Phần thứ mười một: Bố thí ba-la-mật-đa (sự bố thí, tức cho đi tài vật, giáo pháp và sự che chở, được thực hành trọn vẹn để đưa tới giác ngộ; "ba-la-mật-đa" nghĩa là "đến bờ bên kia", chỉ pháp tu hoàn hảo dẫn từ bờ mê sang bờ giác), đoạn thứ năm.
Bấy giờ Xá-lợi-tử (tức Xá-lợi-phất, đệ tử của Phật nổi tiếng trí tuệ bậc nhất) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (danh hiệu của Phật: bậc được cả thế gian tôn kính), có khi nào tâm ban đầu lại hơn tâm về sau chăng?" Thế Tôn bảo: "Hay thay, hay thay! Ông biết hỏi Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc đã đến từ chân lý như thật) nghĩa sâu xa như thế. Ông hãy lắng nghe cho kỹ. Ta sẽ nói cho ông biết rằng cũng có trường hợp tâm ban đầu hơn tâm về sau.
Đó là: các tâm vô lậu (tâm không còn rỉ chảy ô nhiễm, tức tâm đã sạch hết phiền não) của A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, thoát khỏi vòng sinh tử, là quả vị cao nhất của hàng Thanh văn), tuy đã lìa mọi phiền não (các trạng thái ô nhiễm của tâm như tham lam, giận dữ, si mê… làm thân tâm khổ não) nơi chính mình, nhưng không thể giáo hóa vô lượng hữu tình (chúng sinh, các loài có tình thức) khiến họ đều phát tâm bỏ các phiền não. Còn Bồ-tát (người tu hạnh lớn, cầu thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) khi mới phát tâm đại bồ-đề (tâm lớn cầu giác ngộ trọn vẹn như Phật để cứu khắp chúng sinh), tuy phiền não nơi chính mình chưa dứt, lại có thể giáo hóa khắp vô lượng hữu tình, khiến họ đều phát tâm bỏ các phiền não, rồi người này truyền sang người kia, lần lượt làm lợi ích cho vô lượng hữu tình. Đó gọi là nghĩa tâm ban đầu hơn tâm về sau.
Lại nữa, các tâm vô lậu của Độc giác (bậc tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không có thầy dạy, thường ở một mình và ít giáo hóa người khác), tuy đã lìa mọi phiền não nơi chính mình, nhưng không thể giáo hóa vô lượng hữu tình khiến họ đều phát tâm bỏ các phiền não. Còn Bồ-tát khi mới phát tâm đại bồ-đề, tuy phiền não nơi chính mình chưa dứt, lại có thể giáo hóa khắp vô lượng hữu tình, khiến họ đều phát tâm bỏ các phiền não, lần lượt làm lợi ích cho vô lượng hữu tình. Đó gọi là nghĩa tâm ban đầu hơn tâm về sau.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Tâm đại bồ-đề mà Bồ-tát đã phát, nếu được tập luyện, tu dưỡng và thực hành nhiều, thì có thể dẫn khởi đầy đủ các pháp bố thí, tịnh giới (giữ giới luật trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhịn, chịu đựng mọi điều trái ý mà tâm vẫn yên), tinh tiến (siêng năng không lùi bước), tĩnh lự (thiền định, giữ tâm lặng yên để quán xét), bát-nhã (trí tuệ thấy rõ bản chất thật của mọi sự vật) ba-la-mật-đa, cùng vô lượng vô biên Phật pháp khác, và mau chứng được nhất thiết trí trí (trí tuệ biết hết thảy mọi pháp một cách trọn vẹn, chỉ Phật mới có). Nhờ đó Bồ-tát giáo hóa, cứu độ vô lượng hữu tình, khiến họ được quả của Thanh văn thừa (cỗ xe của hàng đệ tử nghe lời Phật dạy mà giác ngộ, chủ yếu cầu tự giải thoát) và Độc giác thừa (cỗ xe của hàng Độc giác), hoặc chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn khắp của Phật), hoặc tu những nghiệp lành thù thắng của cõi người, cõi trời, hưởng niềm vui cõi người, cõi trời, thoát khổ của ác thú (các đường xấu: địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh). Các tâm vô lậu của Thanh văn và Độc giác tuy khiến chính mình chứng được niềm vui niết-bàn (trạng thái dứt sạch phiền não và sinh tử, tịch tĩnh an vui), nhưng không thể dẫn khởi các pháp bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa cùng vô lượng vô biên Phật pháp khác, cũng không thể đạt nhất thiết trí trí, không thể giáo hóa cứu độ vô lượng hữu tình khiến họ được quả Thanh văn thừa, Độc giác thừa, hoặc chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, hoặc tu nghiệp lành thù thắng của cõi người, cõi trời, hưởng niềm vui cõi người, cõi trời, thoát khổ của ác thú. Đó gọi là nghĩa tâm ban đầu hơn tâm về sau.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Tâm đại bồ-đề mà Bồ-tát đã phát có sức mạnh vượt bậc. Nếu khéo tu tập, Bồ-tát sẽ mau chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, và có thể trao cho hữu tình lời thọ ký (lời Phật báo trước về quả vị mà người ấy sẽ đạt trong tương lai) không sai lệch. Chẳng hạn báo trước rằng: hữu tình như thế như thế, ở đời vị lai, trải qua chừng ấy kiếp (kiếp: khoảng thời gian cực kỳ dài), trôi lăn trong sinh tử, tu hạnh Bồ-tát, sẽ chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, làm lợi ích lớn cho các hữu tình. Hoặc báo trước rằng: hữu tình như thế như thế, ở đời vị lai, trải qua chừng ấy kiếp, trôi lăn trong sinh tử, tu hạnh Độc giác, ở trong cõi người, cõi trời gặp duyên mà chứng bồ-đề (giác ngộ) của Độc giác, đủ sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm: đi lại biến hóa tự tại, thấy xa, nghe xa, biết tâm người khác, biết đời trước, dứt sạch phiền não), tự tại an vui. Hoặc báo trước rằng: hữu tình như thế như thế, ở đời vị lai, trải qua chừng ấy kiếp trôi lăn trong sinh tử, tu hạnh Thanh văn, ở trong cõi người, cõi trời mà đắc quả Thanh văn. Hoặc báo trước rằng: hữu tình như thế như thế, ở đời vị lai, làm nghiệp lành hay nghiệp ác, trải qua chừng ấy thời gian sẽ sinh vào cõi người, cõi trời, hoặc rơi vào ác thú mà trôi lăn trong sinh tử. Các bậc Độc giác thì không thể trao cho hữu tình lời thọ ký không sai lệch như vậy: không thể thọ ký cho các Bồ-tát rằng: "Ông ở đời vị lai, trải qua chừng ấy kiếp, sẽ thành Phật hiệu là Như thế…", cũng không thể thọ ký cho hữu tình như thế rằng ở đời vị lai, trải qua chừng ấy kiếp, chắc chắn sẽ đạt bồ-đề của Độc giác, hoặc quả Thanh văn, hoặc ở đường lành, đường ác chịu các khổ vui. Hàng Thanh văn cũng không thể thọ ký cho người khác; nếu có ai thọ ký được thì đều là nghe lại từ Phật. Đó gọi là nghĩa tâm ban đầu hơn tâm về sau.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Khi Bồ-tát đã phát tâm đại bồ-đề, muốn làm lợi ích cho tất cả chúng sinh cho đến tận cùng đời vị lai, thì lúc ấy mặt đất, các núi và biển lớn chấn động sáu lần; Ma vương (vua loài ma, kẻ chuyên phá hoại việc tu hành) kinh hãi; chư thiên, loài rồng và các thần đều rất vui mừng, cùng nói: "Vị Bồ-tát này sẽ chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, cứu vớt chúng ta khỏi nỗi khổ lớn của sinh tử, khiến chúng ta được an vui." Còn hàng Thanh văn, Độc giác, khi an trụ nơi tâm vô lậu cuối cùng, thì không có những việc như thế. Đó gọi là nghĩa tâm ban đầu hơn tâm về sau.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Giả sử giáo hóa tất cả hữu tình đều an trụ nơi quả Độc giác hay quả A-la-hán, cũng không thể nắm giữ được các pháp ba-la-mật-đa và nhất thiết trí. Còn nếu có ai dạy bảo, răn nhắc Bồ-tát, khiến phát tâm cầu giác ngộ Vô thượng chánh đẳng, thì liền nắm giữ được bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa và nhất thiết trí. Vì sao vậy? Vì hàng Thanh văn, Độc giác không thể thành tựu Vô thượng bồ-đề, do tâm họ phát ra quá yếu kém; phải là các Bồ-tát mới thành tựu được Vô thượng bồ-đề. Đó gọi là nghĩa tâm ban đầu hơn tâm về sau. Vì vậy, ai muốn chứng Vô thượng bồ-đề đều nên phát tâm cầu nhất thiết trí."
