Phần thứ ba — Phẩm "Bố thí và các hạnh khác", thứ hai mươi chín (đoạn ba)
Bấy giờ, Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lý "không") lại thưa với Phật: "Nếu tất cả các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần) đều bản tính không (tự bản chất vốn trống rỗng, không có thực thể riêng cố định), mà trong bản tính không thì hoàn toàn không có sai khác, vậy các vị Bồ-tát Ma-ha-tát (người tu hạnh lớn, phát nguyện thành Phật để cứu độ chúng sinh; "Ma-ha-tát" nghĩa là bậc vĩ đại) dựa vào đâu mà phát tâm hướng tới Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của một vị Phật), và nguyện rằng: 'Ta sẽ hướng tới chứng đắc Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề rộng lớn, chuyển pháp luân mầu nhiệm (giảng dạy giáo pháp, ví như lăn bánh xe chân lý đi khắp nơi) để cứu độ chúng hữu tình (mọi loài có tình thức, tức chúng sinh)'?
Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn kính của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính)! Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề rộng lớn, sâu xa, không phải dùng hành tướng (cách thức vận hành, nhận biết của tâm) không hai mà chứng được, cũng không phải dùng hành tướng hai mà chứng được. Vậy các vị Bồ-tát Ma-ha-tát làm sao chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề mà mình mong cầu? Cúi xin Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như, đến và đi đúng như thật) thương xót mà nói cho."
Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật rộng lớn, sâu xa, không phải dùng hành tướng không hai, cũng không phải dùng hành tướng hai mà chứng được. Vì sao? Vì Bồ-đề (giác ngộ) không có hai, cũng không có phân biệt. Nếu đối với Bồ-đề mà vận hành theo tướng hai bên, có phân biệt, thì chắc chắn không thể chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề rộng lớn.
Thiện Hiện nên biết: các vị Bồ-tát Ma-ha-tát không vận hành theo tướng hai bên đối với Bồ-đề, cũng không phân biệt, hoàn toàn không dừng trụ vào đâu, mà phát tâm hướng tới Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với các pháp không vận hành theo tướng hai bên, cũng không phân biệt, hoàn toàn không có chỗ vận hành, thì liền có thể hướng tới chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề rộng lớn.
Thiện Hiện nên biết: Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề mà các vị Bồ-tát Ma-ha-tát mong cầu, không phải do vận hành theo tướng hai bên mà chứng được. Bồ-đề của các vị Bồ-tát Ma-ha-tát hoàn toàn không có chỗ vận hành. Nghĩa là: không vận hành nơi sắc, thọ, tưởng, hành, thức (năm uẩn, năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân thể và vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là nhận biết hình ảnh khái niệm, hành là ý chí và các tạo tác của tâm, thức là sự hay biết); không vận hành nơi nhãn xứ cho đến ý xứ (sáu giác quan bên trong: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); không vận hành nơi sắc xứ cho đến pháp xứ (sáu đối tượng bên ngoài: hình sắc, âm thanh, mùi, vị, vật xúc chạm, đối tượng của ý); không vận hành nơi nhãn giới cho đến ý giới (sáu căn xét như những yếu tố cấu thành); không vận hành nơi sắc giới cho đến pháp giới (sáu đối tượng xét như những yếu tố cấu thành); không vận hành nơi nhãn thức giới cho đến ý thức giới (sáu thức: sự thấy biết của mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý); không vận hành nơi nhãn xúc cho đến ý xúc (sự tiếp xúc giữa giác quan, đối tượng và thức, từ mắt cho đến ý); không vận hành nơi các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên mà sinh ra, cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra (những cảm giác vui, khổ, không vui không khổ phát sinh từ sự tiếp xúc ấy);
không vận hành nơi địa giới cho đến thức giới (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, hư không, thức); không vận hành nơi nhân duyên cho đến tăng thượng duyên (bốn loại điều kiện sinh ra sự vật: nhân duyên là nguyên nhân trực tiếp, đẳng vô gián duyên là niệm trước nối liền niệm sau, sở duyên duyên là đối tượng được nhận biết, tăng thượng duyên là mọi điều kiện hỗ trợ hoặc không ngăn trở); không vận hành nơi các pháp do duyên sinh ra; không vận hành nơi vô minh cho đến lão tử (mười hai mắt xích nhân duyên của vòng sinh tử, bắt đầu từ vô minh là sự mê lầm không thấy chân lý, kết thúc ở già và chết);
không vận hành nơi bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa (sáu ba-la-mật-đa, tức sáu pháp tu đưa người qua bờ giác: bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, và Bát-nhã tức trí tuệ thấy rõ tính không); không vận hành nơi nội không cho đến vô tính tự tính không (các loại "không" được quán chiếu, từ sự trống rỗng của các giác quan bên trong cho đến cái không của tự tính vốn không có tự tính); không vận hành nơi chân như cho đến bất tư nghị giới (các tên gọi của bản thể chân thật của mọi pháp: chân như là cái như thật không biến đổi, cho đến cảnh giới không thể nghĩ bàn); không vận hành nơi Khổ, Tập, Diệt, Đạo thánh đế (bốn chân lý cao quý: đời là khổ, nguyên nhân của khổ, sự diệt khổ, con đường diệt khổ);
không vận hành nơi bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi (các pháp tu dẫn tới giác ngộ, từ bốn pháp quán: thân, thọ, tâm, pháp, cho đến tám nhánh của con đường chân chính như chính kiến, chính tư duy...); không vận hành nơi bốn tĩnh lự (bốn tầng thiền định thuộc cõi sắc), bốn vô lượng (bốn tâm rộng lớn: từ, bi, hỷ, xả), bốn vô sắc định (bốn tầng định vượt khỏi hình sắc); không vận hành nơi các giải thoát môn không, vô tướng, vô nguyện (ba cửa giải thoát: quán mọi pháp là không, không có hình tướng để bám, không có gì để mong cầu); không vận hành nơi tám giải thoát cho đến mười biến xứ (các pháp thiền quán giúp lìa bỏ ràng buộc, cho đến mười phép quán một đối tượng tràn khắp mọi nơi);
không vận hành nơi Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa (các giai vị tu chứng chung cho ba thừa, từ giai đoạn quán chiếu trong sạch ban đầu cho đến địa vị Phật); không vận hành nơi Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa (mười địa vị của Bồ-tát, từ địa thứ nhất là "vui mừng tột bậc" cho đến địa thứ mười là "mây pháp" che khắp); không vận hành nơi các pháp môn đà-la-ni (năng lực ghi nhớ và gìn giữ mọi giáo pháp không quên) và các pháp môn tam-ma-địa (các loại thiền định, tâm chuyên chú một chỗ); không vận hành nơi năm nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời, mắt tuệ, mắt pháp, mắt Phật) và sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm như thấy xa, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, đi lại tự tại, dứt sạch phiền não);
không vận hành nơi mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật (các đức tính chỉ riêng Phật có: mười năng lực hiểu biết trọn vẹn, cho đến mười tám phẩm chất không chung với ai khác); không vận hành nơi đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả (lòng thương ban vui, thương cứu khổ, vui theo niềm vui người, buông bỏ bình đẳng — ở mức rộng lớn của Phật); không vận hành nơi ba mươi hai tướng đại sĩ và tám mươi vẻ đẹp phụ (những tướng tốt nổi bật trên thân Phật và những nét đẹp nhỏ đi kèm); không vận hành nơi pháp không quên mất (trí nhớ không bao giờ sai sót) và hằng trụ xả tính (tâm luôn an trụ trong sự buông xả bình thản); không vận hành nơi nhất thiết trí (trí biết toàn bộ các pháp ở mặt tổng quát), đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu hành để dẫn dắt chúng sinh), nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn mọi tướng trạng chi tiết của mọi pháp, tức trí của Phật);
không vận hành nơi quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề (các quả vị chứng đắc, từ quả đầu tiên của bậc thánh là "vào dòng thánh", cho đến sự giác ngộ của bậc Độc giác — người tự giác ngộ nhờ quán nhân duyên mà không nghe Phật dạy); không vận hành nơi hạnh của Bồ-tát Ma-ha-tát; không vận hành nơi Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Vì sao? Vì Bồ-đề của các vị Bồ-tát Ma-ha-tát không dựa vào danh xưng mà chấp có ngã (cái tôi) và ngã sở (cái của tôi). Nghĩa là Bồ-đề ấy không nghĩ thế này: 'Ta vận hành nơi sắc, thọ, tưởng, hành, thức, cho đến nơi Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.'
