt ra vấn nạn, hoặc khiến người ta nhớ nghĩ rằng: "Đối với pháp này, Phật chưa phải là bậc chánh đẳng giác", thì Ta thấy rõ những vấn nạn ấy không có căn cứ. Vì thấy rõ những vấn nạn ấy không có căn cứ nên Ta được an ổn trụ, không sợ, không e ngại, tự xưng Ta ở ngôi vị tôn quý của bậc Đại Tiên, ở giữa đại chúng chính thức rống tiếng sư tử (tuyên bố chân lý một cách oai hùng, không ai lay chuyển được, như tiếng sư tử rống khiến muông thú khiếp phục), chuyển đại Phạm luân (vận chuyển bánh xe pháp cao cả, thanh tịnh, tức là thuyết giảng chánh pháp), mà tất cả sa-môn, hoặc bà-la-môn, hoặc trời, ma, Phạm thiên, hoặc những kẻ khác ở thế gian, rốt cuộc không ai có thể chuyển được đúng như pháp. Đó là điều thứ nhất. Các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác tự xưng: "Ta đã dứt sạch hẳn các lậu." Giả sử có sa-môn, hoặc bà-la-môn, hoặc trời, ma, Phạm thiên, hoặc những kẻ khác ở thế gian, dựa theo lý lẽ mà đặt ra vấn nạn, hoặc khiến người ta nhớ nghĩ rằng: "Đối với lậu này, Phật chưa dứt sạch hẳn", thì Ta thấy rõ những vấn nạn ấy không có căn cứ. Vì thấy rõ những vấn nạn ấy không có căn cứ nên Ta được an ổn trụ, không sợ, không e ngại, tự xưng Ta ở ngôi vị tôn quý của bậc Đại Tiên, ở giữa đại chúng chính thức rống tiếng sư tử, chuyển đại Phạm luân, mà tất cả sa-môn, hoặc bà-la-môn, hoặc trời, ma, Phạm thiên, hoặc những kẻ khác ở thế gian, rốt cuộc không ai có thể chuyển được đúng như pháp. Đó là điều thứ hai. Các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác tự xưng: "Ta vì chúng đệ tử mà nói những pháp gây chướng ngại, rằng sự nhiễm ô (phiền não) ắt sẽ làm chướng ngại." Giả sử có sa-môn, hoặc bà-la-môn, hoặc trời, ma, Phạm thiên, hoặc những kẻ khác ở thế gian, dựa theo lý lẽ mà đặt ra vấn nạn, hoặc khiến người ta nhớ nghĩ rằng: "Có sự nhiễm ô theo pháp này mà không thể gây chướng ngại", thì Ta thấy rõ những vấn nạn ấy không có căn cứ. Vì thấy rõ những vấn nạn ấy không có căn cứ nên Ta được an ổn trụ, không sợ, không e ngại, tự xưng Ta ở ngôi vị tôn quý của bậc Đại Tiên, ở giữa đại chúng chính thức rống tiếng sư tử, chuyển đại Phạm luân, mà tất cả sa-môn, hoặc bà-la-môn, hoặc trời, ma, Phạm thiên, hoặc những kẻ khác ở thế gian, rốt cuộc không ai có thể chuyển được đúng như pháp. Đó là điều thứ ba. Các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác tự xưng: "Ta vì chúng đệ tử mà nói con đường có thể đưa ra khỏi sinh tử; các bậc thánh tu tập theo đó thì chắc chắn ra khỏi, chắc chắn thông suốt, dứt hẳn mọi khổ, đến tận cùng biên giới của khổ." Giả sử có sa-môn, hoặc bà-la-môn, hoặc trời, ma, Phạm thiên, hoặc những kẻ khác ở thế gian, dựa theo lý lẽ mà đặt ra vấn nạn, hoặc khiến người ta nhớ nghĩ rằng: "Có người tu con đường này mà không thật sự ra khỏi, không thật sự thông suốt, không dứt hết mọi khổ, không đến tận cùng của khổ", thì Ta thấy rõ những vấn nạn ấy không có căn cứ. Vì thấy rõ những vấn nạn ấy không có căn cứ nên Ta được an ổn trụ, không sợ, không e ngại, tự xưng Ta ở ngôi vị tôn quý của bậc Đại Tiên, ở giữa đại chúng chính thức rống tiếng sư tử, chuyển đại Phạm luân, mà tất cả sa-môn, hoặc bà-la-môn, hoặc trời, ma, Phạm thiên, hoặc những kẻ khác ở thế gian, rốt cuộc không ai có thể chuyển được đúng như pháp. Đó là điều thứ tư. Như vậy gọi là bốn vô sở úy. Thiện Hiện, thế nào là bốn vô ngại giải? Đó là nghĩa vô ngại giải, pháp vô ngại giải, từ vô ngại giải, biện vô ngại giải. Như vậy gọi là bốn vô ngại giải. Thế nào gọi là nghĩa vô ngại giải? Là trí không trở ngại khi duyên vào ý nghĩa (hiểu thấu mọi ý nghĩa). Thế nào gọi là pháp vô ngại giải? Là trí không trở ngại khi duyên vào giáo pháp (thông suốt mọi lời dạy, danh từ). Thế nào gọi là từ vô ngại giải? Là trí không trở ngại khi duyên vào lời lẽ (thông thạo mọi ngôn ngữ, cách diễn đạt). Thế nào gọi là biện vô ngại giải? Là trí không trở ngại khi duyên vào sự biện thuyết (giảng nói lưu loát, ứng đối không vướng mắc). Thiện Hiện, thế nào gọi là mười tám pháp bất cộng của Phật? Nghĩa là các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác: thường không có lầm lỗi; không có tiếng nói vội vã thô bạo; không có sự quên mất chánh niệm; không có tâm bất định; không có các tưởng phân biệt sai khác; không có sự buông xả mà không biết chọn lựa; chí nguyện không thoái lui; tinh tấn không thoái lui; ghi nhớ không thoái lui; bát-nhã (trí tuệ) không thoái lui; giải thoát không thoái lui; trí thấy biết về giải thoát không thoái lui; tất cả thân nghiệp (việc làm của thân) đều lấy trí làm dẫn đầu, theo trí mà vận hành; tất cả ngữ nghiệp (lời nói) đều lấy trí làm dẫn đầu, theo trí mà vận hành; tất cả ý nghiệp (ý nghĩ) đều lấy trí làm dẫn đầu, theo trí mà vận hành; trí và sự thấy đối với đời quá khứ không vướng mắc, không trở ngại; trí và sự thấy đối với đời vị lai không vướng