Thiên 811 — Hội 16 · Phần Bát-nhã ba-la-mật-đa · quyển 5

 Phần thứ mười sáu: Phần Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ siêu việt, trí tuệ thấy suốt thật tánh của mọi sự vật, đưa người tu từ bờ khổ sang bờ giải thoát), đoạn thứ năm.

 Lúc ấy, Xá-lợi Tử (Śāriputra, vị đệ tử được xem là trí tuệ bậc nhất của Đức Phật) bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (Đấng được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật), các vị Bồ-tát ma-ha-tát (bậc đại Bồ-tát, người phát nguyện cầu thành Phật để cứu độ muôn loài) nương theo pháp như thế mà đi vào các cảnh tướng (các đối tượng, cảnh giới mà tâm nhận biết) như thế nào?"

 Bấy giờ Phật bảo Xá-lợi Tử: "Các vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy, còn chẳng nắm bắt được pháp, huống chi là phi pháp; còn chẳng nắm bắt được đạo, huống chi là phi đạo. Đối với thi-la (giới luật) thanh tịnh, họ còn không có gì để đạt được, cũng không có gì để chấp giữ, huống gì là phạm giới. Các vị Bồ-tát ấy không rơi vào tam giới (ba cõi sinh tử: cõi Dục là cõi còn ham muốn, cõi Sắc là cõi chỉ còn thân vi tế, cõi Vô sắc là cõi không còn thân xác), cũng không rơi vào cảnh chết đi sống lại trong các thú (các nẻo tái sinh như trời, người, súc sinh, ngạ quỷ, địa ngục), không đắm luyến thân mạng, huống gì là cảnh vật bên ngoài. Đối với dòng sinh tử, họ đã đi đến tận cùng; đã vượt qua biển lớn, đã vượt khỏi tai nạn lớn.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, các vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy nương theo pháp như thế mà đi vào các cảnh tướng, biết rằng mọi cảnh đều không có tánh chất của cảnh. Vì lẽ đó, các bậc thiện sĩ ấy không dừng lại, không bám víu vào bất cứ cảnh nào, như vua sư tử không vướng mắc vào các cảnh. Các bậc thiện sĩ ấy đối với mọi cảnh giới đều không nhiễm, không lẫn lộn, vượt lên trên mọi cảnh, như vị đại thương chủ (người cầm đầu đoàn buôn lớn) không gì ngăn trở được. Các bậc thiện sĩ ấy nương theo pháp như thế mà đi vào các cảnh tướng, không chấp trước điều gì.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Ta hoàn toàn không thấy trong đại chúng này có một vị Bồ-tát nào đối với pháp như thế mà không tin hiểu sâu xa, hay đối với pháp như thế mà còn nghi ngờ, do dự. Lại nữa, Xá-lợi Tử, nay tất cả Bồ-tát trong chúng này đều đã dứt hẳn mọi nghi ngờ, do dự đối với pháp như thế. Các bậc thiện sĩ này tự mình không còn do dự đối với pháp như thế, lại cũng có thể dứt hẳn mọi nghi ngờ của tất cả hữu tình (chúng sinh, loài có tình thức). Vì lẽ đó, các bậc thiện sĩ ấy không còn do dự đối với bất cứ pháp nào, có thể vì hữu tình mà nói một cách quả quyết rằng tánh của mọi pháp đều hoàn toàn không có gì.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, trong đời tương lai, nếu có ai được nghe pháp như thế, thì đối với mọi pháp cũng dứt trừ được nghi ngờ, do dự, lại cũng có thể dứt hẳn mọi nghi ngờ của tất cả hữu tình, nghĩa là vì họ mà giảng nói những điều cốt yếu của pháp như Ta đang nói hôm nay.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Ta quyết không nói rằng những loài hữu tình căn lành mỏng ít mà có thể tin hiểu sâu xa pháp này. Những loài hữu tình căn lành mỏng ít không thể dung chứa nổi pháp này; của báu pháp như thế, họ không thể dùng được. Lại nữa, Xá-lợi Tử, những loài hữu tình căn lành mỏng ít còn chẳng được nghe đến tên của pháp như thế, huống gì là có thể thọ trì (tiếp nhận và giữ gìn), suy ngẫm, tu tập.

