Phần thứ sáu, phẩm thứ ba: Hiển tướng (bày rõ đặc điểm của Bát-nhã).
Bấy giờ Tối Thắng (vị thiên vương, tức vua một cõi trời, đang thưa hỏi Phật trong pháp hội này) lại từ chỗ ngồi đứng dậy, khoác áo che vai trái, gối phải quỳ sát đất, chắp tay hướng về Phật mà thưa: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu tôn xưng Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính), Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ siêu việt thấy rõ bản chất chân thật của mọi sự vật, đưa người từ bờ mê sang bờ giác ngộ) sâu xa lấy gì làm tướng (đặc điểm để nhận biết)?" Khi ấy Thế Tôn bảo Tối Thắng: "Thiên vương nên biết, tướng của đất, nước, lửa, gió, hư không ra sao thì Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy." Lúc ấy Tối Thắng liền thưa Phật: "Bạch Thế Tôn, vì sao Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lại giống tướng của đất, nước, lửa, gió, hư không?"
Phật bảo Tối Thắng: "Thiên vương nên biết, trùm khắp, rộng lớn, khó đo lường, đó là tướng của đất. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy. Vì sao? Vì chân như (tính chân thật vốn như thế, không hề đổi khác) của các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) trùm khắp, rộng lớn, khó đo lường. Thiên vương nên biết, mọi loài cây thuốc, cỏ cây đều nương đất mà sinh trưởng. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, có thể làm cho mọi pháp lành sinh trưởng. Thiên vương nên biết, ví như đất lớn, có thêm vào cũng không mừng, bớt đi cũng không buồn, vì đất lìa ngã và ngã sở (cái 'ta' và 'cái của ta'), không có tướng đối đãi hai bên. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, được khen ngợi không tăng, bị chê bai không giảm, vì lìa ngã và ngã sở, không có tướng đối đãi hai bên.
"Lại như đất lớn, người đời qua lại, nhấc chân đặt chân, không ai không nương vào nó. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy: dù cầu sinh vào thiện thú (cõi lành, như cõi người, cõi trời) hay hướng về Niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sống chết), không ai không nương tựa vào nó. Lại như đất lớn sản sinh đủ thứ của báu. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, sinh ra đủ loại công đức trong thế gian. Lại như đất lớn, sâu kiến, muỗi mòng và đủ thứ phiền nhiễu không thể làm nó lay động. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, lìa ngã và ngã sở, hoàn toàn không phân biệt, không thể lay động. Lại như đất lớn, dù nghe tiếng sư tử, rồng, voi lớn, rốt cuộc cũng không kinh sợ. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, tất cả thiên ma (ma vương cõi trời chuyên phá người tu) cùng ngoại đạo (những người theo các giáo phái ngoài Phật pháp) đều không thể làm cho nó sợ hãi. Vì sao? Vì không thấy có ta, không thấy có pháp, do tự tính vốn là không.
"Thiên vương nên biết, ví như nước chảy từ cao xuống thấp, là chỗ quy tụ của các loài thủy tộc. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, từ pháp giới chân thật (thực tính chân thật của muôn pháp) chảy về thế gian, là chỗ nương tựa của mọi pháp lành. Lại như nước có thể thấm nhuần cỏ cây, làm nảy hoa kết trái. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, thấm nhuần các đẳng trì (trạng thái thiền định giữ tâm chuyên nhất, quân bình), sinh ra các pháp trợ đạo (những pháp tu hỗ trợ cho con đường giác ngộ), thành tựu nhất thiết trí (trí biết rõ tất cả mọi điều), đạt quả Phật pháp, làm lợi ích, an vui cho tất cả hữu tình (chúng sinh có tình cảm, ý thức). Lại như nước ngấm vào gốc cỏ cây, có thể làm chúng ngã bật lên rồi trôi theo dòng. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, có thể diệt tận gốc mọi kiến thú (các lối thấy sai lầm), phiền não (những trạng thái tâm gây rối loạn và khổ đau như tham lam, giận dữ, mê muội) và tập khí (thói quen, dấu vết còn sót lại của phiền não), khiến vĩnh viễn không sinh lại.