Lại nữa, Thiện Hiện! Bồ-đề của các vị Bồ-tát Ma-ha-tát không phải vì nắm giữ mà vận hành, không phải vì buông bỏ mà vận hành, đối với tất cả các pháp đều không phân biệt."
Cụ thọ (cách gọi tôn kính một vị tỳ-kheo có đức, nghĩa là người có tuổi thọ tuệ mạng) Thiện Hiện liền thưa Phật: "Nếu Bồ-đề của Bồ-tát Ma-ha-tát không phải vì nắm giữ mà vận hành, không phải vì buông bỏ mà vận hành, đối với tất cả các pháp đều không phân biệt, thì Bồ-đề của các vị Bồ-tát Ma-ha-tát sẽ vận hành ở đâu?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Bồ-đề của hóa thân (thân do Phật biến hiện ra để giáo hóa) chư Phật sẽ vận hành ở đâu? Là vì nắm giữ mà vận hành, hay vì buông bỏ mà vận hành?"
Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn, không phải vậy. Hóa thân của chư Phật thật không có gì cả, làm sao có thể nói rằng Bồ-đề của nó vận hành ở chỗ nào, hoặc nắm giữ hoặc buông bỏ?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Bồ-đề trong giấc mộng của các vị A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh) sẽ vận hành ở đâu? Là vì nắm giữ mà vận hành, hay vì buông bỏ mà vận hành?"
Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn, không phải vậy. Các vị A-la-hán đã dứt hẳn phiền não (những tâm trạng ô nhiễm như tham, sân, si làm khổ và trói buộc con người); hôn trầm (tâm nặng nề mờ mịt), thụy miên (buồn ngủ, mê ngủ), cùng các 'cái' (phiền não che lấp tâm) và 'triền' (phiền não quấn trói tâm) đều đã diệt hết, nên rốt ráo không có mộng. Làm sao lại có Bồ-đề trong mộng vận hành ở chỗ nào, hoặc nắm giữ hoặc buông bỏ?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, Bồ-đề của họ cũng như vậy: không phải vì nắm giữ mà vận hành, không phải vì buông bỏ mà vận hành, hoàn toàn không có chỗ vận hành, vì đã thấu suốt tất cả các pháp đều bản tính không."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, Bồ-đề của họ không phải vì nắm giữ mà vận hành, không phải vì buông bỏ mà vận hành, hoàn toàn không có chỗ vận hành — nghĩa là không vận hành nơi sắc, thọ, tưởng, hành, thức, nói rộng ra cho đến không vận hành nơi Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, cũng không vận hành nơi nhất thiết trí trí (trí tuệ biết tất cả, tức trí tuệ viên mãn của Phật) — thì chẳng lẽ chúng Bồ-tát Ma-ha-tát không thực hành mười địa (mười giai vị tu tập của Bồ-tát), không thực hành bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa, không thực hành bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi, không thực hành mười sáu không (mười sáu cách quán tính không), không thực hành tĩnh lự (thiền định), đẳng trì (tâm an định đồng đều, chuyên chú), đẳng chí (các trạng thái thiền định đạt được), cho đến không thực hành mười lực của Như Lai, bốn vô sở úy (bốn điều Phật hoàn toàn không e sợ khi thuyết pháp), bốn vô ngại giải (bốn khả năng hiểu và diễn đạt không trở ngại về pháp, nghĩa, ngôn từ và biện tài), mười tám pháp bất cộng của Phật, không thực hành đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, nói rộng ra cho đến tám mươi vẻ đẹp phụ và vô lượng vô biên Phật pháp khác, không an trụ nơi thần thông thù thắng của Bồ-tát để thành thục hữu tình (giáo hóa chúng sinh cho căn lành chín muồi) và nghiêm tịnh cõi Phật (làm cho cõi nước của Phật trở nên trang nghiêm, thanh tịnh) — mà vẫn chứng được nhất thiết trí trí hay sao?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Bồ-đề của các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tuy không có chỗ vận hành, nhưng chúng Bồ-tát Ma-ha-tát vì muốn làm lợi ích cho các hữu tình, nên phải thực hành mười địa và thực hành bố thí ba-la-mật-đa, nói rộng ra cho đến phải an trụ nơi thần thông thù thắng của Bồ-tát để thành thục hữu tình, nghiêm tịnh cõi Phật, thì mới chứng được nhất thiết trí trí."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Nếu Bồ-đề của các vị Bồ-tát Ma-ha-tát không có chỗ vận hành, thì chẳng lẽ chúng Bồ-tát Ma-ha-tát vì muốn làm lợi ích cho các hữu tình mà không an trụ nơi mười địa, tu lâu cho viên mãn; không an trụ nơi bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa, tu lâu cho viên mãn; nói rộng ra cho đến không an trụ nơi thần thông thù thắng của Bồ-tát để thành thục hữu tình, nghiêm tịnh cõi Phật, tu lâu cho viên mãn — mà vẫn chứng được nhất thiết trí trí hay sao?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Bồ-đề của các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tuy không có chỗ vận hành, nhưng chúng Bồ-tát Ma-ha-tát vì muốn làm lợi ích cho các hữu tình, nên phải an trụ nơi mười địa, tu lâu cho viên mãn; phải an trụ nơi bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa, tu lâu cho viên mãn; nói rộng ra cho đến phải an trụ nơi thần thông thù thắng của Bồ-tát để thành thục hữu tình, nghiêm tịnh cõi Phật, tu lâu cho viên mãn, thì mới chứng được nhất thiết trí trí. Thiện Hiện nên biết: nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tu các thiện căn (gốc rễ điều lành, những việc thiện làm nền tảng cho quả tốt) mà chưa được trọn vẹn đầy đủ, thì rốt cuộc không thể đạt được nhất thiết trí trí.
Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát muốn đạt Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, thì nên an trụ nơi bản tính không của sắc, nên an trụ nơi bản tính không của thọ, tưởng, hành, thức, nói rộng ra cho đến nên an trụ nơi bản tính không của hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát, nên an trụ nơi bản tính không của Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, nên an trụ nơi bản tính không của tất cả các pháp, nên an trụ nơi bản tính không của tất cả hữu tình; tu hành mười địa cho được viên mãn, tu hành bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa cho được viên mãn, nói rộng ra cho đến tu hành thần thông thù thắng của Bồ-tát để thành thục hữu tình, nghiêm tịnh cõi Phật; khi đã viên mãn rồi thì liền đạt Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Thiện Hiện nên biết: lý bản tính không của tất cả các pháp và lý bản tính không của các hữu tình là vô cùng vắng lặng, không có một pháp nhỏ nào có thể làm cho nó tăng hay giảm, sinh hay diệt, đứt hay thường, nhiễm hay sạch, có thể đắc quả hay có thể hiện quán (thấy biết chân lý một cách trực tiếp).
Thiện Hiện nên biết: các vị Bồ-tát Ma-ha-tát là dựa vào thế tục (chân lý quy ước, cách nói theo ngôn ngữ và nhận thức thông thường của thế gian) mà nói là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa, sau khi biết đúng như thật bản tính không thì chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; chứ không phải dựa vào thắng nghĩa (chân lý tối hậu, sự thật rốt ráo vượt ngoài ngôn từ). Vì sao? Vì trong thắng nghĩa đế (chân lý tối hậu) không có sắc nào để nắm bắt, cũng không có thọ, tưởng, hành, thức nào để nắm bắt; nói rộng ra cho đến không có hạnh nào của các Bồ-tát Ma-ha-tát để nắm bắt, cũng không có Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề nào để nắm bắt; không có người thực hành hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát nào để nắm bắt, cũng không có người chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật nào để nắm bắt. Thiện Hiện nên biết: các pháp như vậy và các hữu tình đều là dựa vào ngôn ngữ thế tục mà đặt bày ra, chứ không dựa vào thắng nghĩa.
Thiện Hiện nên biết: các vị Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, từ lúc mới phát tâm, tuy hết sức mạnh mẽ, vì các hữu tình mà thực hành hạnh Bồ-đề, nhưng đối với tâm ấy hoàn toàn không có gì để nắm bắt, đối với các hữu tình cũng không có gì để nắm bắt, đối với đại Bồ-đề cũng không có gì để nắm bắt, đối với Phật và Bồ-tát cũng không có gì để nắm bắt, vì tất cả các pháp và tất cả hữu tình đều bản tính không, không thể nắm bắt được."
Bấy giờ, Thiện Hiện liền thưa Phật: "Nếu tất cả các pháp đều hoàn toàn không có gì, đều bản tính không, không thể nắm bắt, thì Bồ-tát Ma-ha-tát làm sao thực hành hạnh Bồ-đề? Làm sao có thể đạt được Bồ-đề vô thượng?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Ý ông thế nào? Trước đây ông nương vào đoạn giới (cảnh giới đoạn trừ phiền não), đoạn trừ thân kiến (cái thấy sai lầm cho rằng thân này là ta, là của ta) cùng các kết phiền não khác (những phiền não trói buộc chúng sinh vào sinh tử), đạt được vô lậu căn (các năng lực thiện không còn bị phiền não rò rỉ làm ô nhiễm), an trụ trong vô gián định (thiền định liền mạch không gián đoạn, dẫn thẳng tới quả chứng), chứng quả Dự lưu, kế đến quả Nhất lai (chỉ còn trở lại cõi người một lần), kế đến quả Bất hoàn (không còn trở lại cõi dục), sau cùng là quả A-la-hán. Vào lúc ấy, ông có thấy có mộng, có tâm, có đạo (con đường tu chứng), hay có các đạo quả (quả vị do tu đạo mà đạt) nào có thể nắm bắt được không?"
Thiện Hiện thưa: "Bạch Thế Tôn, không."
Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu lúc ấy ông hoàn toàn không nắm bắt được gì, sao lại nói là đắc quả A-la-hán?"
Thiện Hiện đáp: "Đó là dựa vào thế tục mà nói, không dựa vào thắng nghĩa."
Phật bảo Thiện Hiện: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy: dựa vào thế tục mà nói là thực hành hạnh Bồ-đề, đạt đại Bồ-đề, chứ không dựa vào thắng nghĩa. Thiện Hiện nên biết: vì dựa vào thế tục nên đặt bày ra có sắc, thọ, tưởng, hành, thức; nói rộng ra cho đến vì dựa vào thế tục nên đặt bày ra hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát, đặt bày ra Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; vì dựa vào thế tục nên đặt bày ra hữu tình, Bồ-tát, chư Phật, chứ không dựa vào thắng nghĩa.
Thiện Hiện nên biết: các vị Bồ-tát Ma-ha-tát không thấy có pháp nào có thể làm cho Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề tăng hay giảm, có ích hay có hại, vì tất cả các pháp đều bản tính không. Thiện Hiện nên biết: các vị Bồ-tát Ma-ha-tát đối với tất cả các pháp, ngay cả việc quán bản tính không còn không thể nắm bắt, huống gì có thể nắm bắt được tâm mới phát. Tâm phát đầu tiên còn không thể nắm bắt, huống gì có thể nắm bắt được việc tu từ địa thứ nhất cho đến địa thứ mười, sáu ba-la-mật-đa như bố thí v.v., ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề (ba mươi bảy pháp tu dẫn đến giác ngộ, gồm bốn niệm trụ, bốn chính đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy giác chi, tám thánh đạo chi), ba cửa giải thoát, cho đến vô lượng vô biên Phật pháp. Nếu nói có thể nắm bắt được thì nhất định không có lẽ ấy.