 Nếu có ai được nghe pháp như thế, Ta quả quyết báo trước rằng người ấy sẽ đạt được Phật pháp. Đời tương lai, người ấy sẽ đối với các Phật pháp mà cất tiếng sư tử hống (tiếng rống của sư tử, ví lời thuyết pháp oai hùng, không sợ hãi, khiến mọi tà thuyết phải im lặng), như Ta hôm nay ở giữa đại chúng cất tiếng sư tử hống, tiếng rống không chút sợ hãi, tiếng rống của bậc đại trượng phu, tiếng rống của trí tự nhiên (trí tuệ tự có, không do thầy dạy).

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, nếu có ai được nghe những điều cốt yếu của pháp rất sâu đã nói như thế, cho dù chỉ khởi lên được một tâm tin vui, không sinh lòng chê bai, Ta cũng báo trước rằng người ấy sẽ đạt được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chánh, bình đẳng, trọn vẹn của một vị Phật). Vì sao vậy? Xá-lợi Tử, vì hữu tình nghe pháp rất sâu mà vui mừng tin nhận là việc cực kỳ khó có.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, nếu có hữu tình nghe pháp rất sâu mà sinh lòng tin vui sâu xa, có thể phát tâm cầu Vô thượng Chánh đẳng Giác, thì những hữu tình như thế lại càng rất khó có. Ta nói họ đã thành tựu căn lành rộng lớn, đầy đủ tư lương (vốn liếng công đức và trí tuệ cần thiết trên đường tu thành Phật) lớn, mặc áo giáp lớn (ví ý chí và lời nguyện kiên cố), sẽ mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề.

 Nếu có hữu tình nghe giảng Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như thế mà vui mừng tin thích, nhiều lần lắng nghe tiếp nhận, thì phước đức người ấy đạt được là vô lượng vô biên, huống gì là có thể thọ trì và chuyển lại giảng nói cho người khác. Dù người ấy chưa nhập chánh tánh ly sinh (chưa bước vào địa vị chắc chắn của bậc thánh, lìa hẳn thân phận phàm phu), nếu người ấy chưa quyết định theo nhị thừa (hai cỗ xe nhỏ: Thanh văn là người nghe pháp mà tu để tự giải thoát, và Độc giác là người tự giác ngộ một mình), thì Ta đều báo trước rằng người ấy sẽ đạt được Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, làm lợi ích, an vui cho hữu tình đến tận cùng thời vị lai, mãi không dứt.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, nếu hữu tình nào thành tựu pháp thấp kém, Ta không thấy họ có thể dung chứa được pháp rộng lớn. Pháp rộng lớn, đó là bồ-đề (giác ngộ) của Phật. Lại nữa, Xá-lợi Tử, các loài hữu tình phần nhiều thành tựu pháp thấp kém, lòng tin hiểu cũng đều thấp kém, không thể gieo trồng căn lành rộng lớn. Họ không thể tin nhận chánh pháp không nhiễm ô, rất sâu và rộng lớn như thế.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, nếu hữu tình nào thành tựu pháp rộng lớn thì lòng tin hiểu cũng đều rộng lớn. Họ phát tâm hướng về Đại thừa (cỗ xe lớn, con đường tu cầu thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh), khéo làm tròn các việc, khéo mặc áo giáp, khéo suy xét, lựa chọn nghĩa lý rất sâu; khéo đi trên con đường lớn không hiểm trở, ngay thẳng, xa rời rừng rậm, mặt đường bằng phẳng, không có gai góc, gạch đá, hố hầm, trong sạch không dơ bẩn, không lệch không cong. Họ làm lợi ích cho thế gian, làm an vui cho thế gian, thương xót thế gian; đem lại lợi ích lớn lao và an vui cho trời và người; làm ánh sáng lớn và bậc thang vững chắc cho hữu tình; đầy đủ lòng đại từ đại bi, thương xót tất cả. Đối với hữu tình, họ muốn làm lợi ích, muốn ban an vui, muốn khiến được yên ổn, ban khắp cho hữu tình mọi thứ đem lại an vui.