"Lại như nước, bản tính vốn trong sạch, không bợn nhơ, không vẩn đục. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy: thể không có phiền não nên gọi là trong sạch; lìa được mọi mê lầm nên gọi là không bợn nhơ; chỉ một tướng, không khác biệt nên gọi là không vẩn đục. Như người gặp nóng mùa hè, gặp nước thì mát mẻ; hữu tình bị phiền não thiêu đốt, nếu được nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế, ắt được mát mẻ, lìa mọi nóng bức khổ não. Như người khát, có nước thì hết khát; người cầu pháp xuất thế (pháp vượt khỏi vòng sống chết của thế gian), được Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì mong nguyện liền được thỏa. Lại như ao suối sâu thẳm, khó lội vào; Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế là cảnh giới của chư Phật, sâu thẳm khó vào. Lại như ở thế gian, chỗ hố trũng nào nước cũng đều bằng phẳng. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, đối với Độc giác (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét nhân duyên, không cần thầy), Thanh văn (bậc nghe lời Phật dạy mà tu chứng giải thoát) và dị sinh (phàm phu, người chưa thấy chân lý) đều bình đẳng. Lại như nước sạch rửa trôi cáu bẩn, làm cho sạch sẽ; cũng vậy, Bồ-tát (người phát tâm cầu thành Phật để cứu độ chúng sinh) thông đạt Bát-nhã ba-la-mật-đa, lìa mọi phiền não, liền được thanh tịnh. Vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa tự tính thanh tịnh, lìa mọi mê lầm.
"Thiên vương nên biết, ví như lửa tuy đốt cháy mọi cây cối, cỏ thuốc mà không nghĩ: 'Ta đốt được vật.' Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, tuy có thể diệt hẳn mọi phiền não và tập khí mà không nghĩ: 'Ta diệt hẳn được.' Lại như lửa có thể làm chín mọi vật. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, có thể làm chín muồi mọi Phật pháp. Lại như lửa có thể làm khô cạn mọi vật ẩm ướt. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, có thể làm khô cạn các dòng thác lũ của lậu (phiền não rỉ chảy, khiến chúng sinh trôi lăn trong sinh tử), khiến vĩnh viễn không khởi lên. Lại như đống lửa trên đỉnh núi Tuyết, tuy có thể chiếu xa một du-thiện-na (đơn vị đo đường dài của Ấn Độ xưa, khoảng mười mấy cây số), cho đến chiếu xa mười du-thiện-na, mà không có ý nghĩ: 'Ta chiếu được xa.' Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, tuy chiếu soi Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát mà cũng không nghĩ: 'Ta chiếu soi được họ.'
"Lại như cầm thú ban đêm thấy ánh lửa thì sợ hãi lánh xa; hàng dị sinh phúc mỏng, Thanh văn, Độc giác, nếu nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa thì sợ hãi bỏ đi. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nghe được tên còn khó, huống là tu học. Như người đi xa ban đêm lạc mất đường chính, nếu thấy ánh lửa thì rất vui mừng, biết có làng xóm, vội đi đến đó, tới nơi liền yên ổn, không còn sợ hãi; trong đêm dài đồng hoang của sinh tử, người có phúc đức nếu được nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa thì rất vui mừng, thọ trì (nhận lấy và giữ gìn), đọc tụng, vĩnh viễn lìa phiền não, tâm được an vui. Như lửa ở thế gian, sang hèn đều dùng như nhau; Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, bậc thánh và phàm phu bình đẳng đều có. Như hàng Bà-la-môn (giai cấp tu sĩ, tư tế ở Ấn Độ xưa) và Sát-đế-lợi (giai cấp vua chúa, quan võ) đều thờ cúng lửa; chư Phật và Bồ-tát đều cúng dường Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Lại như một đốm lửa nhỏ có thể thiêu cháy cả tam thiên đại thiên thế giới (một vũ trụ lớn gồm một tỉ thế giới nhỏ theo quan niệm Phật giáo); Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, nếu nghe một câu thì có thể thiêu đốt vô lượng phiền não.
"Thiên vương nên biết, ví như gió có thể làm cho mọi vật tăng trưởng. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, có thể làm cho mọi pháp lành thế gian và xuất thế gian tăng trưởng. Lại như gió khi mạnh lên thì có thể quật đổ mọi vật. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, nếu tu tập đến mức mạnh mẽ thì có thể quét sạch phiền não sinh tử. Lại như gió có thể làm cho chỗ oi bức trở nên mát mẻ. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, có thể khiến hữu tình đang oi bức vì phiền não chứng được Niết-bàn mát mẻ, thường còn, an vui. Lại như gió thổi bay phấp phới không dừng. Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, đối với mọi pháp đều không dừng trụ chỗ nào.