mắc, không trở ngại; trí và sự thấy đối với đời hiện tại không vướng mắc, không trở ngại. Đó gọi là mười tám pháp bất cộng của Phật. Thiện Hiện, thế nào là ba mươi hai tướng? Nghĩa là dưới bàn chân chư Phật có tướng bằng phẳng đầy đặn, đứng vững vàng tốt đẹp như đáy hộp gương; đất dù cao thấp, nơi chân bước lên đều trở nên bằng phẳng, không chỗ nào không tiếp xúc đều đặn. Đó là tướng thứ nhất. Dưới bàn chân chư Phật có vân hình bánh xe nghìn nan hoa, vành xe, trục xe và mọi chi tiết đều tròn đầy trọn vẹn. Đó là tướng thứ hai. Tay chân chư Phật đều mềm mại, như bông đâu-la (một loại bông rất mịn nhẹ), hơn hết thảy. Đó là tướng thứ ba. Ngón tay ngón chân chư Phật đều thon dài, tròn đẹp hơn người, biểu hiện sự sống lâu. Đó là tướng thứ tư. Giữa mỗi kẽ ngón tay ngón chân chư Phật, giống như chim nhạn chúa, đều có màng lưới (?), màu vàng đan xen, vân như tranh thêu gấm. Đó là tướng thứ năm. Gót chân chư Phật rộng dài tròn đầy, cân xứng với mu bàn chân, hơn các hữu tình khác. Đó là tướng thứ sáu. Mu bàn chân chư Phật cao, đầy đặn, mềm mại, đẹp đẽ, cân xứng với gót chân. Đó là tướng thứ bảy. Hai bắp chân chư Phật thon tròn dần dần, như bắp chân của hươu chúa Y-nê-da (một loài hươu tiên ở Ấn Độ, chân thon đẹp). Đó là tướng thứ tám. Hai cánh tay chư Phật dài thẳng, tròn đều, như vòi voi chúa, đứng thẳng mà tay chạm tới đầu gối. Đó là tướng thứ chín. Tướng kín (bộ phận sinh dục) của chư Phật ẩn kín bên trong, như của ngựa rồng, cũng như của voi chúa. Đó là tướng thứ mười. Mỗi lỗ chân lông chư Phật mọc một sợi lông, mềm mượt, màu xanh biếc thẫm, xoắn về bên phải. Đó là tướng thứ mười một. Đầu lông tóc chư Phật đều hướng lên trên, xoắn về bên phải, mềm mượt, màu xanh biếc thẫm, điểm tô thân sắc vàng, rất đáng ưa thích. Đó là tướng thứ mười hai. Da thân chư Phật mịn mỏng trơn láng, bụi bẩn, nước... đều không đọng lại được. Đó là tướng thứ mười ba. Da thân chư Phật đều màu vàng ròng, sáng sạch rực rỡ như đài vàng đẹp, được các thứ báu trang hoàng, ai cũng thích nhìn. Đó là tướng thứ mười bốn. Bảy chỗ trên thân chư Phật là hai bàn chân, hai lòng bàn tay, cổ và hai vai đều đầy đặn, sáng sạch, mềm mại, rất đáng ưa thích. Đó là tướng thứ mười lăm. Vai và gáy chư Phật tròn đầy, đẹp lạ. Đó là tướng thứ mười sáu. Bả vai và nách chư Phật đều đầy đặn. Đó là tướng thứ mười bảy. Dung nghi chư Phật lớn lao, đầy đặn, ngay thẳng. Đó là tướng thứ mười tám. Thân tướng chư Phật cao rộng, đoan nghiêm. Đó là tướng thứ mười chín. Thân thể chư Phật chiều cao và vòng quanh bằng nhau, tròn đầy khắp chung quanh như cây Nặc-cù-đà (cây đa ở Ấn Độ, tán tròn đều). Đó là tướng thứ hai mươi. Cằm, ngực và nửa thân trên của chư Phật dáng oai nghi rộng lớn như sư tử chúa. Đó là tướng thứ hai mươi mốt. Ánh sáng thường trực quanh thân chư Phật tỏa ra mỗi phía một tầm (khoảng một sải tay). Đó là tướng thứ hai mươi hai. Răng chư Phật có bốn mươi chiếc, đều đặn bằng phẳng, sạch, khít, chân răng sâu, trắng hơn ngọc kha (một loại vỏ ốc quý màu trắng) và tuyết. Đó là tướng thứ hai mươi ba. Bốn răng nanh của chư Phật trắng tươi, sắc nhọn. Đó là tướng thứ hai mươi bốn. Chư Phật thường nếm được vị ngon nhất trong các vị; vì mạch nơi cổ họng thẳng nên có thể dẫn được mọi vị ngon nhất từ nghìn mạch đốt trong thân. Đó là tướng thứ hai mươi lăm. Lưỡi chư Phật mỏng, sạch, rộng, dài, có thể che kín cả mặt đến chân tóc ở tai. Đó là tướng thứ hai mươi sáu. Phạm âm (tiếng nói thanh tịnh cao cả) của chư Phật lời lẽ âm điệu rộng lớn tao nhã; chúng hội dù đông hay ít, ai cũng nghe như nhau; tiếng vang dội như trống trời, lời nói êm dịu như tiếng chim Tần-già (chim ca-lăng-tần-già, loài chim có tiếng hót hay nhất). Đó là tướng thứ hai mươi bảy. Lông mi chư Phật như của trâu chúa, màu xanh biếc thẫm, đều đặn ngay ngắn, không rối loạn. Đó là tướng thứ hai mươi tám. Tròng mắt chư Phật xanh biếc thẫm, lòng trắng tươi, có vòng đỏ xen điểm, trong sáng rõ ràng. Đó là tướng thứ hai mươi chín. Khuôn mặt chư Phật như trăng tròn, lông mày sáng sạch như cầu vồng (cung của trời Đế Thích). Đó là tướng thứ ba mươi. Giữa hai lông mày chư Phật có sợi lông trắng (bạch hào) xoắn về bên phải, mềm như bông đâu-la, trắng tươi sáng sạch hơn cả ngọc kha và tuyết. Đó là tướng thứ ba mươi mốt. Trên đỉnh đầu chư Phật có Ô-sắt-nị-sa (khối thịt nhô cao trên đỉnh đầu, còn gọi là nhục kế), cao rõ, tròn khắp như lọng trời. Đó là tướng thứ ba mươi hai. Đó gọi là ba mươi hai tướng của chư Phật. Thiện Hiện, thế nào là tám mươi vẻ đẹp phụ? Nghĩa là móng tay của chư Phật hẹp dài, mỏng, bóng, sáng sạch tươi tắn như đồng đỏ màu hoa. Đó là vẻ thứ nhất. Ngón tay ngón chân chư Phật tròn, thon dài, đều thẳng, mềm mại, đốt xương không lộ ra. Đó là vẻ thứ hai. Tay chân chư Phật mỗi bên đều bằng nhau không khác, các kẽ ngón đều đầy đặn khít khao. Đó là vẻ thứ ba. Tay