Lúc ấy Xá-lợi-tử lại bạch Phật rằng: "Phải biết tướng trạng của các Bồ-tát như thế nào? Tu những hạnh gì thì được gọi là Bồ-tát?" Bấy giờ Thế Tôn bảo Xá-lợi-tử: "Nếu ai có thể phát tâm đại bồ-đề, siêng năng tu hành bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa mà tâm không chán mỏi, tuy gặp đủ loại bạn xấu và những duyên khiến lui sụt mà vẫn không thoái chí, thì đó là tướng của Bồ-tát. Ai đủ tướng này thì gọi là Bồ-tát. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Nếu có hữu tình tu các pháp lành mà tâm không chán mỏi, giữ gìn giới thanh tịnh, trọn không hủy phạm, luôn vui lòng làm lợi ích và đem niềm vui cho tất cả hữu tình, tuy gặp duyên khổ mà không nhút nhát, và với mọi điều mình tu học đều nguyện cùng hữu tình chứng bồ-đề, đạt an vui rốt ráo, thì đó là tướng của Bồ-tát ma-ha-tát (Bồ-tát lớn, bậc Bồ-tát có tâm nguyện và công hạnh rộng lớn). Ai đủ tướng này thì gọi là Bồ-tát."
Lúc ấy Xá-lợi-tử lại bạch Phật rằng: "Phải hiểu thế nào nghĩa sâu xa Phật đã nói, rằng tâm của Bồ-tát hơn tâm vô lậu của các Độc giác và A-la-hán? Cúi xin Thế Tôn giải nghĩa này, để chúng con hiểu đúng không sai lệch mà vâng giữ." Bấy giờ Thế Tôn bảo Xá-lợi-tử: "Ông cho rằng tâm của Bồ-tát vẫn còn tham, còn sân (giận), còn si (mê muội), còn mạn (kiêu ngạo) cùng các tùy phiền não (những phiền não phụ, sinh khởi theo các phiền não gốc) chăng?" Xá-lợi-tử thưa: "Đúng vậy, bạch Thế Tôn! Đúng vậy, bạch Thiện Thệ (danh hiệu của Phật: bậc đã khéo đi đến bờ giải thoát)! Con cho rằng tâm của Bồ-tát vẫn còn tham, còn sân, còn si, còn mạn cùng các tùy phiền não." Thế Tôn lại bảo Xá-lợi-tử: "Ông cho rằng tâm của Độc giác và A-la-hán đã lìa tham, lìa sân, lìa si, lìa mạn cùng các tùy phiền não chăng?" Xá-lợi-tử thưa: "Đúng vậy, bạch Thế Tôn! Đúng vậy, bạch Thiện Thệ! Con cho rằng tâm của Độc giác và A-la-hán đã lìa tham, lìa sân, lìa si, lìa mạn cùng các tùy phiền não."
Thế Tôn lại bảo Xá-lợi-tử: "Ông cho rằng Độc giác và A-la-hán đã dứt hẳn các lậu (các ô nhiễm rỉ chảy từ tâm, tức phiền não), có lúc nhập vào tâm từ bi vô lượng (tâm từ là ban vui, tâm bi là cứu khổ, trải rộng khắp không giới hạn), duyên khắp vô lượng vô biên hữu tình, muốn khiến họ được vui và lìa mọi khổ. Vậy các vị ấy có thật sự khiến được các loài hữu tình được vui và lìa khổ chăng?" Xá-lợi-tử thưa: "Không phải vậy, bạch Thế Tôn! Không phải vậy, bạch Thiện Thệ! Các vị Độc giác và A-la-hán ấy, tâm hoàn toàn không có phương tiện thiện xảo (sự khéo léo dùng mọi cách thích hợp để cứu độ chúng sinh), thì làm sao có thể nhập tâm từ bi vô lượng, duyên khắp vô lượng vô biên hữu tình mà thật sự khiến hữu tình được vui, lìa khổ? Họ chỉ tạm thời tưởng tượng mà quán xét như thế thôi. Còn chúng Bồ-tát phát tâm bồ-đề, quyết định hướng cầu nhất thiết trí trí, vì muốn làm lợi ích và đem niềm vui cho tất cả hữu tình, mãi đến tận cùng đời vị lai không hề gián đoạn. Vì vậy khi Bồ-tát nhập định từ bi (định: trạng thái tâm chuyên chú, lặng yên), muốn cho vô lượng vô biên hữu tình đều được an vui và lìa mọi khổ, thì những ai không có chướng ngại nặng nề, ngay trong sát-na (khoảnh khắc cực ngắn) ấy đều thật sự được vui và lìa mọi khổ. Huống chi khi đã đạt giác ngộ Vô thượng chánh đẳng, lẽ nào lại không thể khiến các loài hữu tình thật sự được vui và lìa mọi khổ? Do nhân duyên này, nếu nói Bồ-tát thật có thể làm lợi ích và đem niềm vui cho tất cả hữu tình mãi không gián đoạn, thì điều ấy là có thật. Còn nếu nói các vị Độc giác và A-la-hán đầy khắp cõi Thiệm-bộ châu (châu lục phía nam núi Tu-di, nơi loài người ở, tức cõi đất này), đều đủ tám giải thoát (tám tầng thiền quán giúp tâm thoát khỏi sự ràng buộc của vật chất và các cõi), cùng lúc nhập định từ vô lượng, muốn cho vô lượng vô biên hữu tình đều được an vui, mà trong đó có một người thật sự được vui, thì điều ấy không thể có."
Bấy giờ Phật bảo Xá-lợi-tử: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Do duyên cớ này, tâm của các Bồ-tát đối với tâm vô lậu của các Độc giác và A-la-hán là bậc nhất, là thù thắng, là tôn quý, là cao cả, là mầu nhiệm, là vi diệu, là trên hết, là không gì hơn. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Giả sử tất cả hữu tình trong mười phương đều dứt sạch các lậu, thành A-la-hán, đủ sáu thần thông, tám giải thoát cùng mọi công đức, rồi mỗi vị lại hóa ra trăm ức quân ma. Số quân ma ấy có nhiều không?" Xá-lợi-tử thưa: "Rất nhiều, bạch Thế Tôn! Rất nhiều, bạch Thiện Thệ! Số A-la-hán còn đã nhiều, huống chi mỗi vị lại hóa ra trăm ức quân ma; số quân ma ấy làm sao biết được hạn lượng!" Thế Tôn lại bảo Xá-lợi-tử: "Vô lượng vô số quân ma do vô biên A-la-hán như thế hóa ra, có sức khiến tâm của một vị Bồ-tát bất thoái (Bồ-tát đã đạt địa vị không bao giờ lui sụt khỏi con đường giác ngộ) dù chỉ tạm thời thay đổi được chăng?" Xá-lợi-tử thưa: "Không thể, bạch Thế Tôn! Không thể, bạch Thiện Thệ! Vô lượng vô số quân ma như thế cũng không thể khiến tâm của một vị Bồ-tát bất thoái thay đổi."