Như vậy, Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, với phương tiện thiện xảo (sự khéo léo trong cách thức, biết dùng phương pháp thích hợp để tu hành và giáo hóa) mà thực hành hạnh Bồ-đề, chứng đại Bồ-đề, cứu độ chúng hữu tình thường không gián đoạn."
Bấy giờ, Thiện Hiện lại thưa Phật: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tuy siêng năng tinh tấn tu hành bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa; an trụ nơi nội không cho đến vô tính tự tính không; an trụ nơi chân như cho đến bất tư nghị giới; an trụ nơi Khổ, Tập, Diệt, Đạo thánh đế; tu hành bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi; tu hành bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định; tu hành các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện; tu hành tám giải thoát cho đến mười biến xứ; tu hành Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa; tu hành tất cả các pháp môn đà-la-ni và tam-ma-địa; tu hành năm nhãn, sáu thần thông; tu hành mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; tu hành đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả; tu hành ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ; tu hành pháp không quên mất, hằng trụ xả tính; tu hành nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; tu hành hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát; tu hành Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề — mà nếu đạo Bồ-đề tu chưa viên mãn thì không thể chứng được Bồ-đề vô thượng. Vậy Bồ-tát Ma-ha-tát làm sao tu đạo Bồ-đề cho được viên mãn để có thể chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa với phương tiện thiện xảo, thì nhờ sức của phương tiện thiện xảo ấy, khi tu hành bố thí ba-la-mật-đa, không nắm bắt việc bố thí, không nắm bắt người cho, không nắm bắt người nhận, không nắm bắt mục đích việc làm, nhưng cũng không xa lìa các pháp ấy mà thực hành bố thí ba-la-mật-đa. Bồ-tát Ma-ha-tát này khi bố thí như vậy thì có thể tu đạo Bồ-đề được viên mãn, mau được thành tựu. Như vậy, Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, dùng phương tiện thiện xảo tu đạo Bồ-đề cho được viên mãn, có thể chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Đối với các ba-la-mật-đa như tịnh giới (giữ giới thanh tịnh) v.v., cho đến hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát và Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của Phật, tùy theo chỗ thích hợp mà nói rộng cũng như vậy."
Bấy giờ, Xá-lợi Tử (tức Xá-lợi-phất, vị đại đệ tử trí tuệ bậc nhất của Phật) thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà dũng mãnh, chân chính siêng năng tu đạo Bồ-đề?"
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, với phương tiện thiện xảo, không gộp hợp sắc cho đến thức, không tách rời sắc cho đến thức; không gộp hợp nhãn xứ cho đến ý xứ, không tách rời nhãn xứ cho đến ý xứ; không gộp hợp sắc xứ cho đến pháp xứ, không tách rời sắc xứ cho đến pháp xứ; không gộp hợp nhãn giới cho đến ý giới, không tách rời nhãn giới cho đến ý giới; không gộp hợp sắc giới cho đến pháp giới, không tách rời sắc giới cho đến pháp giới; không gộp hợp nhãn thức giới cho đến ý thức giới, không tách rời nhãn thức giới cho đến ý thức giới; không gộp hợp nhãn xúc cho đến ý xúc, không tách rời nhãn xúc cho đến ý xúc; không gộp hợp các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên sinh ra, không tách rời các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên sinh ra;
không gộp hợp địa giới cho đến thức giới, không tách rời địa giới cho đến thức giới; không gộp hợp nhân duyên cho đến tăng thượng duyên, không tách rời nhân duyên cho đến tăng thượng duyên; không gộp hợp các pháp do duyên sinh ra, không tách rời các pháp do duyên sinh ra; không gộp hợp vô minh cho đến lão tử, không tách rời vô minh cho đến lão tử; không gộp hợp bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa, không tách rời bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa; không gộp hợp nội không cho đến vô tính tự tính không, không tách rời nội không cho đến vô tính tự tính không; không gộp hợp chân như cho đến bất tư nghị giới, không tách rời chân như cho đến bất tư nghị giới; không gộp hợp Khổ, Tập, Diệt, Đạo thánh đế, không tách rời Khổ, Tập, Diệt, Đạo thánh đế;
không gộp hợp bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi, không tách rời bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi; không gộp hợp bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định, không tách rời bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định; không gộp hợp các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện, không tách rời các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện; không gộp hợp tám giải thoát cho đến mười biến xứ, không tách rời tám giải thoát cho đến mười biến xứ; không gộp hợp Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa, không tách rời Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa; không gộp hợp Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa, không tách rời Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa; không gộp hợp các pháp môn đà-la-ni và tam-ma-địa, không tách rời các pháp môn đà-la-ni và tam-ma-địa; không gộp hợp năm nhãn, sáu thần thông, không tách rời năm nhãn, sáu thần thông;
không gộp hợp mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật, không tách rời mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; không gộp hợp đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, không tách rời đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả; không gộp hợp ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ, không tách rời ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ; không gộp hợp pháp không quên mất, hằng trụ xả tính, không tách rời pháp không quên mất, hằng trụ xả tính; không gộp hợp nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí, không tách rời nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; không gộp hợp quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề, không tách rời quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề; không gộp hợp tất cả hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát và Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật, không tách rời tất cả hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát và Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật.
Vì sao? Vì các pháp như vậy đều không có tự tính (bản chất riêng tự tồn tại) để có thể gộp hợp hay tách rời. Như vậy, Xá-lợi Tử! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa là dũng mãnh, chân chính siêng năng tu đạo Bồ-đề."
Khi ấy, Xá-lợi Tử lại thưa Phật: "Nếu tất cả các pháp đều không có tự tính để có thể gộp hợp hay tách rời, thì Bồ-tát Ma-ha-tát làm sao khơi phát Bát-nhã ba-la-mật-đa và tu học trong đó? Mà nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học Bát-nhã ba-la-mật-đa thì rốt cuộc không thể đạt được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề mà mình mong cầu."
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát không học Bát-nhã ba-la-mật-đa thì rốt cuộc không thể đạt được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề mà mình mong cầu. Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát cầu chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề thì phải học Bát-nhã ba-la-mật-đa mới chứng được. Xá-lợi Tử! Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề mà các vị Bồ-tát Ma-ha-tát mong cầu phải có phương tiện thiện xảo mới chứng được, chứ không phải không có phương tiện thiện xảo mà chứng được.