chân chư Phật tròn đầy như ý, mềm, sạch, bóng láng, màu như hoa sen. Đó là vẻ thứ tư. Gân mạch chư Phật đan kết bền chắc, ẩn sâu không lộ ra. Đó là vẻ thứ năm. Hai mắt cá chân chư Phật đều ẩn kín không lộ ra. Đó là vẻ thứ sáu. Chư Phật bước đi thẳng tới, chậm rãi khoan thai như rồng, voi chúa. Đó là vẻ thứ bảy. Chư Phật bước đi oai nghi đều đặn nghiêm trang như sư tử chúa. Đó là vẻ thứ tám. Chư Phật bước đi an ổn, bằng phẳng, khoan thai có thứ tự, không quá không thiếu, như trâu chúa. Đó là vẻ thứ chín. Chư Phật bước đi, khi tiến khi dừng đều dáng điệu thanh nhã, ví như ngỗng chúa. Đó là vẻ thứ mười. Chư Phật khi ngoảnh lại nhìn ắt đều xoay về bên phải, như rồng, voi chúa, cả thân xoay theo. Đó là vẻ thứ mười một. Các khớp tay chân chư Phật tròn đều dần dần, sắp đặt khéo đẹp. Đó là vẻ thứ mười hai. Các khớp xương chư Phật kết liền không kẽ hở, như rồng cuộn. Đó là vẻ thứ mười ba. Đầu gối chư Phật sắp đặt khéo đẹp, bền chắc tròn đầy. Đó là vẻ thứ mười bốn. Chỗ kín của chư Phật vân nét đẹp đẽ, oai thế đầy đủ, tròn đầy thanh tịnh. Đó là vẻ thứ mười lăm. Thân thể chư Phật trơn láng mềm mại, sáng tươi trong sạch, bụi bẩn không bám. Đó là vẻ thứ mười sáu. Dáng thân chư Phật đôn hậu nghiêm trang, không sợ hãi, chẳng bao giờ khiếp nhược. Đó là vẻ thứ mười bảy. Thân thể chư Phật bền chắc, chặt chẽ, các phần liền khớp khéo léo. Đó là vẻ thứ mười tám. Thân thể chư Phật vững vàng, trầm trọng, chẳng bao giờ lay động, tròn đầy không hư hoại. Đó là vẻ thứ mười chín. Thân tướng chư Phật như vua của các bậc tiên, chung quanh đoan nghiêm, sáng sạch không chút vẩn đục. Đó là vẻ thứ hai mươi. Thân chư Phật có vầng sáng tròn khắp chung quanh, khi đi lại... luôn tự chiếu sáng. Đó là vẻ thứ hai mươi mốt. Hình bụng chư Phật vuông vức không khuyết, mềm mại, không lộ ra, được các tướng trang nghiêm. Đó là vẻ thứ hai mươi hai. Rốn chư Phật sâu, xoáy về bên phải, tròn đẹp, trong sạch, bóng láng. Đó là vẻ thứ hai mươi ba. Rốn chư Phật dày, không lõm không lồi, chung quanh đẹp đẽ. Đó là vẻ thứ hai mươi bốn. Da dẻ chư Phật xa lìa ghẻ lở, hắc lào, cũng không có những khuyết điểm như nốt ruồi đen, mụn cóc, bướu thịt. Đó là vẻ thứ hai mươi lăm. Lòng bàn tay chư Phật đầy đặn mềm mại, dưới bàn chân bằng phẳng. Đó là vẻ thứ hai mươi sáu. Chỉ tay chư Phật sâu, dài, rõ, thẳng, tươi nhuận, không đứt quãng. Đó là vẻ thứ hai mươi bảy. Màu môi chư Phật bóng nhuận đỏ tươi như quả tần-bà (một loại quả màu đỏ tươi), môi trên môi dưới cân xứng. Đó là vẻ thứ hai mươi tám. Miệng chư Phật không dài không ngắn, không lớn không nhỏ, vừa đúng mức, đoan nghiêm. Đó là vẻ thứ hai mươi chín. Lưỡi chư Phật mềm mỏng rộng dài, màu như đồng đỏ. Đó là vẻ thứ ba mươi. Tiếng nói chư Phật oai hùng vang xa, như voi chúa rống, sáng sủa trong trẻo. Đó là vẻ thứ ba mươi mốt. Âm điệu chư Phật hay đẹp đầy đủ, như tiếng vọng nơi hang sâu. Đó là vẻ thứ ba mươi hai. Mũi chư Phật cao, dài và thẳng, lỗ mũi không lộ ra. Đó là vẻ thứ ba mươi ba. Răng chư Phật vuông vức, ngay ngắn, trắng tươi. Đó là vẻ thứ ba mươi bốn. Răng nanh chư Phật tròn trắng sáng sạch, sắc nhọn dần dần. Đó là vẻ thứ ba mươi lăm. Mắt chư Phật trong sạch, tròng xanh lòng trắng phân minh. Đó là vẻ thứ ba mươi sáu. Mắt chư Phật dài rộng, ví như cánh hoa sen xanh, rất đáng ưa thích. Đó là vẻ thứ ba mươi bảy. Lông mi trên dưới của chư Phật đều đặn, dày rậm, không bạc. Đó là vẻ thứ ba mươi tám. Hai lông mày chư Phật dài mà không bạc, dày mịn mà mềm mại. Đó là vẻ thứ ba mươi chín. Hai lông mày chư Phật đẹp mượt, xuôi theo thứ lớp, màu lưu ly xanh biếc thẫm. Đó là vẻ thứ bốn mươi. Hai lông mày chư Phật cao rõ bóng nhuận, hình như trăng non. Đó là vẻ thứ bốn mươi mốt. Tai chư Phật dày, rộng lớn, dài, vành tai và dái tai hoàn hảo. Đó là vẻ thứ bốn mươi hai. Hai tai chư Phật đẹp đẽ, ngang bằng nhau, không có khuyết điểm. Đó là vẻ thứ bốn mươi ba. Dung nghi chư Phật khiến người thấy không bị tổn hại, không khởi nhiễm ô, ai cũng sinh lòng yêu kính. Đó là vẻ thứ bốn mươi bốn. Trán chư Phật rộng, tròn đầy, phẳng ngay, hình tướng đẹp lạ. Đó là vẻ thứ bốn mươi lăm. Thân thể chư Phật trên dưới tròn đầy, như sư tử chúa, oai nghiêm không ai sánh. Đó là vẻ thứ bốn mươi sáu. Tóc trên đầu chư Phật dài, xanh biếc thẫm, dày rậm, không bạc. Đó là vẻ thứ bốn mươi bảy. Tóc trên đầu chư Phật thơm sạch, mịn mềm, bóng mượt, xoắn tròn. Đó là vẻ thứ bốn mươi tám. Tóc trên đầu chư Phật ngay ngắn không rối, cũng không đan xen lẫn lộn. Đó là vẻ thứ bốn mươi chín. Tóc trên đầu chư Phật bền chắc không đứt, mãi mãi không rụng (?). Đó là vẻ thứ năm mươi. Tóc trên đầu chư Phật bóng mượt đẹp lạ, bụi bẩn không bám. Đó là vẻ thứ năm mươi mốt. Thân thể chư Phật bền chắc đầy đặn, hơn cả Na-la-diên (một vị thần lực sĩ có sức mạnh phi thường). Đó là vẻ thứ năm mươi hai. Thân thể chư Phật cao lớn, ngay