Thế Tôn lại bảo Xá-lợi-tử: "Ý ông thế nào? Tâm của tất cả A-la-hán đã dứt hẳn các lậu như thế, so với tâm của một vị Bồ-tát bất thoái, về oai thần thế lực thì bên nào hơn?" Xá-lợi-tử thưa: "Theo chỗ con hiểu nghĩa Phật nói, sức tâm của Bồ-tát bất thoái là hơn, chứ không phải tâm của vô số A-la-hán." Phật dạy: "Đúng vậy, như lời ông nói. Nay ông nên quán xét: tâm vô lậu của vô lượng A-la-hán đã lìa hẳn tham dục, sân hận, ngu si, kiêu mạn như thế, mỗi vị lại hóa ra trăm ức quân ma dũng mãnh; các quân ma ấy dốc hết thần lực cũng không thể làm thay đổi tâm của một vị Bồ-tát vẫn còn các phiền não tham, sân, si, mạn. Do đó nên biết sức tâm của Bồ-tát hơn tâm của các A-la-hán đã dứt sạch lậu.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Ý ông thế nào? Ai là bậc nhất, là thù thắng, là tôn quý, là cao cả, là mầu nhiệm, là vi diệu, là trên hết, là không gì hơn so với tâm A-la-hán đã lìa các phiền não tham, sân, si, mạn như thế?" Xá-lợi-tử thưa: "Tâm của các Bồ-tát bất thoái chuyển, tuy còn có các phiền não tham dục, sân hận, ngu si, kiêu mạn, nhưng so với tâm vô lậu của A-la-hán thì là bậc nhất, là thù thắng, là tôn quý, là cao cả, là mầu nhiệm, là vi diệu, là trên hết, là không gì hơn. Vì sao vậy? Vì tâm vô lậu của vô lượng vô biên A-la-hán như thế cùng những gì các vị ấy hóa ra, dù dốc hết thần lực, cũng không thể làm thay đổi tâm của một vị Bồ-tát bất thoái vẫn còn đủ các phiền não tham, sân, si, mạn."
Bấy giờ Phật bảo Xá-lợi-tử: "Nay ta hỏi ông, ông cứ theo ý mình mà đáp. Ý ông thế nào? Nếu có một đống ngọc ca-già mạt-ni (thứ ngọc thủy tinh, pha lê tầm thường, giá rẻ), trong đó đặt một viên ngọc phệ-lưu-ly (ngọc lưu ly, đá quý màu xanh biếc, rất quý), thì ánh sáng và giá trị của ca-già mạt-ni có thể lấn át được phệ-lưu-ly chăng?" Xá-lợi-tử thưa: "Không thể, bạch Thế Tôn! Không thể, bạch Thiện Thệ! Ánh sáng và giá trị của một viên phệ-lưu-ly lấn át được khắp cả đống ca-già lớn. Vì sao vậy? Ngọc phệ-lưu-ly trong ngoài sáng sạch, ca-già mạt-ni thì không như thế. Ngọc phệ-lưu-ly ánh sáng óng ả mượt mà, ca-già mạt-ni thì không như thế. Ngọc phệ-lưu-ly màu gốc xanh biếc thẫm, ca-già mạt-ni thì không như thế. Ngọc phệ-lưu-ly dòng loại cao quý, ca-già mạt-ni thì không như thế. Ngọc phệ-lưu-ly oai đức rộng lớn, ca-già mạt-ni thì không như thế. Ngọc phệ-lưu-ly giá trị không lường, ca-già mạt-ni thì không như thế. Ngọc phệ-lưu-ly do sức mạnh của nghiệp lành nơi các hữu tình tôn quý mà sinh ra ở bãi biển lớn; còn ca-già mạt-ni thì kẻ sang người hèn đều dùng chung, vì do thợ làm ra. Bởi vậy ánh sáng và giá trị của phệ-lưu-ly lấn át tất cả ca-già mạt-ni."
Bấy giờ Thế Tôn bảo Xá-lợi-tử: "Tâm của Bồ-tát ma-ha-tát bất thoái cũng như thế, lấn át khắp tất cả tâm của Độc giác và Thanh văn, như phệ-lưu-ly lấn át đống ca-già. Ta xét nghĩa này mà nói như vầy: tâm của Bồ-tát ma-ha-tát bất thoái, so với tâm vô lậu đã lìa hẳn phiền não của các Thanh văn và Độc giác, là bậc nhất, là thù thắng, là tôn quý, là cao cả, là mầu nhiệm, là vi diệu, là trên hết, là không gì hơn. Tâm đi đôi với từ bi của Bồ-tát bất thoái có thể khiến hữu tình được vui, lìa khổ; còn tâm đi đôi với từ bi của Thanh văn, Độc giác chỉ là tưởng tượng mà không có tác dụng thật.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Có A-la-hán dứt hẳn các lậu, đủ sáu thần thông, tám giải thoát cùng mọi công đức, có thể dùng thần lực ném thế giới này sang phương khác, nhưng không thể làm thay đổi tâm của Bồ-tát bất thoái. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Có A-la-hán dứt hẳn các lậu, đủ sáu thần thông, tám giải thoát cùng mọi công đức, có thể dùng thần lực làm cạn nước biển lớn, nhưng không thể làm thay đổi tâm của Bồ-tát bất thoái. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Có A-la-hán dứt hẳn các lậu, đủ sáu thần thông, tám giải thoát cùng mọi công đức, có thể dùng thần lực thổi tan nát các thế giới nhiều như cát sông Căng-già (sông Hằng ở Ấn Độ; "số cát sông Căng-già" ví với số lượng nhiều không đếm xuể), khiến tất cả núi chúa Diệu Cao (tức núi Tu-di, ngọn núi lớn ở trung tâm mỗi thế giới) trong đó đều thành tro bụi, nhưng không thể làm thay đổi tâm của Bồ-tát bất thoái. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Có A-la-hán dứt hẳn các lậu, đủ sáu thần thông, tám giải thoát cùng mọi công đức, dùng sức thần thông có thể thổi tắt ngay tức khắc những khối lửa đại kiếp (lửa thiêu rụi thế giới vào thời kỳ thế giới hoại diệt) đang bốc cháy dữ dội trong các thế giới nhiều như cát sông Căng-già, nhưng không thể làm thay đổi tâm của Bồ-tát bất thoái. Do duyên cớ này ta nói rằng: tâm của Bồ-tát ma-ha-tát bất thoái, so với tâm vô lậu đã lìa hẳn phiền não của các Thanh văn và Độc giác, là bậc nhất, là thù thắng, là tôn quý, là cao cả, là mầu nhiệm, là vi diệu, là trên hết, là không gì hơn."
Lúc ấy Xá-lợi-tử liền bạch Phật rằng: "Thật kỳ diệu thay, bạch Thế Tôn! Thật hiếm có thay, bạch Thiện Thệ! Tâm của Bồ-tát ma-ha-tát bất thoái đầy đủ sức oai thần lớn đến như thế, hàng Thanh văn, Độc giác không thể làm thay đổi." Bấy giờ Phật bảo Xá-lợi-tử: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Vì sao vậy? Xá-lợi-tử! Lời của chư Phật Thế Tôn không hai, nghĩa Phật nói đều chân thật không hư dối. Ông nên vâng giữ và nói rộng cho người khác."