Xá-lợi Tử! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nếu thấy có pháp nào có tự tính nắm bắt được thì mới có thể chấp lấy; nhưng không thấy có pháp nào có tự tính nắm bắt được thì chấp lấy cái gì? Nghĩa là không chấp lấy rằng: Đây là Bát-nhã ba-la-mật-đa; đây là tĩnh lự, tinh tấn, an nhẫn (nhẫn nhục), tịnh giới, bố thí ba-la-mật-đa; đây là sắc uẩn cho đến thức uẩn; đây là nhãn xứ cho đến ý xứ; đây là sắc xứ cho đến pháp xứ; đây là nhãn giới cho đến ý giới; đây là sắc giới cho đến pháp giới; đây là nhãn thức giới cho đến ý thức giới; đây là nhãn xúc cho đến ý xúc; đây là các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên sinh ra; đây là địa giới cho đến thức giới; đây là nhân duyên cho đến tăng thượng duyên; đây là các pháp do duyên sinh ra; đây là vô minh cho đến lão tử; đây là nội không cho đến vô tính tự tính không; đây là chân như cho đến bất tư nghị giới; đây là Khổ, Tập, Diệt, Đạo thánh đế;
đây là bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi; đây là bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định; đây là các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện; đây là tám giải thoát cho đến mười biến xứ; đây là Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa; đây là Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa; đây là các pháp môn đà-la-ni và tam-ma-địa; đây là năm nhãn, sáu thần thông; đây là mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; đây là đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả; đây là ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ; đây là pháp không quên mất, hằng trụ xả tính; đây là nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; đây là quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề; đây là tất cả hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát; đây là Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật; đây là dị sinh (phàm phu, người chưa thấy chân lý, vì do nghiệp khác nhau mà sinh vào các loài khác nhau); đây là Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu chứng, hướng đến quả A-la-hán); đây là Độc giác; đây là Bồ-tát Ma-ha-tát; đây là Như Lai, Ứng cúng (bậc xứng đáng được cúng dường), Chánh đẳng giác (bậc giác ngộ chân chính, trọn khắp).
Xá-lợi Tử! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, biết đúng như thật rằng tính của tất cả các pháp đều không thể chấp lấy. Nghĩa là: Bát-nhã cho đến bố thí ba-la-mật-đa đều không thể chấp lấy; sắc uẩn cho đến thức uẩn đều không thể chấp lấy; nhãn xứ cho đến ý xứ đều không thể chấp lấy; sắc xứ cho đến pháp xứ đều không thể chấp lấy; nhãn giới cho đến ý giới đều không thể chấp lấy; sắc giới cho đến pháp giới đều không thể chấp lấy; nhãn thức giới cho đến ý thức giới đều không thể chấp lấy; nhãn xúc cho đến ý xúc đều không thể chấp lấy; các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên sinh ra đều không thể chấp lấy; địa giới cho đến thức giới đều không thể chấp lấy; nhân duyên cho đến tăng thượng duyên đều không thể chấp lấy; các pháp do duyên sinh ra đều không thể chấp lấy; vô minh cho đến lão tử đều không thể chấp lấy;
bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi đều không thể chấp lấy; nội không cho đến vô tính tự tính không đều không thể chấp lấy; chân như cho đến bất tư nghị giới đều không thể chấp lấy; Khổ, Tập, Diệt, Đạo thánh đế đều không thể chấp lấy; bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định đều không thể chấp lấy; các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện đều không thể chấp lấy; tám giải thoát cho đến mười biến xứ đều không thể chấp lấy; Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa đều không thể chấp lấy; Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa đều không thể chấp lấy; các pháp môn đà-la-ni và tam-ma-địa đều không thể chấp lấy; năm nhãn, sáu thần thông đều không thể chấp lấy; mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật đều không thể chấp lấy; đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả đều không thể chấp lấy; ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ đều không thể chấp lấy; pháp không quên mất, hằng trụ xả tính đều không thể chấp lấy; nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí đều không thể chấp lấy; quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề đều không thể chấp lấy; tất cả hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát và Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật đều không thể chấp lấy; tất cả dị sinh, Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Như Lai đều không thể chấp lấy.
Xá-lợi Tử! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, vì biết đúng như thật rằng tính của tất cả các pháp không thể chấp lấy, nên đối với tất cả các pháp đều được không chướng ngại. Xá-lợi Tử! Ba-la-mật-đa không thể chấp lấy này chính là ba-la-mật-đa không chướng ngại; ba-la-mật-đa không chướng ngại như vậy chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát nên học trong đó.
Xá-lợi Tử! Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát có thể học trong đó, thì đối với tất cả các pháp đều không nắm bắt được gì; ngay cả việc học còn không nắm bắt được, huống gì nắm bắt được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, huống gì nắm bắt được Bát-nhã ba-la-mật-đa, huống gì nắm bắt được pháp của dị sinh, Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Phật. Vì sao? Xá-lợi Tử! Vì không có một pháp nhỏ nào thật có tự tính. Trong tất cả các pháp không có tự tính, cái gì là pháp của dị sinh? Cái gì là pháp của bậc Dự lưu, cho đến pháp của chư Phật? Xá-lợi Tử! Các pháp như vậy đã không thể nắm bắt, thì dựa vào pháp nào mà có thể đặt bày ra có bổ-đặc-già-la (một cá thể, một "con người", cái được coi là chủ thể đi trong luân hồi)? Bổ-đặc-già-la đã không thể nắm bắt, thì làm sao có thể nói đây là dị sinh, đây là bậc Dự lưu, cho đến đây là Như Lai, Ứng cúng, Chánh đẳng giác?"
Khi ấy, Xá-lợi Tử liền thưa Phật: "Nếu tất cả các pháp đều không có tự tính, đều không phải thật có, thì dựa vào việc gì mà có thể biết rõ: đây là dị sinh, đây là pháp của dị sinh; nói rộng ra cho đến đây là Như Lai, Ứng cúng, Chánh đẳng giác, đây là pháp của Như Lai, Ứng cúng, Chánh đẳng giác?"
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Ý ông thế nào? Có thật có sắc — trong quá khứ hoặc tương lai — như các phàm phu ngu muội chấp không? Có thật có thọ, tưởng, hành, thức — trong quá khứ hoặc tương lai — như các phàm phu ngu muội chấp không? Nói rộng ra cho đến có thật có Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề của chư Phật — trong quá khứ hoặc tương lai — như các phàm phu ngu muội chấp không? Có thật có dị sinh cho đến Như Lai, Ứng cúng, Chánh đẳng giác — trong quá khứ hoặc tương lai — như các phàm phu ngu muội chấp không?"
Xá-lợi Tử thưa: "Bạch Thế Tôn, không. Chỉ do điên đảo (thấy ngược với sự thật, lấy giả làm thật) mà phàm phu ngu muội có những sự chấp như vậy."