thẳng. Đó là vẻ thứ năm mươi ba. Các khiếu (lỗ trên thân như mắt, tai, mũi, miệng...) của chư Phật trong sạch, tròn đẹp. Đó là vẻ thứ năm mươi bốn. Thân thể chư Phật sức mạnh thù thắng, không ai sánh bằng. Đó là vẻ thứ năm mươi lăm. Thân tướng chư Phật ai cũng thích ngắm, chẳng bao giờ thấy chán. Đó là vẻ thứ năm mươi sáu. Khuôn mặt chư Phật dài rộng vừa phải, trong trắng sáng sạch như trăng tròn mùa thu. Đó là vẻ thứ năm mươi bảy. Nét mặt chư Phật thư thái rạng rỡ, mỉm cười nói trước, chỉ hướng về người chứ không quay lưng. Đó là vẻ thứ năm mươi tám. Gương mặt chư Phật tươi sáng hòa vui, xa lìa các khuyết điểm như cau mày, mặt xanh mặt đỏ. Đó là vẻ thứ năm mươi chín. Thân thể chư Phật trong sạch không cáu bẩn, chẳng bao giờ hôi hám nhơ uế. Đó là vẻ thứ sáu mươi. Trong tất cả lỗ chân lông của chư Phật thường tỏa ra hương thơm vi diệu như ý. Đó là vẻ thứ sáu mươi mốt. Miệng chư Phật thường tỏa ra hương thơm thù thắng bậc nhất. Đó là vẻ thứ sáu mươi hai. Đầu chư Phật tròn trịa đẹp đẽ, như quả mạt-đạt-na (một loại quả tròn đều), cũng như lọng trời. Đó là vẻ thứ sáu mươi ba. Lông trên thân chư Phật xanh biếc thẫm, sáng sạch, như cổ chim công, ánh hồng điểm tô rực rỡ, màu giống đồng đỏ. Đó là vẻ thứ sáu mươi bốn. Tiếng thuyết pháp của chư Phật tùy chúng hội lớn nhỏ mà không tăng không giảm, hợp lý không sai lệch. Đó là vẻ thứ sáu mươi lăm. Tướng đỉnh đầu của chư Phật không ai có thể nhìn thấy được. Đó là vẻ thứ sáu mươi sáu. Ngón tay ngón chân chư Phật các đốt rõ ràng, trang nghiêm đẹp đẽ, màu như đồng đỏ. Đó là vẻ thứ sáu mươi bảy. Chư Phật khi đi, bàn chân cách mặt đất chừng bốn ngón tay mà vẫn hiện dấu in. Đó là vẻ thứ sáu mươi tám. Chư Phật tự giữ mình, không cần người khác nâng đỡ, thân không nghiêng ngả, cũng không uốn éo. Đó là vẻ thứ sáu mươi chín. Oai đức chư Phật vang xa khắp tất cả, kẻ có tâm ác thấy thì vui, kẻ đang sợ hãi thấy thì yên. Đó là vẻ thứ bảy mươi. Tiếng nói chư Phật không cao không thấp, tùy theo ý chúng sinh mà hòa nhã vui vẻ nói chuyện. Đó là vẻ thứ bảy mươi mốt. Chư Phật có thể tùy theo ngôn ngữ và ý thích của các loài hữu tình mà thuyết pháp. Đó là vẻ thứ bảy mươi hai. Chư Phật dùng một âm thanh diễn nói chánh pháp, tùy theo từng loài hữu tình mà khiến ai cũng hiểu. Đó là vẻ thứ bảy mươi ba. Chư Phật thuyết pháp đều theo thứ lớp, ắt có nhân duyên, lời nói không gì là không tốt lành. Đó là vẻ thứ bảy mươi bốn. Chư Phật nhìn các loài hữu tình bình đẳng, khen điều thiện, chê điều ác mà không có yêu ghét. Đó là vẻ thứ bảy mươi lăm. Việc chư Phật làm đều xem xét trước rồi mới làm, khuôn phép đầy đủ, khiến người nhận biết điều thiện và sự trong sạch. Đó là vẻ thứ bảy mươi sáu. Các tướng tốt và vẻ đẹp của chư Phật, không một hữu tình nào có thể nhìn cho hết được. Đó là vẻ thứ bảy mươi bảy. Xương đỉnh đầu của chư Phật bền chắc tròn đầy. Đó là vẻ thứ bảy mươi tám. Dung nhan chư Phật luôn trẻ trung không già, thích đi lại những nơi cũ (?). Đó là vẻ thứ bảy mươi chín. Trên tay chân và trước ngực chư Phật đều có tướng đức xoáy hỷ cát tường (hình vạn tự, dấu hiệu may lành), vân như tranh thêu gấm, màu như son đỏ. Đó là vẻ thứ tám mươi. Đó gọi là tám mươi vẻ đẹp phụ của chư Phật. Thiện Hiện, vì Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác thành tựu các tướng tốt và vẻ đẹp như vậy, nên ánh sáng nơi thân tự nhiên có thể chiếu khắp tam thiên đại thiên thế giới (một vùng vũ trụ gồm một tỷ thế giới nhỏ), không chỗ nào không trùm khắp. Nếu khởi ý thì có thể chiếu khắp vô lượng, vô biên, vô số thế giới. Nhưng vì thương xót các hữu tình nên thu ánh sáng lại, thường chỉ chiếu mỗi phía một tầm. Nếu buông thả ánh sáng của thân thì tất cả ánh sáng của mặt trời, mặt trăng... đều thường không hiện ra, các loài hữu tình sẽ không thể biết ngày đêm, nửa tháng, tháng, mùa, năm, và những công việc làm ăn sẽ có việc không thành. Tiếng nói của Phật tự nhiên có thể vang khắp tam thiên đại thiên thế giới; nếu khởi ý thì có thể vang khắp vô lượng, vô biên, vô số thế giới. Nhưng vì làm lợi ích cho các hữu tình nên tiếng nói tùy theo số lượng chúng hội, không tăng không giảm. Thiện Hiện, những công đức và lợi ích thù thắng như vậy, trước kia khi Ta còn ở địa vị Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa đã có thể thành tựu, cho nên nay tướng tốt và vẻ đẹp trang nghiêm tròn đầy, tất cả hữu tình ai thấy cũng vui mừng, đều nhận được đủ loại lợi ích rộng lớn. Như vậy, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, có thể dùng hai loại bố thí là tài thí (cho của cải) và pháp thí (cho giáo pháp) để nhiếp thọ (thu phục, dìu dắt) các hữu tình. Đó là pháp rất kỳ diệu, hiếm có. Thiện Hiện, thế nào là các Bồ-tát Ma-ha-tát dùng việc ái ngữ (lời nói dịu dàng, thương yêu) để nhiếp thọ các hữu tình? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, dùng giọng nói mềm mỏng vì các loài hữu tình, trước hết nói về bố thí ba-la-mật-đa, kế đến nói về tịnh giới ba-la-mật-đa (giữ giới trong sạch hoàn hảo), như vậy cho đến sau cùng nói về Bát-nhã ba-la-mật-đa, dùng phương tiện mà nhiếp thọ. Thiện Hiện nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát dùng giọng nói mềm mỏng, phần nhiều nói về sáu ba-la-mật-đa để nhiếp thọ các loài hữu tình. Vì sao vậy? Vì sáu ba-la-mật-đa này có thể bao gồm khắp tất cả các pháp thiện. Thiện Hiện, thế nào là các Bồ-tát Ma-ha-tát dùng việc lợi hành (làm việc lợi ích cho người) để nhiếp thọ các hữu tình? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, trong đêm dài (suốt thời gian lâu dài trong sinh tử) dùng đủ mọi phương tiện khuyên các hữu tình siêng tu bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa, và các pháp thiện vi diệu khác, thường không biết mỏi mệt. Thiện Hiện, thế nào là các Bồ-tát Ma-ha-tát dùng việc đồng sự (cùng làm việc, cùng sống với người) để nhiếp thọ các hữu tình? Nghĩa là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, dùng thần thông thù thắng và sức đại nguyện, hiện thân ở giữa địa ngục, loài bàng sinh (súc sinh), cõi quỷ, loài người, cõi trời..., cùng làm những việc như họ, dùng phương tiện nhiếp thọ khiến họ được lợi ích. Thiện Hiện nên biết, các Bồ-tát Ma-ha-tát có thể dùng bốn nhiếp sự (bốn cách thu phục, dìu dắt chúng sinh) như vậy, với phương tiện thiện xảo mà nhiếp thọ các hữu tình, khiến họ được lợi ích và an vui thù thắng. Đó là pháp rất kỳ diệu, hiếm có. Lại nữa, Thiện Hiện, Ta dùng Phật nhãn (con mắt của Phật, thấy biết trọn vẹn tất cả) xem khắp các thế giới chư Phật ở mười phương nhiều như cát sông Căng-già (sông Hằng ở Ấn Độ), thấy có Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo đưa sang bờ giác ngộ) sâu xa, răn dạy và chỉ bảo các Bồ-tát Ma-ha-tát khác rằng: "Này thiện nam tử, hãy lại đây! Ông nên khéo học các môn đà-la-ni về chữ (pháp môn nắm giữ trọn vẹn giáo pháp nhờ quán sát các chữ cái gốc, mỗi chữ là cửa ngõ đi vào nghĩa lý của mọi pháp) để dẫn phát; nghĩa là nên khéo học một chữ, hai chữ, cho đến khéo học bốn mươi hai chữ, dẫn phát được tự tại. Lại nên khéo học sao cho tất cả ngôn ngữ đều đi vào một chữ, hoặc vào hai chữ, cho đến hoặc vào bốn mươi hai chữ, dẫn phát được tự tại. Lại nên khéo học sao cho một chữ có thể bao gồm bốn mươi hai chữ, bốn mươi hai chữ có thể bao gồm một chữ, dẫn phát được tự tại." Lại nữa, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát đều nên khéo học sao cho bốn mươi hai chữ đi vào một chữ, một chữ cũng đi vào bốn mươi hai chữ. Học như vậy rồi thì đối với các môn chữ được thiện xảo (khéo léo thông thạo) trong việc dẫn phát. Khi đã thiện xảo đối với việc dẫn phát chữ rồi, lại đối với chỗ không có chữ cũng được thiện xảo trong việc dẫn phát. Như các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (ba danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến, bậc xứng đáng được cúng dường, bậc giác ngộ chân chính trọn khắp) thiện xảo đối với pháp, thiện xảo đối với chữ; vì đã thiện xảo đối với các pháp và các chữ nên đối với chỗ không có chữ cũng được thiện xảo. Do sự thiện xảo ấy mà có thể vì hữu tình (chúng sinh có tâm thức) nói pháp có chữ, nói pháp không có chữ, vì pháp không có chữ mà nói pháp có chữ. Vì sao vậy? Vì ngoài chữ và không chữ ra thì không có Phật pháp nào khác; nhưng vượt lên trên các chữ mới gọi là Phật pháp chân thật. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp, tất cả hữu tình đều là tất cánh không (trống rỗng rốt ráo, hoàn toàn không có thực thể) và vô tế không (trống rỗng không có ranh giới đầu cuối). Bấy giờ Thiện Hiện liền thưa với Phật: "Nếu tất cả các pháp và các hữu tình vì là tất cánh không, vô tế không nên vượt lên trên các chữ, thì tự tính của tất cả các pháp và các hữu tình rốt cuộc đều không thể nắm bắt được. Vậy làm sao chúng Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã cho đến bố thí ba-la-mật-đa; hoặc tu hành bốn tĩnh lự (bốn tầng thiền định của cõi Sắc), bốn vô lượng (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả rộng lớn vô hạn), bốn định vô sắc (bốn tầng thiền của cõi Vô sắc, không còn hình sắc); hoặc tu hành ba mươi bảy bồ-đề phần pháp (ba mươi bảy pháp tu trợ giúp cho giác ngộ); hoặc tu hành tam-ma-địa (thiền định) Không, Vô tướng, Vô nguyện; hoặc an trú nơi nội không (cái bên trong vốn trống rỗng) cho đến vô tính tự tính không (ngay cả cái "không có tự tính" cũng là không); hoặc an trú nơi chân như (thực tính chân thật như như của vạn pháp) cho đến bất tư nghị giới (cõi chân lý không thể nghĩ bàn); hoặc an trú nơi các thánh đế (chân lý cao quý) khổ, tập (nguyên nhân của khổ), diệt (sự dứt khổ), đạo (con đường dứt khổ); hoặc tu hành tám giải thoát cho đến mười biến xứ (mười phép quán một