"Lại nữa, Xá-lợi-tử! Các loài hữu tình trong mười phương thế giới nhiều vô lượng vô biên. Giả sử trong vô lượng vô số thế giới ở mười phương nhiều như cát sông Căng-già, mỗi hạt cát sông Căng-già đều biến thành ngần ấy loài hữu tình; lại giả sử đất, nước, lửa, gió của vô lượng vô số vô biên thế giới ở mười phương bị nghiền thành cực vi (hạt nhỏ nhất của vật chất, không thể chia nhỏ hơn), mỗi cực vi đều biến thành ngần ấy loài hữu tình. Số hữu tình ấy có nhiều không?" Xá-lợi-tử thưa: "Rất nhiều, bạch Thế Tôn! Rất nhiều, bạch Thiện Thệ!" Phật dạy: "Tất cả hữu tình như thế, giả sử cùng một lúc thành A-la-hán, dứt hẳn các lậu, đủ sáu thần thông, tám giải thoát cùng mọi công đức, thành tựu thần thông tự tại rộng lớn, tất cả đều như Đại Thái Thục thị (tức tôn giả Đại Mục-kiền-liên, đệ tử thần thông bậc nhất của Phật). Mỗi vị đại A-la-hán như thế đều hóa ra ngần ấy ác ma, mỗi ác ma lại hóa ra ngần ấy quân voi, quân ngựa, quân xe, quân bộ dũng mãnh. Số quân ấy có thể biết được chăng?" Xá-lợi-tử thưa: "Không thể, bạch Thế Tôn! Không thể, bạch Thiện Thệ!"
Phật dạy: "Giả sử có người thiện nam hay thiện nữ, thân lượng bằng cõi tam thiên đại thiên thế giới (một hệ vũ trụ lớn gồm một nghìn triệu thế giới nhỏ), có thể biết được số quân ấy, rồi dùng sức thần thông phá tan các quân ma, khiến tất cả đều lui chạy tán loạn. Ý ông thế nào? Sức thần thông oai lực của người thiện nam hay thiện nữ ấy có rộng lớn không?" Xá-lợi-tử thưa: "Rộng lớn, bạch Thế Tôn! Rộng lớn, bạch Thiện Thệ! Sức thần thông oai lực của người thiện nam hay thiện nữ ấy không ai địch nổi, không thể nghĩ bàn." Phật dạy: "Giả sử những người nam, người nữ như vừa nói có số lượng bằng số hữu tình đã nói ở trước, mỗi người nam, người nữ ấy đều sống lâu bằng số đại kiếp nhiều như cát sông Căng-già của vô lượng vô số vô biên thế giới ở mười phương, và trong từng niệm từng niệm đều hóa ra vô lượng ác ma như đã nói ở trước, mỗi ác ma lại hóa ra vô lượng quân voi, quân ngựa… dũng mãnh như đã nói ở trước, thì cũng không thể làm thay đổi tâm của Bồ-tát bất thoái.
Lại nữa, Xá-lợi-tử! Ý ông thế nào? Ngần ấy hữu tình thành A-la-hán, mỗi vị hóa ra ngần ấy ác ma, mỗi ác ma đủ thần lực lớn; thần lực như thế so với thần lực trong tâm của một vị Bồ-tát bất thoái chuyển, bên nào hơn?" Xá-lợi-tử thưa: "Thần lực trong tâm của Bồ-tát ma-ha-tát bất thoái hơn hẳn bên kia. Vì sao vậy? Vì thần lực trong tâm của Bồ-tát ma-ha-tát bất thoái là vô lượng, vô số, không thể nghĩ bàn, không thể nói hết." Thế Tôn lại bảo Xá-lợi-tử: "Ý ông thế nào? Thần lực trong tâm của Bồ-tát ma-ha-tát bất thoái, so với thần lực của vô lượng vô biên A-la-hán có đại thần thông đã nói ở trước, ai có thể nói rằng nó là bậc nhất, là thù thắng, là tôn quý, là cao cả, là mầu nhiệm, là vi diệu, là trên hết, là không gì hơn?" Xá-lợi-tử thưa: "Theo chỗ con hiểu nghĩa Phật nói, chỉ có Phật Thế Tôn mới có thể nói rằng thần lực trong tâm của Bồ-tát ma-ha-tát bất thoái, so với thần lực của vô lượng vô biên A-la-hán có đại thần thông đã nói ở trước, là bậc nhất, là thù thắng, là tôn quý, là cao cả, là mầu nhiệm, là vi diệu, là trên hết, là không gì hơn. Vì sao vậy? Vì thần lực trong tâm của Bồ-tát ma-ha-tát bất thoái, ngoài thần lực của tâm tương ứng với nhất thiết trí (tức tâm của Phật), thì không gì sánh kịp. Do nhân duyên này, thần lực trong tâm của Bồ-tát ma-ha-tát bất thoái chỉ Phật mới biết, chỉ Phật mới nói được rằng nó so với các thần lực khác là bậc nhất, là thù thắng, là tôn quý, là cao cả, là mầu nhiệm, là vi diệu, là trên hết, là không gì hơn."
Bấy giờ Phật bảo Xá-lợi-tử: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Vì sao vậy? Xá-lợi-tử! Tâm của Bồ-tát ma-ha-tát bất thoái, không có hữu tình nào khác làm thay đổi được, cũng không ai biết đúng như thật và nói được đúng như thật; chỉ có Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (danh hiệu của Phật: "Ứng" là bậc xứng đáng được cúng dường, "Chánh Đẳng Giác" là bậc giác ngộ chân chính và trọn khắp) mới biết được tâm bất thoái chuyển của vị Bồ-tát ấy và nói đúng như thật cho các hữu tình."
Bấy giờ Mãn Từ Tử (tức tôn giả Phú-lâu-na, đệ tử thuyết pháp bậc nhất của Phật) hỏi Xá-lợi-tử: "Vì nhân duyên gì mà tâm của Bồ-tát ma-ha-tát bất thoái không thể thay đổi?" Xá-lợi-tử đáp: "Như khi các Bồ-tát hành bố thí, không lúc nào không hướng về nhất thiết trí trí, tâm họ vững chắc không thể lay động; cũng thế, khi đã chứng được địa vị bất thoái chuyển thì tâm không theo duyên bên ngoài mà thay đổi. Lại nữa, Mãn Từ Tử! Ví như có người giỏi xử kiện, từng nhiều lần xử kiện trong vô lượng đám trưởng giả (người giàu có, có danh vọng), cư sĩ (người tại gia có của cải, đạo đức), thương nhân; vì túng thiếu nên thường vay mượn tiền của nơi các trưởng giả, cư sĩ ấy. Sợ người ta đến đòi mà không có sức trả, người ấy bèn nương nhờ nhà vua, mong khỏi bị bắt giam. Khi ấy các chủ nợ vì sợ vua nên không dám lôi kéo, làm nhục người kia. Vì sao vậy? Vì nhà vua mà người ấy nương nhờ có thế lực rất lớn, khó ai địch nổi. Cũng thế, Bồ-tát dù mới phát tâm hay đã bất thoái chuyển, đều nhờ nương vào nhất thiết trí trí có thần lực lớn, nên tất cả Độc giác và A-la-hán đều không thể làm tâm họ lay động.
Lại nữa, Mãn Từ Tử! Như người nương nhờ nhà vua, tuy rất nghèo túng mà không bị làm nhục; cũng thế, Bồ-tát nương vào nhất thiết trí trí thì hàng nhị thừa (hai cỗ xe: Thanh văn và Độc giác) và ác ma không thể lay động, trái lại còn hàng phục được mọi ác ma, và so với hàng nhị thừa kia là bậc nhất, là thù thắng, là tôn quý, là cao cả, là mầu nhiệm, là vi diệu, là trên hết, là không gì hơn. Vì vậy Bồ-tát muốn không thoái lui thì phải luôn nương vào nhất thiết trí trí mà tu hạnh Bồ-tát, chớ ưa thích thừa khác."