"Thiên vương nên biết, Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa lìa nhơ, không vướng mắc, là trí tuệ vắng lặng, vô lượng vô biên, bình đẳng thông đạt thật tính của các pháp; như hư không bao la, tính không dừng trụ chỗ nào; lìa tướng đối tượng, vượt khỏi tầm tứ (tầm: suy nghĩ tìm kiếm thô; tứ: suy xét kỹ càng; hai hoạt động phân biệt của tâm) v.v.; tâm và tâm sở (các tác dụng tâm lý đi kèm theo tâm) đều không phân biệt; không sinh, không diệt, vì tự tính vốn lìa.
"Thiên vương nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát có tâm nguyện và công hạnh rộng lớn) thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, làm lợi ích an vui cho hữu tình, ở thế gian thật hiếm có, giống như mặt trời mặt trăng mà ai cũng được dùng. Nghĩa là: như vầng trăng mát có thể xua cái nóng bức; Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, có thể trừ mọi độc nóng của phiền não. Lại như trăng sáng, người đời ưa nhìn; Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, được mọi bậc thánh hiền ưa thấy. Lại như trăng thời bạch nguyệt (nửa tháng trăng tròn dần, từ đầu tháng đến rằm) ngày ngày lớn dần; các vị Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, từ lúc mới phát tâm cho đến khi chứng được Vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, trọn vẹn, tức quả vị Phật) mà mình mong cầu, cũng tăng trưởng dần dần. Lại như trăng thời hắc nguyệt (nửa tháng trăng khuyết dần) ngày ngày hao mòn đến hết; các vị Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, phiền não và tùy miên (phiền não ngủ ngầm, tiềm ẩn bám theo con người) cũng giảm dần đến hết.
"Lại như trăng tròn được các Bà-la-môn, Sát-đế-lợi v.v. đều khen ngợi; nếu thiện nam tử, thiện nữ nhân (người nam, người nữ có lòng lành) thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì trời, người, A-tố-lạc (tức A-tu-la, loài thần có sức mạnh, hay gây chiến với chư thiên) v.v. ở thế gian đều khen ngợi. Lại như mặt trăng đi khắp bốn châu (bốn đại lục quanh núi trung tâm thế giới theo quan niệm Phật giáo); Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, đối với sắc (vật chất), tâm v.v. không chỗ nào không trùm khắp. Lại như trăng trong luôn tự trang nghiêm; Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, bản tính vốn thanh tịnh, luôn tự trang nghiêm. Vì sao? Vì bản tính lìa nhiễm ô, không sinh không diệt, trùm khắp mọi pháp, tự tính vốn lìa.
"Ví như mặt trời rực rỡ tuy phá tan mọi bóng tối mà không nghĩ: 'Ta phá được chúng.' Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, tuy phá được mọi tùy miên từ vô thủy (từ thuở không có khởi đầu) mà không nghĩ: 'Ta phá được chúng.' Lại như mặt trời gay gắt tuy làm nở hoa sen mà không nghĩ: 'Ta làm nó nở.' Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, tuy mở tâm Bồ-tát ma-ha-tát mà không nghĩ: 'Ta mở được tâm ấy.' Lại như mặt trời đẹp đẽ tuy chiếu khắp mười phương mà không nghĩ: 'Ta chiếu khắp.' Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng như vậy, tuy chiếu soi vô biên mà không có tướng chiếu soi. Như thấy phương đông hiện ánh hồng thì biết chẳng bao lâu vầng mặt trời sẽ mọc; nếu ai được nghe Bát-nhã ba-la-mật-đa thì nên biết người ấy cách quả Phật không xa. Như các thiện nam tín nữ ở Thiệm-bộ châu (châu phía nam, nơi loài người chúng ta sinh sống), thấy mặt trời mọc thì rất vui mừng; khi nào ở thế gian xuất hiện danh hiệu Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì tất cả thánh hiền đều rất hoan hỷ.
"Lại như khi mặt trời mọc thì ánh trăng và ánh sao đều khuất hết; nếu các Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì mọi công đức của ngoại đạo và nhị thừa (hai cỗ xe: Thanh văn và Độc giác, những lối tu chỉ cầu giải thoát cho riêng mình) đều lu mờ. Lại như khi mặt trời mọc mới thấy được chỗ hố hầm, cao thấp; nếu các Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì thế gian mới biết đường tà đường chính. Vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa tự tướng bình đẳng, không sinh không diệt, tính vốn xa lìa.