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, với phương tiện thiện xảo, tuy quán các pháp đều không có tự tính, đều không phải thật có, nhưng dựa vào thế tục mà phát tâm hướng tới Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, vì các hữu tình mà khéo léo giảng nói, khiến họ có được hiểu biết chân chính, lìa bỏ các điên đảo."
Khi ấy, Xá-lợi Tử lại thưa Phật: "Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa có phương tiện thiện xảo, và nhờ sức phương tiện thiện xảo ấy, tuy quán các pháp đều không có tự tính, đều không phải thật có, nhưng dựa vào thế tục mà phát tâm hướng tới Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, vì các hữu tình mà khéo léo giảng nói, khiến họ có được hiểu biết chân chính, lìa bỏ các điên đảo?"
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì thành tựu phương tiện thiện xảo như thế này: hoàn toàn không thấy có một chút pháp thật nào có thể dừng trụ trong đó. Vì dừng trụ trong đó nên có vướng mắc; vì vướng mắc nên có thoái lui chìm đắm; vì thoái lui chìm đắm nên tâm liền yếu kém; vì tâm yếu kém nên sinh ra lười biếng.
Xá-lợi Tử! Vì tất cả các pháp đều không có thực thể, không có ngã và ngã sở, đều lấy cái không có tự tính làm tự tính, bản tính vắng lặng trống không, tự tướng vắng lặng trống không; chỉ có tất cả các phàm phu ngu muội mê lầm điên đảo mà chấp trước sắc uẩn cho đến thức uẩn; chấp trước nhãn xứ cho đến ý xứ; chấp trước sắc xứ cho đến pháp xứ; chấp trước nhãn giới cho đến ý giới; chấp trước sắc giới cho đến pháp giới; chấp trước nhãn thức giới cho đến ý thức giới; chấp trước nhãn xúc cho đến ý xúc; chấp trước các cảm thọ do nhãn xúc làm duyên sinh ra cho đến các cảm thọ do ý xúc làm duyên sinh ra; chấp trước địa giới cho đến thức giới; chấp trước nhân duyên cho đến tăng thượng duyên; chấp trước các pháp do duyên sinh ra; chấp trước vô minh cho đến lão tử; chấp trước bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa; chấp trước nội không cho đến vô tính tự tính không; chấp trước chân như cho đến bất tư nghị giới; chấp trước Khổ, Tập, Diệt, Đạo thánh đế;
chấp trước bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi; chấp trước bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định; chấp trước các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện; chấp trước tám giải thoát cho đến mười biến xứ; chấp trước Tịnh quán địa cho đến Như Lai địa; chấp trước Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa; chấp trước các pháp môn đà-la-ni và tam-ma-địa; chấp trước năm nhãn, sáu thần thông; chấp trước mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; chấp trước đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả; chấp trước ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ; chấp trước pháp không quên mất, hằng trụ xả tính; chấp trước nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; chấp trước quả Dự lưu cho đến Độc giác bồ-đề; chấp trước hạnh Bồ-tát Ma-ha-tát; chấp trước Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề; chấp trước dị sinh cho đến Như Lai, Ứng cúng, Chánh đẳng giác.
Vì nguyên do ấy, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát quán tất cả các pháp đều không có thực thể, không có ngã và ngã sở, đều lấy cái không có tự tính làm tự tính, bản tính vắng lặng trống không, tự tướng vắng lặng trống không, rồi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà tự mình đứng vững, như một nhà ảo thuật, vì các hữu tình mà nói pháp: với những người keo kiệt tham lam thì nói về bố thí; với những người phạm giới thì nói về tịnh giới; với những người nóng giận thì nói về an nhẫn; với những người lười biếng thì nói về tinh tấn; với những người tâm tán loạn thì nói về tĩnh lự; với những người trí tuệ xấu ác thì nói về Bát-nhã.
Bồ-tát Ma-ha-tát này sau khi đã đặt để các hữu tình an trụ trong bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa, lại vì họ giảng nói pháp thánh thù thắng có thể đưa ra khỏi sinh tử, khiến các hữu tình nương theo đó tu học: hoặc đắc quả Dự lưu, hoặc đắc quả Nhất lai, hoặc đắc quả Bất hoàn, hoặc đắc quả A-la-hán, hoặc đắc Độc giác bồ-đề, hoặc bước vào địa vị Bồ-tát Ma-ha-tát, hoặc an trụ nơi Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề."
Khi ấy, Xá-lợi Tử lại thưa Phật: "Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, vì sao không gọi là người có chỗ nắm bắt? Nghĩa là các hữu tình thật không có gì cả, mà lại khiến họ an trụ trong bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa, lại vì họ giảng nói pháp thánh thù thắng có thể đưa ra khỏi sinh tử, hoặc khiến họ đắc quả Dự lưu, cho đến hoặc khiến họ chứng được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề."
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì đối với các hữu tình không có chỗ nắm bắt. Vì sao? Vì Bồ-tát Ma-ha-tát này khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa không thấy có một chút hữu tình thật nào có thể nắm bắt, chỉ có hữu tình được gọi tạm theo thế tục.
Xá-lợi Tử! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa an trụ nơi nhị đế (hai chân lý) mà vì các hữu tình giảng nói chính pháp. Hai chân lý ấy là gì? Một là thế tục đế, hai là thắng nghĩa đế. Xá-lợi Tử! Tuy trong cả hai chân lý, việc đặt bày ra hữu tình đều không thể nắm bắt, nhưng các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, với phương tiện thiện xảo, vẫn vì các hữu tình giảng nói những điều cốt yếu của pháp, khiến các hữu tình sau khi nghe chính pháp thì ngay trong hiện pháp (đời sống hiện tại này) còn không thấy có cái ta, huống gì sẽ có thể nắm bắt được thánh quả (quả vị của bậc thánh) mà mình mong cầu.
Như vậy, Xá-lợi Tử! Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, với phương tiện thiện xảo, tuy vì hữu tình giảng nói những điều cốt yếu của pháp, khiến họ tu hạnh chân chính, đạt được quả chứng, nhưng tâm đối với họ hoàn toàn không có chỗ nắm bắt, vì biết rõ các pháp không thể nắm bắt."