Mãn Từ Tử hỏi: "Những Bồ-tát nào bị hàng Độc giác, Thanh văn vượt hơn?" Xá-lợi-tử đáp: "Nếu các Bồ-tát nghe nói về những điều thù thắng của Độc giác, Thanh văn mà trong lòng sinh mến mộ, nghĩ rằng: 'Làm sao ta được pháp như thế?', lại ưa thích sâu đậm và khen ngợi giáo pháp của nhị thừa, thì các Bồ-tát ấy, do khởi lên phi lý tác ý (cách hướng tâm suy nghĩ không đúng lẽ) như vậy, liền bị tất cả Độc giác, Thanh văn vượt hơn và khuất phục." Lúc ấy Mãn Từ Tử liền hỏi cụ thọ (tiếng tôn xưng bậc tỳ-kheo: người đủ thọ mạng về trí tuệ) Xá-lợi-tử: "Vì duyên cớ gì nói tác ý ấy của Bồ-tát là phi lý?" Xá-lợi-tử đáp: "Tác ý ấy có thể ngăn trở nhất thiết trí trí, khiến cho tâm có khả năng dẫn khởi nhất thiết trí dần dần yếu đi, dần dần xa đi; vì vậy gọi là phi lý tác ý của Bồ-tát. Như người tu du-già (người chuyên tu thiền quán) muốn chứng thật tế (chân lý tối hậu, tức niết-bàn), vui thích hướng vào chánh tánh ly sinh (giai đoạn thấy được chân lý, bước vào dòng thánh, lìa hẳn tính phàm phu); nếu tham, sân, si gặp duyên mà nổi lên, thì sẽ khiến cho tâm có khả năng dẫn khởi quả A-la-hán bị chướng ngại, dần yếu đi, dần xa đi; vì vậy gọi là phi lý tác ý. Cũng thế, Bồ-tát cầu đại bồ-đề mà khởi lên tác ý tương ứng với nhị thừa, thì ngăn trở nhất thiết trí, tổn hại tâm bồ-đề; vì vậy gọi là phi lý tác ý. Nếu các Bồ-tát có tác ý ấy thì liền bị hàng nhị thừa khuất phục."
Lúc ấy Mãn Từ Tử liền thưa với cụ thọ Xá-lợi-tử: "Nếu các Bồ-tát khởi lên tác ý tương ứng với nhị thừa mà bị hàng nhị thừa khuất phục, thì nên biết họ không được kể vào hàng Bồ-tát. Vì sao vậy? Xá-lợi-tử! Đã là Bồ-tát thì chỉ cầu Vô thượng chánh đẳng bồ-đề; nếu khởi tác ý tương ứng với nhị thừa thì trái với điều mình mong muốn từ đầu, không thể chứng được nhất thiết trí. Như bậc Dự lưu (quả thánh đầu tiên, người đã nhập vào dòng thánh) mà để phiền não hiện khởi thì trái với điều mình cầu, tức là trí và đoạn; vì siêng cầu trí và đoạn nên gọi là Dự lưu, chứ để phiền não khởi lên thì không có nghĩa siêng cầu. Vì sao vậy? Xá-lợi-tử! Bậc Dự lưu cầu hai biến tri (sự hiểu biết thấu suốt trọn vẹn): một là trí biến tri (hiểu thấu khắp chân lý), hai là đoạn biến tri (dứt trừ trọn vẹn phiền não). Phiền não hiện khởi thì cả hai điều cầu ấy đều hỏng, cho nên bậc Dự lưu luôn phải siêng năng cầu trí biến tri để diệt các phiền não. Cũng thế, Bồ-tát nếu khởi tác ý tương ứng với nhị thừa thì trái với nhất thiết trí trí mà Bồ-tát vốn mong cầu. Nếu các Bồ-tát xa lìa tâm và tâm sở (các trạng thái tâm phụ đi kèm theo tâm) mong cầu nhất thiết trí trí, thì không gọi là Bồ-tát chân thật. Vì sao vậy? Xá-lợi-tử! Đã là Bồ-tát thì phải luôn mong cầu nhất thiết trí trí, tâm không gián đoạn.
Nếu các Bồ-tát an trụ nơi tâm Bồ-tát, thì hàng nhị thừa và ác ma không thể khuất phục, trái lại còn khuất phục được nhị thừa và ác ma. Như người bắn cung giỏi đứng ở chỗ mình đã quen tập, thì không bị kẻ thù nào khuất phục, mà còn hàng phục được kẻ thù, lìa mọi sợ hãi. Cũng thế, Bồ-tát an trụ nơi tâm Bồ-tát thì mọi duyên xấu không thể phá hoại, mà còn phá được tất cả việc làm của các ma. Nếu nghe giảng giáo pháp nhị thừa, Bồ-tát liền nghĩ: 'Ta sẽ chứng Vô thượng bồ-đề, cũng sẽ giảng giáo pháp như thế cho các hữu tình. Như nay Thế Tôn Năng Tịch Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (tức Phật Thích-ca Mâu-ni; "Mâu-ni" nghĩa là Năng Tịch: bậc có thể làm lặng yên phiền não) giảng giáo pháp tương ứng với nhị thừa cho những bổ-đặc-già-la (con người, cá thể) thuộc chủng tánh (căn tánh, loại người thiên hướng về một con đường tu) Độc giác, Thanh văn; thì đời vị lai khi ta thành Phật, cũng sẽ vì những loài hữu tình như vậy mà nói giáo pháp như thế, khiến họ được lợi ích và an vui.' Bồ-tát như thế có phương tiện thiện xảo, an trụ nơi tâm Bồ-tát, tuy nghe giáo pháp tương ứng với nhị thừa mà không bị tổn hại; nghĩa là tuy nghe giáo pháp ấy mà không tham đắm nhiễm theo nhị thừa. Bồ-tát như thế an trụ nơi tâm Bồ-tát, không bị nhị thừa và ác ma khuất phục, mà còn khuất phục được nhị thừa và ác ma. Như người tu du-già đã khéo léo thành thạo cả về cảnh (đối tượng quán xét) lẫn định, thì không thể bị khuất phục. Vì sao vậy? Vì tâm đối với cảnh và định đã khéo tu luyện, được tự tại. Cũng thế, Bồ-tát an trụ nơi tâm Bồ-tát thì nhị thừa và ác ma không thể khuất phục. Vì sao vậy? Vì các Bồ-tát ấy luôn không lìa tâm Bồ-tát."
Bấy giờ Xá-lợi-tử hỏi Mãn Từ Tử: "Tất cả Bồ-tát, dù mới phát tâm, dù đã được bất thoái, dù đã ngồi tòa bồ-đề (chỗ ngồi dưới cội cây bồ-đề, nơi chứng quả thành Phật), đều không thể bị khuất phục chăng?" Mãn Từ Tử đáp: "Tất cả Bồ-tát, dù mới phát tâm, dù đã được bất thoái, dù đã ngồi tòa bồ-đề, nên biết đều không thể bị khuất phục. Vì sao vậy? Xá-lợi-tử! Vì mọi duyên xấu đều không thể khiến các Bồ-tát ấy bỏ thệ nguyện ban đầu. Nghĩa là các Bồ-tát phát tâm bồ-đề và muốn luôn làm lợi ích cho các hữu tình; thệ nguyện về hai việc ấy bền chắc, mọi duyên xấu không thể lay động. Nếu các Bồ-tát an trụ nơi tâm này thì nhị thừa và ác ma không thể khuất phục. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Như chư Như Lai, dù mới thành Phật, dù đã thành Phật trụ thế trăm nghìn năm, đều không rời tâm nhất thiết trí, trong mọi lúc đều thành tựu nhất thiết trí. Cũng thế, Bồ-tát dù mới phát tâm, dù đã được bất thoái, dù đã ngồi tòa bồ-đề, trong mọi lúc đều hướng về nhất thiết trí, tác ý cầu chứng chưa từng tạm bỏ."