đối tượng như đất, nước, màu sắc... trùm khắp mọi nơi); hoặc tu hành từ Cực hỷ địa (bậc vui mừng tột độ, bậc đầu trong mười bậc của Bồ-tát) cho đến Pháp vân địa (bậc mây pháp, bậc thứ mười); hoặc tu hành các môn đà-la-ni, các môn tam-ma-địa; hoặc tu hành năm nhãn (năm loại con mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt trí tuệ, mắt pháp, mắt Phật), sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm); hoặc tu hành mười lực của Như Lai (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám đức tính chỉ Phật có); hoặc tu hành đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả; hoặc tu hành pháp không quên mất (luôn giữ chánh niệm) và tính luôn an trú trong sự buông xả; hoặc tu hành nhất thiết trí (trí biết toàn thể các pháp), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành để dẫn dắt chúng sinh), nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn mọi tướng trạng chi tiết của tất cả các pháp); hoặc tu hành ba mươi hai tướng, tám mươi vẻ đẹp phụ? Làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát an trú nơi sáu pháp đến bờ bên kia (sáu ba-la-mật-đa) và các thần thông do quả dị thục (quả báo chín muồi từ nghiệp lành đã tu) sinh ra, mà vì các hữu tình tuyên nói chánh pháp? Lại nữa, bạch Thế Tôn, tất cả hữu tình đều không thể nắm bắt được; sự giả lập tên gọi 'hữu tình' cũng không thể nắm bắt được. Vì tất cả hữu tình không thể nắm bắt được nên sắc (hình sắc, vật chất) cho đến thức (sự nhận biết) — tức năm uẩn — cũng không thể nắm bắt được; từ nhãn xứ (mắt) cho đến ý xứ (ý) cũng không thể nắm bắt được; từ sắc xứ (hình sắc) cho đến pháp xứ (đối tượng của ý) cũng không thể nắm bắt được; từ nhãn giới cho đến ý giới cũng không thể nắm bắt được; từ sắc giới cho đến pháp giới cũng không thể nắm bắt được; từ nhãn thức giới (cái biết của mắt) cho đến ý thức giới (cái biết của ý) cũng không thể nắm bắt được; từ nhãn xúc (sự tiếp xúc của mắt với cảnh) cho đến ý xúc cũng không thể nắm bắt được; từ các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên cũng không thể nắm bắt được; từ địa giới (yếu tố đất) cho đến thức giới (yếu tố tâm thức) cũng không thể nắm bắt được; từ nhân duyên cho đến tăng thượng duyên (bốn loại điều kiện tạo ra sự vật, từ nguyên nhân trực tiếp đến các điều kiện hỗ trợ) cũng không thể nắm bắt được; các pháp từ duyên sinh ra cũng không thể nắm bắt được; từ vô minh (sự mê muội không thấy chân lý) cho đến lão tử (già chết) — tức mười hai nhân duyên — cũng không thể nắm bắt được; từ sáu ba-la-mật-đa cho đến tám mươi vẻ đẹp phụ cũng không thể nắm bắt được. Như vậy, bạch Thế Tôn, trong chỗ không thể nắm bắt được ấy không có các hữu tình và sự giả lập tên gọi của họ, cũng không có các sắc, thọ, tưởng, hành, thức (năm nhóm cấu thành con người: hình sắc, cảm thọ, tri giác, ý chí tạo tác, nhận biết) và sự giả lập tên gọi của chúng, cho đến cũng không có tám mươi vẻ đẹp phụ và sự giả lập tên gọi của chúng. Tất cả hữu tình, các pháp và sự giả lập tên gọi đã không thể nắm bắt được, hoàn toàn không có gì, thì làm sao Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lại vì các hữu tình mà tuyên nói các pháp? Phải chăng chúng Bồ-tát Ma-ha-tát tự mình an trú nơi pháp không chân chính, vì các hữu tình mà nói pháp không chân chính, khuyên các hữu tình an trú nơi pháp không chân chính, dùng pháp điên đảo mà an lập hữu tình? Vì sao vậy? Vì các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, còn không nắm bắt được bồ-đề (sự giác ngộ), huống là nắm bắt được các pháp trợ giúp bồ-đề; còn không nắm bắt được Bồ-tát, huống là nắm bắt được pháp của Bồ-tát. Đã như vậy thì làm sao tu đạo bồ-đề, vì các loài hữu tình mà tuyên nói chánh pháp?" Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Tất cả hữu tình, sự giả lập tên gọi hữu tình, cùng tất cả các pháp và sự giả lập tên gọi của chúng đều không thể nắm bắt được. Vì không thể nắm bắt được nên hoàn toàn không có gì. Vì không có gì nên phải biết nội không cho đến vô tính tự tính cũng là không. Phải biết chân như là không, cho đến bất tư nghị giới cũng là không. Phải biết khổ thánh đế là không, cho đến đạo thánh đế cũng là không. Phải biết sắc uẩn là không, cho đến thức uẩn cũng là không. Phải biết nhãn xứ là không, cho đến ý xứ cũng là không. Phải biết sắc xứ là không, cho đến pháp xứ cũng là không. Phải biết nhãn giới là không, cho đến ý giới cũng là không. Phải biết sắc giới là không, cho đến pháp giới cũng là không. Phải biết nhãn thức giới là không, cho đến ý thức giới cũng là không. Phải biết nhãn xúc là không, cho đến ý xúc cũng là không. Phải biết các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên là không, cho đến các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên cũng là không. Phải biết địa giới là không, cho đến thức giới cũng là không. Phải