 Hữu tình như thế chính là Bồ-tát, là Ma-ha-tát; là bậc Ma-ha-tát khéo thọ dụng của báu pháp lớn, khéo tìm cầu của báu pháp lớn. Của báu tối thắng thuộc về họ chứ không thuộc về ai khác. Vì sao vậy? Nếu loài hữu tình nào không gần gũi bạn lành, chưa gieo căn lành, vì phước đức mỏng nên lòng tin hiểu thấp kém, thì họ không thể tin nhận chánh pháp không nhiễm ô, rộng lớn, rất sâu như thế. Ta dựa vào sự sai khác của những loài hữu tình như thế, nên với ý ẩn kín mà nói rằng: cõi hữu tình có đủ thứ sai khác, tùy theo loại hơn kém mà ưa thích lẫn nhau. Những loài hữu tình có lòng tin hiểu thấp kém thì lại ưa thích hữu tình có lòng tin hiểu thấp kém; những loài hữu tình có lòng tin hiểu rộng lớn thì lại ưa thích hữu tình có lòng tin hiểu rộng lớn."

 Lúc ấy, Xá-lợi Tử bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn, Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế lấy những pháp gì làm cảnh mà nó đi đến?" Bấy giờ Phật bảo Xá-lợi Tử: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế lấy pháp vô biên làm cảnh mà nó đi đến. Ví như phong giới (yếu tố gió, một trong các yếu tố cấu thành thế giới vật chất) đi khắp cảnh vô biên, Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế cũng lấy pháp vô biên làm cảnh mà nó đi đến. Như hư không giới (khoảng không gian trống rỗng) đi khắp cảnh vô biên, Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế cũng lấy pháp vô biên làm cảnh mà nó đi đến. Lại như phong giới lấy cõi hư không bao la làm cảnh mà nó đi đến, Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế lấy tánh không của các pháp làm cảnh mà nó đi đến.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, như hư không giới và phong giới đều không có chỗ nào có thể thấy được, cũng không hiện ra trước mắt như một tướng của pháp được sinh khởi; Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế đối với pháp hoàn toàn không có gì có thể chỉ bày, cũng không hiện ra trước mắt như một tướng của pháp được sinh khởi. Lại nữa, Xá-lợi Tử, như hư không giới và phong giới đều không thể nắm giữ, không phải là viên thành thật (cái có thật, thành tựu trọn vẹn, tồn tại chắc thật), cũng không có hình tướng để có thể đếm tính; Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế hoàn toàn không thể nắm giữ, không phải là viên thành thật, không phải hình tướng có thể biết được bằng cách đếm tính. Lại nữa, Xá-lợi Tử, như hư không giới và phong giới không có chút pháp nào là viên thành thật để có thể chỉ ra; Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế cũng không có chút pháp nào là viên thành thật để có thể chỉ ra."