Xá-lợi-tử hỏi: "Nếu như thế thì các địa vị của Bồ-tát khác nhau ở chỗ nào?" Mãn Từ Tử đáp: "Ở các địa vị của Bồ-tát, tâm không khác nhau, chỉ có việc thành Phật chậm hay nhanh là khác. Nghĩa là tâm Bồ-tát ở các giai đoạn đầu, giữa, cuối đều cầu dẫn khởi Vô thượng bồ-đề, an trụ nơi tâm ấy, luôn không thoái chuyển. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Như A-la-hán trọn không đánh mất tâm A-la-hán, nghĩa là tâm vô lậu chắc chắn không thoái chuyển; Bồ-tát cũng thế, trọn không đánh mất tâm đại bồ-đề. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Ý ông thế nào? Nếu tâm của A-la-hán bị thoái mất, thì vị ấy có phải là A-la-hán thật chăng?" Xá-lợi-tử đáp: "Không phải, thưa cụ thọ! Nếu tâm A-la-hán bị thoái mất, nên biết người ấy là kẻ tăng thượng mạn (người kiêu căng tự cho mình đã chứng điều mình chưa chứng), chắc chắn chưa đắc quả A-la-hán." Mãn Từ Tử nói: "Bồ-tát cũng thế. Nếu có Bồ-tát thoái mất tâm bồ-đề, nên biết người ấy trước kia tự xưng Bồ-tát chứ không phải Bồ-tát thật, là kẻ tăng thượng mạn làm ô uế chúng Bồ-tát, như ốc hến dơ làm bẩn nước trong, không dùng để uống được."
Xá-lợi-tử nói: "Đúng vậy, đúng vậy. Nên biết hạng người ấy bị vô tri che lấp tâm mà tự xưng Bồ-tát, thật ra chưa được vào hàng Bồ-tát chân chính, chỉ có danh hão. Ví như người đàn ông có đủ nam căn (bộ phận sinh dục nam), còn người khuyết căn mà tự xưng là đàn ông thì chỉ là lời nói suông chứ không có thực. Bồ-tát cũng thế, thoái mất tâm bồ-đề thì chỉ có danh hão chứ không phải Bồ-tát thật. Như người khuyết căn gọi là bán-trạch-ca (người không trọn vẹn nam tính, như hoạn nhân), kẻ thoái mất tâm bồ-đề gọi là Bồ-tát giả. Vì vậy Bồ-tát ở các giai đoạn đầu, giữa, cuối nhất định không thoái mất tâm đại bồ-đề; nếu thoái mất tâm này thì không còn là Bồ-tát."
Bấy giờ Mãn Từ Tử hỏi Xá-lợi-tử: "Nếu các Bồ-tát muốn chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, thì nên khởi tác ý tương ứng với điều gì?" Xá-lợi-tử đáp: "Nếu các Bồ-tát muốn chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, thì nên khởi đúng đắn tác ý tương ứng với nhất thiết trí trí. Theo pháp, tất cả Bồ-tát đều nên an trụ nơi tác ý như thế. Nếu các Bồ-tát an trụ nơi tác ý này mà tu hành bố thí, thì các Bồ-tát ấy liền có thể hồi hướng (hướng công đức mình tạo được về mục tiêu cao cả) về nhất thiết trí trí. Nếu các Bồ-tát hồi hướng về nhất thiết trí trí như thế, thì các Bồ-tát ấy nắm giữ được bố thí ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát không thể hồi hướng về nhất thiết trí trí, thì sự bố thí mà các Bồ-tát ấy làm không gọi là bố thí ba-la-mật-đa.
Lại nữa, Mãn Từ Tử! Nếu các Bồ-tát khi hành bố thí mà suy tính như vầy: 'Ta bỏ phần ít này, không bỏ phần ít kia; ta cho vật này, không bỏ vật kia; ta cho hạng người này, không cho hạng người kia', thì các Bồ-tát ấy do sự suy tính này mà ngăn trở nhất thiết trí, phải trải qua thời gian rất lâu mới đạt được nhất thiết trí, phải lâu ngày bố thí ba-la-mật-đa mới được viên mãn. Vì vậy Bồ-tát nếu muốn không ngăn trở nhất thiết trí trí, muốn mau chứng nhất thiết trí trí, muốn bố thí ba-la-mật-đa mau được viên mãn, thì phải lìa sự suy tính phân biệt như thế, phải bỏ hết mọi phần, phải cho hết mọi vật, đối với mọi hạng người đều cho một cách bình đẳng.
Lại nữa, Mãn Từ Tử! Nếu các Bồ-tát muốn chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, thì phải an trụ nơi bố thí ba-la-mật-đa, và phải an trụ nơi bố thí ba-la-mật-đa như thế này. Giả như các Bồ-tát vào buổi đầu ngày đem đủ thứ đồ ăn thức uống ngon quý cúng dường số hữu tình nhiều như cát sông Căng-già, cúng dường xong lại cho áo màu vàng ròng thượng hạng; vào buổi giữa ngày cũng đem đủ thứ đồ ăn thức uống ngon quý cúng dường số hữu tình nhiều như cát sông Căng-già, cúng dường xong lại cho áo màu vàng ròng thượng hạng; vào buổi cuối ngày cũng đem đủ thứ đồ ăn thức uống ngon quý cúng dường số hữu tình nhiều như cát sông Căng-già, cúng dường xong lại cho áo màu vàng ròng thượng hạng; ba phần của đêm cũng đều như thế. Bố thí như vậy trải qua số đại kiếp nhiều như cát sông Căng-già, luôn không gián đoạn. Các Bồ-tát ấy bố thí như thế rồi, nếu không hồi hướng cầu nhất thiết trí trí, thì tuy gọi là bố thí mà không phải bố thí ba-la-mật-đa; nếu có thể hồi hướng cầu nhất thiết trí trí, thì mới gọi là bố thí ba-la-mật-đa. Nghĩa là khi bố thí không đặt giới hạn, dù nhiều dù ít đều phát tâm rộng lớn, hướng khắp đến hữu tình mà cho tất cả. Bồ-tát như thế khi hành bố thí, tuy không bỏ ra nhiều mà vẫn là bố thí tất cả, và thành tựu bố thí ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Vì muốn chứng vô lượng Phật pháp nên mới hành bố thí ba-la-mật-đa; nếu khi bố thí mà tâm có hạn lượng thì nhất định không thể chứng vô lượng Phật pháp. Nếu các Bồ-tát tâm có hạn lượng mà hành bố thí, thì các Bồ-tát ấy nhất định không thể chứng nhất thiết trí trí, nhất định không thể viên mãn bố thí ba-la-mật-đa. Vì vậy Bồ-tát muốn chứng nhất thiết trí trí vô lượng, thì phải phát khởi tâm không hạn lượng mà hành bố thí. Nếu các Bồ-tát đem tâm có hạn lượng mà hành bố thí, thì các Bồ-tát ấy còn ôm giữ lòng keo kiệt, không thể bỏ hẳn, không thể nắm giữ được nhất thiết trí trí. Làm ngược lại điều đó thì mới chứng được nhất thiết trí trí, viên mãn bố thí ba-la-mật-đa.