"Thiên vương nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thì phần nhiều tu hạnh quán không, không dừng trụ vướng mắc; tu tập đạo sáng suốt, diệt trừ chướng ngại tối tăm; xa lìa bạn ác, gần gũi chư Phật; tâm tâm nối nhau, niệm Phật không gián đoạn; thông đạt sự bình đẳng, thuận theo pháp giới (toàn bộ thực tính chân thật của muôn pháp); tuy dùng thần thông (năng lực siêu phàm) tự tại như dạo chơi khắp các cõi nước mười phương, mà thân vẫn ở nơi cõi gốc, không hề lay động; quán các Phật pháp như thấy tận mắt; tuy ở thế gian mà không bị pháp thế gian làm nhiễm, giống như hoa sen mọc lên từ chỗ bùn lầy. Cũng vậy, Bồ-tát tuy ở trong sinh tử, nhờ sức phương tiện khéo léo của Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa mà không nhiễm trước. Vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa không sinh không diệt, tự tướng bình đẳng, không thấy không vướng, tính vốn xa lìa.
"Lại như hoa sen không đọng giọt nước; cũng vậy, Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, đến một chút điều ác cũng không để lưu lại chốc lát. Lại như hoa sen ở chỗ nào cũng tỏa hương ngào ngạt; cũng vậy, Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, dù ở cõi người hay ở cõi trời, nơi thành ấp hay làng xóm, đều có đủ hương giới (đức hạnh giữ giới lan tỏa như hương thơm). Lại như hoa sen bẩm tính trong sạch, được hàng Bà-la-môn v.v. đều quý mến; cũng vậy, Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa được trời, rồng, Dược-xoa (loài quỷ thần có sức mạnh, khi hiền khi dữ), Kiện-đạt-phược (tức Càn-thát-bà, thần âm nhạc cõi trời, sống bằng hương thơm) v.v., cùng các Bồ-tát và chư Phật đều yêu kính. Lại như hoa sen lúc vừa hé nở làm mọi người vui lòng; cũng vậy, Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, mỉm cười nói trước, không nhăn mày cau mặt, khiến mọi người vui vẻ. Lại như hoa sen, ai thấy trong mộng cũng là điềm lành; các loài người, trời v.v., cho đến trong mộng mà nghe thấy Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng là điềm lành, huống là nghe thấy thật. Lại như hoa sen lúc mới mọc được người và phi nhân (các loài quỷ thần không phải người) đều yêu quý giữ gìn; cũng vậy, Bồ-tát mới học Bát-nhã ba-la-mật-đa thì được chư Phật, Bồ-tát, Đế Thích (vua cõi trời Ba mươi ba), Phạm Thiên (vua cõi trời Phạm, thuộc cõi Sắc) v.v. cùng nhau bảo vệ.
"Thiên vương nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa khởi tâm như thế này: 'Ta sẽ đúng như lý mà thông đạt tất cả ba-la-mật-đa (các hạnh tu toàn hảo đưa đến bờ giác ngộ), giáo hóa hữu tình, làm viên mãn Phật pháp; ngồi tòa kim cương (chỗ ngồi vững chắc dưới cội bồ-đề, nơi chư Phật thành đạo) dưới cây bồ-đề, chứng được Vô thượng chánh đẳng bồ-đề; chuyển bánh xe pháp nhiệm mầu (tức thuyết giảng giáo pháp) có đủ mười hai hành tướng vi diệu (ba lần giảng bốn chân lý khổ, tập, diệt, đạo: chỉ rõ, khuyên tu, tự chứng; ba lần nhân bốn thành mười hai), là điều mà sa-môn (người xuất gia tu hành), Bà-la-môn, thiên ma, Đế Thích, Phạm Thiên ở thế gian không thể chuyển được; hóa độ tất cả hữu tình trong vô lượng, vô số, vô biên thế giới ở mười phương, bình đẳng cứu vớt họ khỏi biển sinh tử, đặt họ vào Bát-nhã ba-la-mật-đa. Ai không có chỗ quy y (nương tựa) thì làm chỗ quy y cho; ai không người cứu giúp che chở thì làm người cứu giúp che chở; ai muốn thấy Phật thì khiến được thấy Phật; làm tiếng rống sư tử (lời thuyết pháp dõng dạc, không chút sợ hãi), dùng thần thông tự tại như dạo chơi, ca ngợi công đức của Phật khiến mọi người khát khao ngưỡng mộ.'
"Tâm ấy thanh tịnh, rốt cuộc không lay động; ý không dối trá quanh co, xa lìa ý niệm tà vạy, nghĩa là không nghĩ đến pháp của nhị thừa; dứt hết tùy miên, không còn phiền não; thân không làm điều giả dối, lìa oai nghi (dáng vẻ, cử chỉ) tà vạy; miệng không nói lời dối trá, nói đúng như thật; nhận ơn thì luôn ghi nhớ, ơn nhẹ mà báo đáp nặng; lòng không ôm hận, miệng luôn nói lời dịu dàng. Tu tập tâm thanh tịnh như thế mà không thấy có cái làm nhơ và pháp bị làm nhơ, vì không hai không khác, tự tính vốn lìa.