biết nhân duyên là không, cho đến tăng thượng duyên cũng là không. Phải biết các pháp từ duyên sinh ra không gì là không không. Phải biết vô minh là không, cho đến lão tử cũng là không. Phải biết cái ta là không, cho đến người thấy cũng là không. Phải biết bố thí ba-la-mật-đa là không, cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng là không. Phải biết bốn tĩnh lự là không, bốn vô lượng, bốn định vô sắc cũng là không. Phải biết bốn niệm trụ là không, cho đến tám thánh đạo chi cũng là không. Phải biết Không giải thoát môn là không, Vô tướng, Vô nguyện giải thoát môn cũng là không. Phải biết tám giải thoát là không, cho đến mười biến xứ cũng là không. Phải biết từ Tịnh quán địa (bậc quán sát thanh tịnh, bậc đầu trong mười bậc tu chung cho mọi người tu) cho đến Như Lai địa (bậc của Phật) cũng là không. Phải biết Cực hỷ địa là không, cho đến Pháp vân địa cũng là không. Phải biết các môn đà-la-ni là không, các môn tam-ma-địa cũng là không. Phải biết năm nhãn là không, sáu thần thông cũng là không. Phải biết mười lực của Như Lai là không, cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật cũng là không. Phải biết đại từ là không, đại bi, đại hỷ, đại xả cũng là không. Phải biết ba mươi hai tướng là không, tám mươi vẻ đẹp phụ cũng là không. Phải biết pháp không quên mất là không, tính luôn an trú trong buông xả cũng là không. Phải biết nhất thiết trí là không, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí cũng là không. Phải biết quả Dự lưu (quả vị đầu tiên của bậc thánh, đã nhập vào dòng thánh) là không, cho đến bồ-đề của Độc giác (bậc tự mình giác ngộ không nhờ thầy, không thuyết pháp rộng) cũng là không. Phải biết tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát là không, quả vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính, trọn khắp) của chư Phật cũng là không. Phải biết việc làm trang nghiêm thanh tịnh cõi Phật là không, việc làm cho hữu tình thành thục cũng là không. Như vậy, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thấy tất cả các pháp không gì là không không rồi, mới vì các hữu tình mà tuyên nói các pháp, khiến họ lìa điên đảo. Tuy vì hữu tình mà tuyên nói các pháp, nhưng đối với hữu tình và tất cả các pháp đều không nắm bắt được gì; đối với các tướng Không thì không tăng không giảm, không giữ lấy không bỏ đi. Do nhân duyên này mà tuy nói các pháp nhưng không có gì được nói. Thiện Hiện nên biết, Bồ-tát Ma-ha-tát này khi quán tất cả các pháp như vậy thì được trí không chướng ngại. Do trí này nên không phá hoại các pháp, không phân biệt thành hai, vì các hữu tình mà tuyên nói đúng như thật, khiến họ lìa vọng tưởng và sự chấp trước điên đảo, tùy theo chỗ thích hợp mà hướng tới quả của ba thừa (ba cỗ xe, tức ba con đường tu: Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát). Ví như có đức Như Lai hóa ra một vị Phật, vị Phật ấy lại có thể hóa ra vô lượng câu-chi (một câu-chi bằng mười triệu) hữu tình. Lúc ấy vị hóa Phật dạy chúng được hóa ra, hoặc khiến tu hành bố thí, tịnh giới, an nhẫn (nhẫn nhục), tinh tấn, tĩnh lự (thiền định), Bát-nhã ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến hoặc khiến tu hành nhất thiết tướng trí; hoặc khiến an trú nơi quả Dự lưu cho đến bồ-đề của Độc giác; hoặc khiến an trú nơi tất cả hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát; hoặc khiến an trú nơi vô thượng chánh đẳng bồ-đề của chư Phật. Ý ông nghĩ sao? Lúc ấy vị hóa Phật và chúng được hóa ra có phân biệt gì, có phá hoại gì đối với các pháp chăng?" Thiện Hiện đáp: "Bạch Thế Tôn, không. Vì những vật được biến hóa đối với tất cả các pháp đều không có phân biệt." Phật bảo Thiện Hiện: "Do nhân duyên này, phải biết chúng Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy, thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, vì các hữu tình mà nói pháp thích hợp. Tuy không phân biệt, không phá hoại tướng của các pháp, nhưng có thể an lập hữu tình đúng như thật, khiến họ an trú nơi địa vị thích hợp. Tuy đối với hữu tình và tất cả các pháp đều không nắm bắt được gì, nhưng khiến hữu tình được giải thoát khỏi vọng tưởng và sự chấp trước điên đảo, vì lấy sự không trói buộc, không giải thoát làm phương tiện. Vì sao vậy? Vì sắc cho đến thức, bản tính vốn không bị trói buộc, cũng không có giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải sắc cho đến không phải thức. Vì sao vậy? Vì sắc cho đến thức rốt ráo thanh tịnh. Nói rộng ra cho đến các pháp hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo thành, có sinh có diệt) và pháp vô vi (pháp không do nhân duyên tạo thành, không sinh không diệt), bản tính không trói buộc, không giải thoát. Nếu pháp nào bản tính không trói buộc, không giải thoát, thì pháp ấy không phải hữu vi, không phải vô vi. Vì sao vậy? Vì hữu vi và vô vi rốt ráo thanh tịnh. Như