Khi ấy, Xá-lợi Tử liền thưa Phật: "Những vị Bồ-tát Ma-ha-tát này là Bồ-tát Ma-ha-tát chân thật. Tuy đối với các pháp không nắm bắt tính đồng nhất, không nắm bắt tính khác biệt, không nắm bắt tính tổng thể, không nắm bắt tính riêng biệt, nhưng vẫn mặc áo giáp công đức lớn như vậy (ví công đức và thệ nguyện lớn như áo giáp giúp Bồ-tát vững bền, không lùi bước trước gian khó). Nhờ mặc áo giáp công đức lớn như vậy nên không sinh vào Dục giới, không sinh vào Sắc giới, không sinh vào Vô sắc giới (ba cõi của luân hồi: cõi còn ham muốn dục lạc, cõi chỉ còn thân sắc vi diệu, cõi không còn hình sắc chỉ có tâm thức), không thấy hữu vi giới (cảnh giới các pháp do nhân duyên tạo tác, có sinh có diệt), không thấy vô vi giới (cảnh giới các pháp không do tạo tác, không sinh không diệt).
Tuy giáo hóa hữu tình khiến ra khỏi ba cõi, nhưng đối với hữu tình hoàn toàn không có chỗ nắm bắt, cũng không nắm bắt việc đặt bày ra hữu tình. Vì việc đặt bày ra hữu tình không thể nắm bắt nên không có trói buộc, không có cởi mở; vì không có trói buộc và cởi mở nên không có nhiễm ô, không có thanh tịnh; vì không có nhiễm ô và thanh tịnh nên sự sai khác của các thú (các nẻo tái sinh như trời, người, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục...) không thể biết rõ; vì sự sai khác của các thú không thể biết rõ nên không có nghiệp (hành động có tác dụng dẫn đến quả báo), không có phiền não; vì không có nghiệp và phiền não nên cũng không có quả dị thục (quả báo chín muồi ở thời điểm khác, mang tính chất khác với nhân đã gây). Đã không có quả dị thục thì làm sao có ta và hữu tình trôi lăn trong các thú, sinh trong ba cõi với đủ thứ sai khác?"
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Xá-lợi Tử! Nếu loài hữu tình trước có sau không, thì Bồ-tát và Như Lai lẽ ra phải có lỗi; còn nói trước không sau có thì lý cũng không đúng. Sự có hay không của việc luân hồi trong các thú cũng như vậy. Vì thế, Xá-lợi Tử! Dù Như Lai ra đời hay không ra đời, pháp tính (bản tính chân thật của mọi pháp) vẫn thường trụ; chân như, pháp giới (cảnh giới bản thể của mọi pháp), tính không hư dối rốt cuộc không hề đổi khác.
Vì pháp tính, pháp giới, pháp trụ (tính an trụ không đổi của pháp), pháp định (tính quyết định không sai khác của pháp), chân như, thực tế (bờ mé chân thật, tức sự thật tối hậu) của tất cả các pháp đều giống như hư không, trong đó còn không có ta v.v. để nắm bắt, huống gì có các pháp như sắc v.v. để nắm bắt. Đã không có các pháp như sắc v.v. để nắm bắt, thì làm sao có luân hồi trong các thú? Luân hồi trong các thú đã không thể nắm bắt, thì làm sao có việc thành thục hữu tình khiến họ giải thoát? Chỉ là dựa vào thế tục mà tạm nói là có.
Xá-lợi Tử! Vì các pháp như vậy tự tính đều không, nên các vị Bồ-tát Ma-ha-tát sau khi được nghe đúng như thật từ chư Phật quá khứ, vì muốn giải thoát hữu tình khỏi sự chấp trước điên đảo, mà cầu hướng tới Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Trong khi cầu hướng tới, họ không nghĩ thế này: 'Ta đối với pháp này đã đạt hay sẽ đạt; khiến cho những hữu tình kia đã được hay sẽ được cứu thoát khỏi mọi khổ sinh tử nơi chỗ họ chấp trước.'
Xá-lợi Tử! Bồ-tát Ma-ha-tát này vì muốn giải thoát hữu tình khỏi sự chấp trước điên đảo mà mặc áo giáp công đức, trang nghiêm bằng thệ nguyện lớn, dũng mãnh, chân chính siêng năng, không quyến luyến đắm trước điều gì, không thoái lui khỏi Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, luôn luôn đối với Bồ-đề không sinh nghi ngờ rằng: 'Ta sẽ đạt được hay không đạt được?' mà chỉ chánh niệm (giữ tâm tỉnh thức đúng đắn) nghĩ rằng: 'Ta nhất định sẽ đạt được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề mà ta mong cầu, làm lợi ích chân thật cho các hữu tình' — nghĩa là khiến họ giải thoát khỏi sự mê lầm điên đảo, khỏi luân hồi trong các thú phải chịu khổ sinh tử.
Xá-lợi Tử! Bồ-tát Ma-ha-tát này tuy giải thoát hữu tình khỏi mê lầm điên đảo và sinh tử trong các thú, nhưng không có chỗ nắm bắt; chỉ dựa vào thế tục mà nói là có việc ấy.
Xá-lợi Tử! Ví như một nhà ảo thuật khéo léo, hoặc học trò của ông ta, dùng thuật lưới Đế Thích (phép huyễn thuật mang tên tấm lưới báu của trời Đế Thích, có thể làm hiện ra vô số ảnh tượng) hóa ra vô lượng trăm nghìn câu-chi (một câu-chi là mười triệu) na-dữu-đa (một đơn vị số cực lớn) người, lại hóa ra đủ thứ món ăn thức uống thượng hạng, mầu nhiệm, đem cho những hữu tình huyễn hóa ấy, khiến tất cả đều no đủ. Làm xong việc ấy, ông ta vui mừng xướng lên rằng: 'Ta đã được khối phúc đức rộng lớn.' Ý ông thế nào? Nhà ảo thuật khéo léo ấy, hoặc học trò của ông ta, có thật làm cho hữu tình được no đủ không?"
Xá-lợi Tử thưa: "Bạch Thế Tôn, không."
Phật bảo Xá-lợi Tử: "Bồ-tát Ma-ha-tát cũng như vậy. Từ lúc mới phát tâm, vì muốn cứu độ giải thoát các hữu tình, họ tu hành bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa; an trụ nơi nội không cho đến vô tính tự tính không; an trụ nơi chân như cho đến bất tư nghị giới; an trụ nơi Khổ, Tập, Diệt, Đạo thánh đế; tu hành bốn niệm trụ cho đến tám thánh đạo chi; tu hành bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định; tu hành các cửa giải thoát không, vô tướng, vô nguyện; tu hành tám giải thoát cho đến mười biến xứ; tu hành Cực hỷ địa cho đến Pháp vân địa; tu hành các pháp môn đà-la-ni và tam-ma-địa; tu hành năm nhãn, sáu thần thông; tu hành mười lực của Như Lai cho đến mười tám pháp bất cộng của Phật; tu hành đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả; tu hành ba mươi hai tướng đại sĩ, tám mươi vẻ đẹp phụ; tu hành pháp không quên mất, hằng trụ xả tính; tu hành nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí; làm viên mãn đạo đại Bồ-đề của Bồ-tát, thành thục hữu tình, nghiêm tịnh cõi Phật.