"Thiên vương nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa tin hiểu ba sự thanh tịnh của Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như). Nghĩa là các Bồ-tát suy nghĩ như vầy: 'Trong khế kinh (kinh điển, lời Phật dạy khế hợp chân lý và căn cơ người nghe) nói thân Như Lai thanh tịnh, tức là pháp thân (thân chính là chân lý, là thực tính của Phật), thân vắng lặng tột bậc, thân không gì sánh bằng, thân vô lượng, thân không chung với ai, thân kim cương.' Đối với điều này, tâm quyết định không nghi ngờ; đó gọi là tin hiểu thân Như Lai thanh tịnh. Lại suy nghĩ: 'Trong khế kinh nói lời nói của Như Lai thanh tịnh: như Ngài thọ ký (báo trước việc một người sẽ thành Phật) cho dị sinh sẽ thành Phật, cũng thọ ký thành Phật cho Bồ-tát.' Tin rằng những lời như thế không trái lý. Vì sao? Vì Như Lai đã vĩnh viễn lìa mọi lỗi lầm, dứt hết tùy miên, không còn phiền não, vắng lặng thanh tịnh. Nếu bảo thiên ma, Phạm Thiên và các sa-môn, Bà-la-môn v.v. tìm ra được lỗi nơi lời nói của Như Lai thì không có lẽ ấy. Đó gọi là tin hiểu lời nói Như Lai thanh tịnh. Lại suy nghĩ: 'Trong khế kinh nói ý của Như Lai thanh tịnh.' Những pháp mà tâm chư Phật Thế Tôn nghĩ tới, Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, trời, người và các hữu tình khác không ai biết được. Vì sao? Vì tâm Như Lai sâu thẳm khó vào, lìa mọi tầm tứ, không phải là đối tượng của suy lường, vô lượng vô biên như cõi hư không. Tin biết như thế, tâm không nghi ngờ; đó gọi là tin hiểu ý Như Lai thanh tịnh.
"Thiên vương nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa suy nghĩ như vầy: 'Như lời Phật dạy, các Bồ-tát ma-ha-tát vì hữu tình mà gánh vác trọng trách, bền chắc không lui; không sợ, không mỏi, tuần tự tu hành các ba-la-mật-đa: bố thí (đem của cải, sức lực, giáo pháp cho người), tịnh giới (giữ giới trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhịn, chịu đựng), tinh tấn (siêng năng không lười), tĩnh lự (thiền định, lắng tâm suy xét), bát-nhã (trí tuệ thấy rõ thật tướng), phương tiện thiện xảo (cách khéo léo tùy cơ giáo hóa), diệu nguyện (nguyện lớn tốt đẹp), lực (sức mạnh tu tập) và trí (trí biết rõ các pháp), thành tựu Phật pháp không chướng không ngại, những pháp vô biên, không gì sánh bằng, không chung với ai; lời nói quyết định, tính tình dũng mãnh, thành tựu sự nghiệp rộng lớn của Như Lai.' Các Bồ-tát ma-ha-tát ấy đối với những việc đó không mê, không nghi, tin nhận từ đáy lòng.
"Thiên vương nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa suy nghĩ như vầy: 'Như lời Phật dạy, các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, rốt cuộc an tọa nơi tòa bồ-đề nhiệm mầu, có thể được các trí thông không ngăn ngại, thanh tịnh: thiên nhãn (mắt thấy xa, thấy cả điều bị che khuất), thiên nhĩ (tai nghe xa, nghe mọi âm thanh), tha tâm (biết tâm người khác), túc trú tùy niệm (nhớ lại các đời trước) và lậu tận (dứt sạch phiền não). Trong khoảng một niệm, dùng trí bình đẳng thông đạt ba đời (quá khứ, hiện tại, vị lai), quán sát đúng như thật tất cả thế gian: những hữu tình này có thân làm ác, miệng nói ác, ý nghĩ ác, hủy báng thánh hiền, do tà kiến mà tạo nghiệp tà, khi thân hoại mạng chung sẽ đọa vào ác thú (cõi xấu như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh); những hữu tình này có thân làm lành, miệng nói lành, ý nghĩ lành, khen ngợi thánh hiền, do chánh kiến mà tạo nghiệp chính, khi thân hoại mạng chung sẽ sinh vào thiện thú. Quán sát đúng như thật cõi hữu tình rồi, nghĩ rằng: Xưa ta phát nguyện hành đạo Bồ-tát, tự giác ngộ và giúp người giác ngộ, nguyện này nay phải được viên mãn.' Các Bồ-tát ấy đối với những việc đó không mê, không nghi, tin nhận đúng như thật.