 Khi ấy Xá-lợi Tử lại bạch Phật rằng: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế lấy gì làm tướng?" Bấy giờ Phật bảo Xá-lợi Tử: "Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế hoàn toàn không có tướng. Lại nữa, Xá-lợi Tử, như hư không giới và phong giới không có chút pháp nào là viên thành thật để có thể chỉ ra tướng của nó; Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế cũng không có chút pháp nào là viên thành thật để có thể chỉ ra tướng của nó. Vì sao vậy? Xá-lợi Tử, vì Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế xa lìa mọi tướng, không có chút tướng nào có thể nắm bắt được.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, như hư không giới không có chỗ ngăn ngại, bám víu, Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế cũng không có chỗ ngăn ngại, bám víu. Vì thế nên nói Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu lấy không chấp trước làm tướng. Lại nữa, Xá-lợi Tử, pháp không chấp trước không có tướng nào có thể nắm bắt; nhưng theo lối lý lẽ của ngôn từ thế gian mà nói như vầy: Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu lấy không chấp trước làm tướng. Lại nữa, Xá-lợi Tử, tuy nói Bát-nhã ba-la-mật-đa lấy không chấp trước làm tướng, nhưng vì Bát-nhã ba-la-mật-đa này không có tướng nào có thể nắm bắt, nên không thể nói là lấy không chấp trước làm tướng, vì pháp không chấp trước không có hình tướng.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, nói "không chấp trước" nghĩa là biết khắp sự chấp trước, thấy sự chấp trước không thể nắm bắt. Biết khắp thật tánh của sự chấp trước, tức tất cả những chấp trước điên đảo, nên gọi là không chấp trước; chứ không phải trong các sự chấp trước có cái chấp trước nào có thể nắm bắt. Vì thế nên nói thật tánh của chấp trước là chấp trước không thể nắm bắt. Lại nữa, Xá-lợi Tử, nói "không chấp trước", đó chính là Bát-nhã ba-la-mật-đa; điều này được gọi là trí có tướng không chấp trước.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, các pháp đều lấy không chấp trước làm tướng. Vì tướng của các pháp không thể nắm bắt nên gọi là tướng không chấp trước. Không có chút pháp nào hiện ra trước mắt như một tướng được sinh khởi; vì ở đây không có tướng nào có thể nắm bắt nên gọi là không tướng; vì không tướng nên gọi là không chấp trước. Nếu tất cả pháp có chút tướng nào thì ở đây ắt có sự chấp trước có thể nắm bắt; vì tất cả pháp hoàn toàn không có tướng nào, nên ở đây không có sự chấp trước nào có thể nắm bắt, do đó nói các pháp lấy không chấp trước làm tướng. Tuy nói như vậy nhưng không đúng như lời nói, vì tướng không chấp trước không thể nói ra được. Vì sao vậy? Vì tướng không chấp trước là không có gì cả, tánh của nó xa lìa, không thể nắm bắt.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, tướng không chấp trước của pháp không thể chỉ bày, không ai có thể làm cho rõ ra được; nhưng vì hữu tình mà dùng phương tiện (cách khéo léo để dẫn dắt) chỉ bày. Vì tướng không chấp trước này, nên không được chấp giữ.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, các tướng tạp nhiễm (ô nhiễm, tức phiền não, nghiệp và khổ trói buộc chúng sinh trong sinh tử) chính là không tướng; không phải pháp tạp nhiễm hiện ra trước mắt như một tướng được sinh khởi. Lại nữa, Xá-lợi Tử, các pháp tạp nhiễm hiện ra do điên đảo (thấy biết trái ngược với sự thật); những gì điên đảo đều là không tướng; những gì không tướng đều không thể nói ra. Cho nên pháp có tướng chính là không tướng. Lại nữa, Xá-lợi Tử, các pháp thanh tịnh cũng không có tướng. Vì sao vậy? Các pháp tạp nhiễm còn không có tướng, huống gì pháp thanh tịnh mà lại có tướng.