vậy, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, tuy vì hữu tình mà tuyên nói các pháp, nhưng đối với hữu tình và tính của các pháp đều không nắm bắt được gì. Vì sao vậy? Vì các hữu tình và tất cả các pháp đều không thể nắm bắt được. Lại nữa, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, lấy sự không trụ vào đâu làm phương tiện, mà trụ trong chỗ không nắm bắt được của tất cả các pháp. Nghĩa là lấy sự không trụ vào đâu làm phương tiện mà trụ nơi sắc uẩn là không; lấy sự không trụ vào đâu làm phương tiện mà trụ nơi thọ, tưởng, hành, thức uẩn là không; nói rộng ra cho đến lấy sự không trụ vào đâu làm phương tiện mà trụ nơi pháp hữu vi là không; lấy sự không trụ vào đâu làm phương tiện mà trụ nơi pháp vô vi là không. Thiện Hiện nên biết, sắc uẩn không có chỗ trụ, thọ, tưởng, hành, thức uẩn cũng không có chỗ trụ; cái không của sắc uẩn không có chỗ trụ, cái không của thọ, tưởng, hành, thức uẩn cũng không có chỗ trụ; nói rộng ra cho đến pháp hữu vi không có chỗ trụ, pháp vô vi cũng không có chỗ trụ; cái không của pháp hữu vi không có chỗ trụ, cái không của pháp vô vi cũng không có chỗ trụ. Vì sao vậy? Vì các pháp như vậy và cái không của các pháp đều không có tự tính, đều không thể nắm bắt được. Không có chuyện pháp không có tự tính, không thể nắm bắt được mà lại có chỗ trụ. Thiện Hiện nên biết, không phải pháp không có tính trụ nơi pháp không có tính; không phải pháp có tính trụ nơi pháp có tính; không phải pháp không có tính trụ nơi pháp có tính; không phải pháp có tính trụ nơi pháp không có tính; không phải pháp tự tính trụ nơi pháp tự tính; không phải pháp tha tính (tính của cái khác) trụ nơi pháp tha tính; không phải pháp tự tính trụ nơi pháp tha tính; không phải pháp tha tính trụ nơi pháp tự tính. Vì sao vậy? Vì tất cả các pháp đều không thể nắm bắt được; pháp không thể nắm bắt được thì trụ vào đâu? Như vậy, Thiện Hiện, các Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, dùng các pháp Không này mà tu tập gạt bỏ các pháp, cũng có thể nói và chỉ bày đúng như thật cho hữu tình. Thiện Hiện nên biết, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như vậy, thì đối với chư Phật, Bồ-tát, Độc giác, Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu hành giải thoát) và các bậc hiền thánh đều không có lỗi lầm. Vì sao vậy? Vì chư Phật, Bồ-tát, Độc giác, Thanh văn đối với pháp tính (bản tính chân thật của các pháp) này đều có thể giác ngộ theo; đã giác ngộ theo rồi thì vì các hữu tình mà tuyên nói không điên đảo. Tuy vì hữu tình mà tuyên nói các pháp, nhưng đối với pháp tính không làm thay đổi, không vượt qua. Vì sao vậy? Vì thực tính của các pháp chính là pháp giới (bản thể chung của mọi pháp), chân như, thực tế (giới hạn chân thật, tận cùng của thực tại). Pháp giới, chân như, thực tế như vậy đều không thể thay đổi, cũng không thể vượt qua. Vì sao vậy? Vì pháp giới, chân như, thực tế như vậy đều không có tự tính, đều không thể nắm bắt được; không có chuyện cái không thể nắm bắt được mà lại có thay đổi hay vượt qua." Cụ thọ Thiện Hiện liền thưa Phật: "Nếu pháp giới chân thật, chân như, thực tế không có thay đổi hay vượt qua, thì sắc uẩn cho đến pháp hữu vi, vô vi so với pháp giới chân thật, chân như, thực tế có khác nhau chăng?" Phật nói: "Không. Sắc uẩn cho đến hữu vi, vô vi không khác với pháp giới, chân như, thực tế." Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Nếu sắc cho đến hữu vi, vô vi không khác với pháp giới, chân như, thực tế, thì bạch Thế Tôn, vì sao lại giả lập rằng nghiệp đen chiêu cảm quả dị thục đen, tức là địa ngục, bàng sinh, cõi quỷ; giả lập rằng nghiệp trắng chiêu cảm quả dị thục trắng, tức là cõi người, cõi trời; giả lập rằng nghiệp vừa đen vừa trắng chiêu cảm quả dị thục vừa đen vừa trắng, tức là một phần bàng sinh, cõi quỷ và một phần loài người; giả lập rằng nghiệp không đen không trắng chiêu cảm quả dị thục không đen không trắng, tức là từ quả Dự lưu cho đến vô thượng chánh đẳng bồ-đề?" Phật bảo Thiện Hiện: "Ta dựa theo thế tục (chân lý quy ước của thế gian, theo cách nói thông thường) mà giả lập sự sai khác về nhân quả như vậy, không dựa theo thắng nghĩa (chân lý tối thượng, tuyệt đối). Vì trong thắng nghĩa đế không thể nói có sự sai khác về nhân quả. Vì sao vậy? Vì trong thắng nghĩa đế, tính và tướng của các pháp không thể phân biệt, không thể nói, không thể chỉ bày, thì làm sao có sự sai khác về nhân quả? Thiện Hiện nên biết, trong thắng nghĩa đế, sắc uẩn cho đến hữu vi, vô vi không sinh, không diệt, không nhiễm ô, không thanh tịnh, vì là tất cánh không, vô tế không." Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm ba mươi mốt. Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm mười hai (?). Tam tạng pháp sư (vị thầy tinh thông cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.