Xá-lợi Tử! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tuy làm những việc ấy, nhưng đối với hữu tình và tất cả các pháp hoàn toàn không có chỗ nắm bắt, không nghĩ thế này: 'Ta dùng pháp này để điều phục những loài hữu tình như thế, khiến họ xa lìa chấp trước điên đảo, không còn qua lại chịu khổ sinh tử.'"
Bấy giờ, Cụ thọ Thiện Hiện liền thưa Phật: "Bạch Thế Tôn! Thế nào là đạo đại Bồ-đề của Bồ-tát, mà các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành đạo này với phương tiện thiện xảo thì thành thục hữu tình, nghiêm tịnh cõi Phật, mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Bố thí cho đến Bát-nhã ba-la-mật-đa mà các vị Bồ-tát Ma-ha-tát thực hành từ lúc mới phát tâm, nói rộng ra cho đến nhất thiết trí, đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí và vô lượng vô biên Phật pháp khác mà họ thực hành, đều là đạo đại Bồ-đề của Bồ-tát. Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành đạo này, với phương tiện thiện xảo mà thành thục hữu tình, nghiêm tịnh cõi Phật, mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, nhưng không có ý tưởng về hữu tình, cõi Phật v.v."
Cụ thọ Thiện Hiện lại thưa Phật: "Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành bố thí ba-la-mật-đa, với phương tiện thiện xảo mà thành thục hữu tình?"
Phật bảo Thiện Hiện: "Có Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành bố thí ba-la-mật-đa, với phương tiện thiện xảo, tự mình thực hành bố thí, cũng khuyên người khác thực hành bố thí, ân cần răn dạy và chỉ bảo họ rằng: 'Này các thiện nam tử! Chớ đắm trước việc bố thí. Nếu đắm trước việc bố thí thì sẽ phải thọ thân nữa; nếu phải thọ thân nữa thì do đó xoay vần mãi, sẽ phải chịu vô lượng vô biên khổ lớn. Này các thiện nam tử! Trong thắng nghĩa đế hoàn toàn không có bố thí, cũng không có người cho, người nhận, vật bố thí và các quả của bố thí. Các pháp như vậy bản tính đều không; trong bản tính không thì không có pháp nào có thể chấp lấy, ngay cả tính không của các pháp cũng không thể chấp lấy.'
Như vậy, Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành bố thí ba-la-mật-đa, tuy đối với hữu tình tự mình bố thí, cũng khuyên người khác bố thí, nhưng đối với việc bố thí, người cho, người nhận, vật bố thí, quả bố thí đều không có chỗ nắm bắt. Bố thí ba-la-mật-đa như vậy gọi là ba-la-mật-đa không có chỗ nắm bắt. Thiện Hiện nên biết: Bồ-tát Ma-ha-tát này khi đối với các pháp ấy không có chỗ nắm bắt, thì với phương tiện thiện xảo có thể giáo hóa hữu tình an trụ nơi quả Dự lưu, nói rộng ra cho đến hoặc hướng tới Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề. Như vậy, Thiện Hiện! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành bố thí ba-la-mật-đa thì thành thục hữu tình, khiến họ được lợi ích và an vui.
Thiện Hiện nên biết: Bồ-tát Ma-ha-tát này tự mình thực hành bố thí, cũng khuyên người khác thực hành bố thí, luôn luôn ca ngợi đúng đắn pháp bố thí, vui mừng khen ngợi người thực hành bố thí. Bồ-tát Ma-ha-tát này sau khi tu hành sự bố thí lớn như vậy, hoặc sinh vào dòng họ lớn sát-đế-lợi (giai cấp vua chúa, quý tộc và võ sĩ ở Ấn Độ xưa), hoặc sinh vào dòng họ lớn bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tư tế ở Ấn Độ xưa), hoặc sinh vào dòng họ lớn trưởng giả (bậc giàu có, đức độ, được kính trọng), hoặc sinh vào dòng họ lớn cư sĩ (người tại gia giàu sang), giàu có nhiều của báu; hoặc làm tiểu vương ở một nước nhỏ, giàu sang tự tại; hoặc làm đại vương ở một nước lớn, giàu sang tự tại; hoặc làm Chuyển luân vương (vị vua lý tưởng, dùng chính pháp cai trị cả thế giới) ở cõi bốn châu (bốn đại lục quanh núi Tu-di theo vũ trụ quan Phật giáo, tức toàn bộ thế giới), giàu sang tự tại.
Bồ-tát Ma-ha-tát này sinh vào những nơi tôn quý như vậy, dùng bốn nhiếp sự (bốn cách thu phục, gắn bó với người khác: bố thí, nói lời ái ngữ dịu dàng, làm việc lợi ích, cùng chung việc làm với họ) để thu nhiếp các hữu tình. Trước hết dạy hữu tình an trụ trong bố thí, từ đó dần dần khiến họ an trụ trong tịnh giới, an nhẫn, tinh tấn, tĩnh lự, Bát-nhã; lại khiến họ an trụ trong bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc định; lại khiến họ an trụ trong ba mươi bảy pháp trợ Bồ-đề; lại khiến họ an trụ trong ba cửa giải thoát.
Bồ-tát Ma-ha-tát này sau khi khiến các hữu tình an trụ trong những pháp lành như vậy, hoặc khiến họ bước vào chính tính ly sinh (giai vị bước vào dòng bậc thánh, lìa khỏi tính chất phàm phu), đắc quả Dự lưu cho đến khiến họ đắc quả A-la-hán; hoặc khiến họ bước vào chính tính ly sinh, dần dần chứng được Độc giác bồ-đề; hoặc khiến họ bước vào chính tính ly sinh, dần dần tu học các địa vị Bồ-tát, mau hướng tới Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.
Lại bảo họ rằng: 'Này các thiện nam tử! Hãy phát nguyện lớn, mau hướng tới Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, làm những việc lợi ích thù thắng cho các hữu tình. Các loài hữu tình phân biệt hư dối, các pháp mà họ chấp đều không có tự tính, chỉ do điên đảo mà chấp càn là có. Vì thế các ngươi hãy siêng năng tinh tấn, tự mình dứt bỏ điên đảo và cũng khuyên người khác dứt bỏ; tự mình thoát khỏi sinh tử và cũng khiến người khác thoát; tự mình được lợi ích lớn và cũng khiến người khác được.'"
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm ba mươi tư.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm mười lăm (?).
Tam tạng pháp sư (vị thầy tinh thông cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang (cao tăng đời Đường, Trung Quốc) vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video