"Thiên vương nên biết, nơi các Bồ-tát ma-ha-tát thành Phật gọi là chỗ giác ngộ. Vì tự mình giác ngộ được nên gọi là chánh giác (giác ngộ chân chính); vì giúp được hữu tình giác ngộ nên gọi là chánh biến giác (giác ngộ chân chính và trùm khắp). Thiên vương nên biết, các Bồ-tát ấy thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, tin biết Như Lai ra đời để làm lợi ích an vui cho tất cả hữu tình.
"Thiên vương nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, nghe nói về nhất thừa (một cỗ xe duy nhất, tức con đường duy nhất đưa mọi người đến thành Phật) thì có thể tin nhận sâu xa. Vì sao? Vì lời chư Phật nói chân thật không dối; các thừa khác đủ loại đều từ Phật thừa (cỗ xe đưa đến quả Phật) mà ra. Như ở Thiệm-bộ châu tuy có đủ loại thành ấp làng xóm nhưng đều thuộc về châu này; cũng vậy, các thừa tuy có đủ loại sai khác về tên gọi và hình tướng nhưng đều thuộc về Phật thừa. Các Bồ-tát ấy lại nghĩ: 'Chư Phật Thế Tôn phương tiện khéo léo, thuyết pháp đủ cách đều là thật, không dối.' Vì sao? Vì chư Phật thuyết pháp tùy theo căn tánh (năng lực và khuynh hướng tiếp nhận) của chúng sinh; tuy nói ba thừa (Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát) mà thật ra chỉ một đạo. Các Bồ-tát ấy lại nghĩ: 'Chư Phật Thế Tôn phàm thuyết pháp điều gì, âm thanh đều sâu xa, chân thật không dối.' Vì sao? Vì Đế Thích, Phạm Thiên v.v. có chút công đức mà còn phát ra được âm thanh sâu xa, huống là Như Lai tích tập công đức trong vô lượng ức kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài) lại không có âm thanh sâu xa sao? Các Bồ-tát ấy lại nghĩ: 'Như Lai thuyết pháp không trái với căn cơ chúng sinh, bậc thượng, trung, hạ đều được thành tựu; mỗi hữu tình đều cho rằng Phật chỉ nói riêng cho mình, mà Phật vốn không nói, không chỉ bày.' Các Bồ-tát ấy đối với những việc như thế không mê, không nghi, tin hiểu từ đáy lòng.
"Thiên vương nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, được tâm vi tế, nghĩ như vầy: 'Thế gian luôn có đám lửa lớn bốc cháy, đó là tham, sân (giận dữ), si (mê muội) làm lửa, khói và bóng tối. Làm sao khiến tất cả hữu tình đều ra khỏi thế gian này?' Nếu thông đạt các pháp bình đẳng, tâm không nhiễm trước, thì gọi là ra khỏi; biết đúng như thật rằng các pháp như huyễn, như mộng v.v., khéo quán nhân duyên mà không phân biệt. Thiên vương nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa suy nghĩ thế này: 'Các pháp không có gốc thật mà vẫn có nghiệp và quả. Phàm chư Phật, Bồ-tát nói lời gì, ta nên hiểu ý. Hiểu ý rồi thì suy xét nghĩa; suy xét nghĩa rồi thì thấy chân thật; thấy chân thật rồi thì cứu độ hữu tình.'
"Thiên vương nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, dùng phương tiện khéo léo thuyết pháp cho mọi người. Nghĩa là nói các pháp không có ngã, không có hữu tình, mệnh giả, sinh giả, dưỡng giả, sĩ phu, bổ-đặc-già-la, ý sinh, nho đồng, tác giả, thọ giả, tri giả, kiến giả (đây là những tên gọi khác nhau mà người đời dùng để chỉ một cái 'ta' thường còn: kẻ sống, kẻ sinh, kẻ nuôi, người trượng phu, chủ thể luân hồi, kẻ sinh từ ý, đồng tử, kẻ làm, kẻ nhận quả, kẻ biết, kẻ thấy). Các pháp như thế trống rỗng, không có gì; không có tính tự tại (không tự làm chủ, không tồn tại độc lập), chỉ do phân biệt hư vọng; do nhân duyên hợp lại nên không sinh mà dường như sinh. Thiên vương nên biết, nếu nói các pháp không có ngã, không có hữu tình cho đến không có kiến giả, đó là nói hợp lý; nếu nói các pháp trống rỗng không có gì cho đến dường như sinh, cũng là nói hợp lý. Thiên vương nên biết, thuyết pháp mà thuận theo pháp tướng (tướng chân thật của các pháp) thì gọi là hợp lý. Nếu điều được nói không trái pháp tướng, tương ứng với pháp tướng, có thể vào chỗ bình đẳng, làm hiển hiện nghĩa lý, thì gọi là nói khéo léo.