Lại nữa, Mãn Từ Tử! Chúng Bồ-tát khi muốn hành bố thí nên khởi tâm thế này: 'Ta sẽ tu hành sự bố thí không hạn lượng. Khi chưa chứng Vô thượng bồ-đề, ta tạm hành tài thí (bố thí của cải) cho các hữu tình; khi đã chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, ta sẽ hành pháp thí (bố thí giáo pháp) cho các hữu tình.' Nghĩa là khi chưa chứng Vô thượng bồ-đề, tạm dùng của cải mà thu nhận hữu tình, khiến họ lìa khổ nghèo, được niềm vui thế gian; khi đã chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, sẽ dùng giáo pháp mà thu nhận hữu tình, khiến họ lìa phiền não, được niềm vui xuất thế gian (niềm vui vượt khỏi thế gian, tức giải thoát). Như người phụng sự nhà vua, trước được cơm áo để nuôi vợ con, sau được vua vừa lòng mà nhận nhiều của báu, bản thân và vợ con đều hưởng giàu sang, yên ổn, vui sướng. Cũng thế, Bồ-tát cầu chứng Vô thượng chánh đẳng bồ-đề, tu nhiều trăm nghìn hạnh khó làm, khổ hạnh; trước dùng tài thí thu nhận hữu tình, khiến họ lìa các khổ nghèo nàn của thế gian; sau khi chứng giác ngộ Vô thượng chánh đẳng, dùng giáo pháp không nhiễm ô mà răn nhắc, dạy bảo các loài hữu tình, khiến họ giải thoát khỏi mọi khổ sinh tử.
Lại nữa, Mãn Từ Tử! Như nhiều trăm nghìn người phụng sự vị vương tử ngày đêm siêng năng; khi ấy vương tử tùy phần cấp cho y phục, đồ ăn thức uống, đồ nằm ngồi và các thứ khác; về sau lên ngôi vua, tùy theo công lao khó nhọc ngày trước, lượng theo khả năng mỗi người mà ban thưởng hậu hĩnh tước lộc: hoặc cho cai quản công việc, hoặc cho cai quản sông đồng, hoặc cho cai quản thành lớn, hoặc cho cai quản cửa ải, hoặc cho cai quản làng xóm, hoặc cho cai quản quân đội. Cũng thế, Bồ-tát cầu nhất thiết trí, khi chưa chứng giác ngộ Vô thượng chánh đẳng thì trước dùng của cải thu nhận các loài hữu tình; sau khi chứng giác ngộ Vô thượng chánh đẳng, tùy theo trí hiểu biết khác nhau của các hữu tình mà dùng pháp vô thượng răn nhắc, dạy bảo, khiến họ an trụ nơi quả A-la-hán, hoặc quả Bất hoàn (quả thánh thứ ba, không còn trở lại sinh vào cõi Dục), hoặc quả Nhất lai (quả thánh thứ hai, chỉ còn trở lại cõi người một lần), hoặc quả Dự lưu, hoặc mười thiện nghiệp đạo (mười điều lành: không giết hại, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không nói đâm thọc, không nói lời ác, không nói lời thêu dệt, không tham lam, không giận dữ, không có cái thấy sai lầm), hoặc địa vị thù thắng của Bồ-tát.
Lại nữa, Mãn Từ Tử! Các Bồ-tát ấy cầu đại bồ-đề, hành hạnh Bồ-tát, khi chưa chứng giác ngộ Vô thượng chánh đẳng thì làm lợi ích lớn cho các hữu tình; khi đã chứng giác ngộ Vô thượng chánh đẳng cũng làm lợi ích lớn cho hữu tình; sau khi bát-niết-bàn (nhập niết-bàn hoàn toàn, tức khi Phật qua đời) cũng làm lợi ích lớn cho vô lượng vô biên hữu tình. Ví như vương tử khi chưa nối ngôi vua thì làm lợi ích lớn cho các hữu tình; khi đã nối ngôi vua cũng làm lợi ích lớn cho hữu tình; sau khi qua đời cũng làm lợi ích lớn cho hữu tình. Lại nữa, Mãn Từ Tử! Như người phụng sự vua, càng siêng năng và thời gian càng lâu thì tước lộc càng tăng dần; cũng thế, Bồ-tát cầu nhất thiết trí, càng siêng năng và thời gian càng lâu thì công đức càng tăng dần.
Lại nữa, Mãn Từ Tử! Các Bồ-tát ấy khi chưa chứng giác ngộ Vô thượng chánh đẳng thì dùng của cải thu nhận các hữu tình, nghĩa là dùng đủ thứ y phục, đồ ăn thức uống, đồ nằm ngồi, thuốc men và các của cải khác, khéo léo bằng phương tiện mà thu nhận và làm lợi ích. Khi đã chứng giác ngộ Vô thượng chánh đẳng thì dùng giáo pháp thu nhận các hữu tình, nghĩa là dùng các pháp bố thí, tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã ba-la-mật-đa cùng vô lượng vô biên Phật pháp khác mà thu nhận và làm lợi ích; hoặc dùng các pháp niệm trụ (bốn phép giữ tâm chú ý quán xét thân, cảm thọ, tâm và các pháp), chánh đoạn (bốn sự siêng năng chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm sinh điều lành chưa có, làm tăng điều lành đã có), thần túc (bốn nền tảng đạt thần thông và định lực), căn (năm căn lành: tin, siêng năng, nhớ nghĩ chân chính, định, tuệ), lực (năm sức mạnh phát triển từ năm căn ấy), giác chi (bảy yếu tố dẫn tới giác ngộ), đạo chi (tám nhánh của con đường chân chính, tức bát chánh đạo) cùng vô lượng vô biên Phật pháp khác mà thu nhận và làm lợi ích; hoặc dùng các việc tạo phúc bằng bố thí, việc tạo phúc bằng giữ giới, việc tạo phúc bằng tu thiền định cùng vô lượng pháp lành thế gian khác mà thu nhận và làm lợi ích. Sau khi bát-niết-bàn cũng làm lợi ích lớn cho vô lượng vô biên hữu tình: nghĩa là nhờ cúng dường thiết-lợi-la (xá-lợi, di cốt của Phật) của Phật, hoặc đối với chánh pháp vô thượng của Như Lai mà thọ trì, đọc tụng, đúng như lời dạy mà tu hành, đều được lợi ích rộng lớn vô biên, tức là niềm vui cõi người, cõi trời, hoặc bát-niết-bàn, hoặc an vui rốt ráo của đại bồ-đề."
Bấy giờ Mãn Từ Tử nói với Xá-lợi-tử: "Đúng vậy, đúng vậy, thật đúng như lời ngài nói. Những điều ngài nói không điều nào không hợp nghĩa. Vì vậy Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác thường nói ngài là bậc trí tuệ và biện tài bậc nhất trong chúng Thanh văn. Lại nữa, Xá-lợi-tử! Ví như vàng ròng luôn làm lợi ích lớn cho hữu tình: lúc chưa ra khỏi mỏ, lúc ra khỏi mỏ, lúc được chế thành các đồ trang sức, hoặc lại đem bán để đổi mua vật khác, đều tùy chỗ thích hợp mà làm lợi ích lớn cho vô lượng vô biên hữu tình. Cũng thế, Bồ-tát tu hạnh Bồ-tát, khi chưa chứng giác ngộ Vô thượng chánh đẳng thì làm lợi ích lớn cho các hữu tình, nghĩa là dùng của cải và giáo pháp, tùy chỗ thích hợp, khéo léo bằng phương tiện mà thu nhận và làm lợi ích. Khi đã chứng giác ngộ Vô thượng chánh đẳng thì chuyển pháp luân mầu nhiệm (giảng dạy giáo pháp; ví như bánh xe báu lăn đi nghiền nát phiền não) mà làm lợi ích lớn.
Đó là: giảng rằng sắc uẩn (uẩn: các nhóm yếu tố hợp thành con người; sắc uẩn là nhóm yếu tố vật chất, thân thể) là thường hay vô thường… đều không thể nắm bắt được; giảng rằng thọ uẩn (nhóm cảm giác khổ, vui…), tưởng uẩn (nhóm nhận biết hình tướng, khái niệm), hành uẩn (nhóm tác ý và các hoạt động tâm khác), thức uẩn (nhóm phân biệt, nhận biết) là thường hay vô thường… cũng không thể nắm bắt được. Giảng rằng nhãn xứ (xứ: nơi các giác quan và đối tượng của chúng gặp nhau để sinh ra nhận thức; nhãn xứ là mắt) là thường hay vô thường… không thể nắm bắt được; giảng rằng nhĩ xứ (tai), tỷ xứ (mũi), thiệt xứ (lưỡi), thân xứ (thân), ý xứ (ý) là thường hay vô thường… cũng không thể nắm bắt được. Giảng rằng sắc xứ (hình sắc, đối tượng của mắt) là thường hay vô thường… không thể nắm bắt được; giảng rằng thanh xứ (âm thanh), hương xứ (mùi), vị xứ (vị), xúc xứ (cảm giác chạm), pháp xứ (đối tượng của ý) là thường hay vô thường… cũng không thể nắm bắt được. Giảng rằng nhãn giới (giới: mười tám yếu tố cấu thành nhận thức, gồm sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức; nhãn giới là mắt) là thường hay vô thường… không thể nắm bắt được; giảng rằng nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý giới là thường hay vô thường… cũng không thể nắm bắt được. Giảng rằng sắc giới (yếu tố hình sắc, đối tượng của mắt) là thường hay vô thường… không thể nắm bắt được; giảng rằng thanh, hương, vị, xúc, pháp giới là thường hay vô thường… cũng không thể nắm bắt được. Giảng rằng nhãn thức giới (yếu tố sự nhận biết qua mắt) là thường hay vô thường… không thể nắm bắt được; giảng rằng nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý thức giới là thường hay vô thường… cũng không thể nắm bắt được. Giảng rằng nhãn xúc (sự tiếp xúc giữa mắt, đối tượng và thức nơi mắt) là thường hay vô thường… không thể nắm bắt được; giảng rằng nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc là thường hay vô thường… cũng không thể nắm bắt được. Giảng rằng các cảm thọ sinh ra do duyên nhãn xúc là thường hay vô thường… không thể nắm bắt được; giảng rằng các cảm thọ sinh ra do duyên nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xúc là thường hay vô thường… cũng không thể nắm bắt được.
Giảng rằng địa giới (yếu tố đất, tức tính chất cứng chắc) là thường hay vô thường… không thể nắm bắt được; giảng rằng thủy giới (yếu tố nước, tính ướt dính), hỏa giới (yếu tố lửa, tính nóng), phong giới (yếu tố gió, tính chuyển động), không giới (yếu tố khoảng trống), thức giới (yếu tố tâm thức) là thường hay vô thường… cũng không thể nắm bắt được. Giảng rằng nhân duyên (trong bốn loại duyên, đây là nguyên nhân trực tiếp sinh ra kết quả) là thường hay vô thường… không thể nắm bắt được; giảng rằng đẳng vô gián duyên (niệm tâm trước vừa diệt liền làm điều kiện cho niệm tâm sau sinh, không gián cách), sở duyên duyên (đối tượng làm điều kiện cho tâm nhận biết), tăng thượng duyên (mọi điều kiện hỗ trợ khác, hoặc không ngăn trở) là thường hay vô thường… cũng không thể nắm bắt được. Giảng rằng vô minh (sự mê muội không thấy chân lý, mắt xích đầu tiên trong mười hai nhân duyên dẫn đến sinh tử) là thường hay vô thường… không thể nắm bắt được; giảng rằng hành (hành động tạo nghiệp), thức (tâm thức tái sinh), danh sắc (tinh thần và thể xác sơ khởi), lục xứ (sáu giác quan), xúc (tiếp xúc), thọ (cảm thọ), ái (khát ái), thủ (bám giữ), hữu (sự tồn tại do nghiệp), sinh (sự sinh ra), lão tử (già và chết) là thường hay vô thường… cũng không thể nắm bắt được. Giảng rằng ngã (cái "tôi" mà người đời chấp là có thật) là thường hay vô thường… không thể nắm bắt được; giảng rằng hữu tình, mạng giả, sinh giả, dưỡng giả, sĩ phu, bổ-đặc-già-la, ý sinh, nho đồng, tác giả, thọ giả, tri giả, kiến giả (đều là những tên gọi khác nhau mà người đời gán cho cái "ngã": kẻ có tình thức, kẻ có mạng sống, kẻ được sinh ra, kẻ được nuôi lớn, kẻ trượng phu, cá thể, kẻ sinh từ ý, đứa trẻ, kẻ làm, kẻ nhận, kẻ biết, kẻ thấy) là thường hay vô thường… cũng không thể nắm bắt được. Giảng rằng Dục giới (cõi của chúng sinh còn ham muốn dâm dục, ăn uống) là thường hay vô thường… không thể nắm bắt được; giảng rằng Sắc giới (cõi trời có thân hình vi tế, đã lìa dục), Vô sắc giới (cõi trời không còn thân hình, chỉ có tâm thức) là thường hay vô thường… cũng không thể nắm bắt được.
Giảng nói các pháp môn như thế mà làm lợi ích lớn cho các hữu tình. Sau khi bát-niết-bàn, thì chánh pháp (thời kỳ giáo pháp còn nguyên vẹn, có người tu và chứng quả), tượng pháp (thời kỳ giáo pháp chỉ còn hình thức gần giống) và thiết-lợi-la cũng làm lợi ích lớn cho các hữu tình. Hàng Thanh văn, Độc giác không có những việc như thế. Vì vậy chúng Bồ-tát ma-ha-tát tu hạnh Bồ-tát luôn làm lợi ích lớn cho hữu tình. Bởi lẽ đó mà nói chúng Bồ-tát so với hàng nhị thừa kia là bậc nhất, là thù thắng, là tôn quý, là cao cả, là mầu nhiệm, là vi diệu, là trên hết, là không gì hơn."
Bấy giờ Phật bảo A-nan-đà (thị giả của Phật, đệ tử nghe nhiều nhớ nhiều bậc nhất): "Ông nên vâng giữ những điều Xá-lợi-tử và các vị đã nói: chúng Bồ-tát ma-ha-tát mặc áo giáp đại nguyện (lấy nguyện lớn làm áo giáp che chở, không lùi bước), hướng tới đại bồ-đề, đầy đủ sự khéo léo thù thắng và ý muốn mạnh mẽ vượt bậc, tu hành bố thí ba-la-mật-đa, bố thí giáo pháp, bố thí của cải mà không nhiễm ô, không chấp trước." Khi Bạc-già-phạm (danh hiệu của Phật, nghĩa là Thế Tôn, bậc đầy đủ phúc đức được tôn kính) nói kinh này xong, cụ thọ Xá-lợi-tử, cụ thọ Mãn Từ Tử, cụ thọ A-nan-đà cùng các Thanh văn khác, chúng Bồ-tát, và các thiên, long (loài rồng), dược-xoa (dạ-xoa, một loài quỷ thần), kiện-đạt-phược (càn-thát-bà, thần âm nhạc của cõi trời), a-tố-lạc (a-tu-la, loài thần có phúc lớn nhưng hay ganh ghét, gây chiến), yết-lộ-trà (ca-lâu-la, chim thần cánh vàng), khẩn-nại-lạc (khẩn-na-la, thần ca hát), mạc-hô-lạc-già (ma-hầu-la-già, thần rắn lớn), người và loài chẳng phải người ở thế gian, tất cả đại chúng nghe Phật nói đều rất vui mừng, tin nhận và vâng làm.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm tám mươi ba.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video