"Thiên vương nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa được biện tài vô ngại (tài thuyết giảng, đối đáp không bị trở ngại), đó là: biện tài không vướng mắc, biện tài không cùng tận, biện tài nối tiếp, biện tài không gián đoạn, biện tài không nhút nhát, biện tài không kinh sợ, biện tài không chung với người khác, biện tài không bờ bến, biện tài được mọi trời người yêu quý. Thiên vương nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa được biện tài thanh tịnh, đó là: biện tài không khàn run, biện tài không rối loạn, biện tài không sợ hãi, biện tài không kiêu mạn, biện tài đầy đủ ý nghĩa, biện tài đầy đủ văn vị (lời văn hay đẹp), biện tài không vụng về trúc trắc, biện tài hợp thời phần.
"Thiên vương nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa: vì đã xa lìa nỗi sợ trước oai đức của đại chúng nên biện tài không khàn run; vì trí tuệ vững vàng, sáng rõ, không nhút nhát nên biện tài không rối loạn; vì Bồ-tát ở giữa đại chúng như sư tử chúa, không sợ hãi, nên biện tài không sợ hãi; vì lìa phiền não nên biện tài không kiêu mạn; vì không nói điều vô nghĩa, khế hợp pháp tướng nên biện tài đầy đủ ý nghĩa; vì giỏi sách vở luận thuyết, hiểu văn tự nên biện tài đầy đủ văn vị; vì nhiều kiếp tích tập lời nói khéo léo nên biện tài không vụng về trúc trắc. Thuyết pháp như thế khéo thuận ba mùa, tức mùa nóng, mùa mưa, mùa lạnh, nói không sai lộn; cũng thuận ba phần, tức phần đầu, giữa và cuối, nói không xen lẫn. Do vậy nói là biện tài hợp thời phần.
"Thiên vương nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, các biện tài có được làm cho đại chúng vui thích. Nghĩa là tùy người được giáo hóa mà phần nhiều nói lời thương mến; mỉm cười nói trước, không nhăn mày cau mặt; lời nói có ý nghĩa, đúng như thật; mọi điều nói ra không lừa dối, khinh miệt ai; lời nói quyết định, ưa nói đủ cách; dùng lời dịu dàng làm mọi người vui thích; nét mặt khoan hòa khiến người muốn gần gũi; theo nghĩa mà nói, người nghe tỏ ngộ; vì lợi ích nên nói đúng pháp tướng; nói bình đẳng, tâm không thiên vị; lìa lời hư vọng, nói lời quyết định; ưa nói đủ cách tùy căn tánh chúng sinh. Do nhân duyên ấy làm cho đại chúng vui thích.
"Thiên vương nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát ấy thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thành tựu oai đức lớn. Vì sao? Vì người không phải pháp khí (người không đủ khả năng tiếp nhận giáo pháp, ví như đồ đựng không chứa được) thì không được nghe." Bấy giờ Tối Thắng liền thưa Phật: "Các Bồ-tát ấy tâm bình đẳng, sao lại không nói cho người không phải pháp khí?" Phật nói: "Thiên vương, Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa bản tính bình đẳng, không thấy đây là pháp khí, không thấy đây không phải pháp khí; không thấy người nói, không thấy điều được nói. Hữu tình do hư vọng mà thấy có pháp khí và không phải pháp khí, thấy có nói và không nói. Vì sao? Vì Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa không sinh không diệt, không có tướng phân biệt, như hư không trùm khắp tất cả. Hữu tình cũng vậy, không sinh không diệt; Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Như Lai cũng như vậy. Pháp vốn không có tên mà đặt tạm tên gọi: gọi đây là hữu tình, gọi đây là bát-nhã, gọi là có người nói, có điều được nói, có người nghe và pháp được nghe. Trong thắng nghĩa đế (chân lý tối thượng, thực tại tuyệt đối) thì đều cùng một tướng, đó là không tướng, hoàn toàn không sai khác. Các Bồ-tát ấy thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, vì oai đức nặng nên tuy luôn ưa nói mà người không phải pháp khí không nghe được.
"Thiên vương nên biết, Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa không nói cho hữu tình không phải pháp khí, không nói cho ngoại đạo có tà kiến, không nói cho người lười biếng, kiêu mạn, không tin, không nói cho người cầu pháp để đổi chác buôn bán, không nói cho người tham đắm danh lợi, không nói cho người ghen ghét, giấu giếm keo kiệt, không nói cho người mù, điếc, câm bẩm sinh. Vì sao? Các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, tâm không keo kiệt, không giấu pháp sâu, đối với loài hữu tình không phải không có từ bi, cũng không bỏ rơi loài hữu tình. Nhưng loài hữu tình nào đời trước đã trồng thiện căn (gốc lành, tức công đức làm nền tảng cho quả tốt) thì được thấy Như Lai và nghe chánh pháp. Như Lai đối với pháp vốn không có tâm thuyết giảng, cũng không khởi ý vì người này hay người kia; chỉ là người nghiệp chướng nặng thì tuy ở gần Như Lai mà không thấy, không nghe. Bồ-tát cũng vậy."
Bấy giờ Tối Thắng lại thưa Phật: "Những hữu tình nào kham được nghe chư Phật, Bồ-tát thuyết pháp?" Phật nói: "Thiên vương, nếu ai có đủ chánh tín, căn tánh thuần thục, kham làm pháp khí; ở chỗ các đức Phật quá khứ từng trồng thiện căn; tâm không dối trá quanh co, oai nghi chỉnh tề; không cầu danh lợi, gần gũi thiện hữu (bạn lành, người hướng dẫn tốt trên đường tu); căn tánh lanh lợi, thông minh, nghe lời biết nghĩa; vì pháp mà tinh tấn, không trái ý chỉ của bậc thánh, thì những hữu tình như thế kham được nghe chư Phật, Bồ-tát thuyết pháp.
"Thiên vương nên biết, các Bồ-tát ma-ha-tát có thể làm pháp sư (người thuyết giảng giáo pháp), khéo léo thuyết pháp. Thế nào là nói khéo? Nghĩa là vì làm lợi ích cho các hữu tình, tuy nói Phật pháp mà Phật pháp được nói rốt cuộc không thể nắm bắt; tuy nói tất cả ba-la-mật-đa mà tất cả ba-la-mật-đa được nói rốt cuộc không thể nắm bắt; tuy nói bồ-đề (giác ngộ) mà bồ-đề được nói rốt cuộc không thể nắm bắt; tuy nói dứt phiền não mà phiền não được nói rốt cuộc không thể nắm bắt; tuy nói chứng Niết-bàn mà Niết-bàn được nói rốt cuộc không thể nắm bắt; tuy nói bốn hướng bốn quả của Thanh văn (bốn bậc đang tiến tới và bốn quả đã chứng: Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn, A-la-hán) mà bốn hướng bốn quả của Thanh văn được nói rốt cuộc không thể nắm bắt; tuy nói hướng hoặc quả của Độc giác mà hướng hoặc quả của Độc giác được nói rốt cuộc không thể nắm bắt; tuy nói dứt ngã kiến (cái thấy cho rằng có một cái 'ta' thật) mà ngã kiến được nói rốt cuộc không thể nắm bắt; tuy nói có nghiệp và quả mà nghiệp và quả được nói rốt cuộc không thể nắm bắt. Vì sao? Vì những gì nắm bắt được qua tên gọi đều không phải pháp thật. Pháp không phải là tên gọi, không phải cảnh giới của lời nói; pháp không thể nghĩ bàn, không phải cái tâm đo lường được. Tên gọi không phải pháp, pháp không phải tên gọi; chỉ dùng tên giả hư vọng của thế tục (quy ước thông thường của thế gian) mà có điều để nói. Pháp không có tên mà nói thành tên gọi; tên gọi là không, không thì không có gì; cái không có gì thì không phải chân thắng nghĩa; cái không phải thắng nghĩa thì chính là pháp hư vọng của kẻ ngu. Thiên vương nên biết, đó gọi là Bồ-tát khéo léo thuyết pháp. Các Bồ-tát ma-ha-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, dùng sức phương tiện được biện tài vô ngại, tùy căn tánh chúng sinh mà tuyên nói Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế, khiến các hữu tình tỏ ngộ đúng như thật."
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video