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, nếu có thể biết khắp thật tánh của các pháp tạp nhiễm, thì các tạp nhiễm ấy đều không thể nắm bắt. Nhưng các hữu tình vì điên đảo nên khởi lên các tạp nhiễm. Những gì điên đảo đều không chân thật. Nếu không chân thật thì không có thể chất thật, cũng không có tướng thật. Nếu có thể biết khắp đúng như thật như vậy thì gọi là thanh tịnh. Tướng tạp nhiễm còn không thể nắm bắt, huống gì tướng thanh tịnh lại có thể nắm bắt. Cho nên hai pháp tạp nhiễm và thanh tịnh đều không có tướng, không phải viên thành thật.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, các pháp không có tướng, không phải viên thành thật, gọi là không chấp trước; cho nên nói các pháp lấy không chấp trước làm tướng. Vì tất cả pháp có tướng không chấp trước nên gọi là không chấp trước. Hạng phàm phu dị sinh (người phàm chưa thấy chân lý, do nghiệp khác nhau mà sinh vào các loài khác nhau) ngu muội lại chấp trước vào tướng không chấp trước.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, như thế gọi là nói tất cả pháp lấy không chấp trước làm tướng. Nên biết tướng không chấp trước này chính là chỗ đi đến của trí tuệ, cũng là chỗ đi đến của Bát-nhã ba-la-mật-đa. Tướng không chấp trước, chỗ đi đến của trí tuệ này cũng gọi là Bát-nhã ba-la-mật-đa. Cho nên nói Bát-nhã ba-la-mật-đa đi trong cảnh vô biên; các tánh không chấp trước, nên biết được gọi là đi trong cảnh vô biên.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, nói "chỗ đi đến", nên biết điều này là để chỉ rõ cái không phải chỗ đi đến; Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu không phải là tướng của chỗ đi đến có thể chỉ bày. Lại nữa, Xá-lợi Tử, nói "cảnh đi đến", nên biết điều này là để chỉ rõ cái không phải cảnh đi đến. Vì thật tánh như thật của tất cả pháp, tánh như vốn có của tất cả pháp đều không thể nắm bắt, nên tất cả pháp không phải là cảnh đi đến; vì tất cả pháp không có tánh chất của cảnh. Nếu có thể biết khắp các pháp như vậy, thì gọi là đi trong tất cả cảnh. Tuy nói như vậy nhưng không đúng như lời nói. Nếu có thể biết khắp các pháp như vậy, hoàn toàn không chấp trước điều gì, thì gọi là tướng không chấp trước. Do lý lẽ ấy nên nói Bát-nhã ba-la-mật-đa lấy không chấp trước làm tướng.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, những điều cốt yếu của pháp rất sâu, là cảnh giới của trí tuệ Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như), đã được nói như thế, nếu muốn giảng nói, phân biệt, chỉ bày thì người giúp sức rất ít. Người giúp sức ở đây chỉ có các vị Thanh văn đã thấy đế (đã thấy chân lý, tức Bốn Sự Thật về khổ, nguyên nhân của khổ, sự dứt khổ và con đường dứt khổ) và hướng về đại bồ-đề, cùng các vị Bồ-tát ma-ha-tát bất thoái chuyển (không còn lui sụt trên đường tu thành Phật), và các bổ-đặc-già-la (con người, cá thể) đầy đủ chánh kiến, không còn thoái lui khỏi Vô thượng thừa (cỗ xe cao tột, tức con đường thành Phật). Những bổ-đặc-già-la đầy đủ chánh kiến ấy đối với những điều cốt yếu của pháp rất sâu như thế cũng có thể tu hành đúng đắn, xa lìa nghi ngờ. Các vị Bồ-tát thân chứng (tự thân chứng nghiệm chân lý) đã được tịnh nhẫn (sự an trụ thanh tịnh, vững chắc đối với chân lý), đối với những điều cốt yếu của pháp này quyết không nghi ngờ. Lại nữa, Xá-lợi Tử, đối với phàm phu dị sinh ngu muội, pháp mầu như thế không phải là chỗ họ đi đến được.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, giáo pháp tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu đã nói như thế rất khó có được, quyết không rơi vào tay những hữu tình có lòng tin hiểu thấp kém. Nếu có hữu tình nào đã từng phụng sự nhiều đức Phật, thành tựu căn lành tối thắng thanh tịnh, lòng tin hiểu rộng lớn, thì giáo pháp tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu đã nói như thế mới rơi vào tay họ.

 Nên biết những loài hữu tình như thế đã gieo trồng vô lượng căn lành rộng lớn, thành tựu ý muốn hiền hòa, thanh tịnh, đã ở chỗ vô lượng đức Phật trong quá khứ gieo hạt giống bồ-đề, phát thệ nguyện rộng lớn, tu hạnh Bồ-tát, đi bằng cỗ xe mà Phật đã đi, gần gũi các đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác (Như Lai; Ứng là bậc đáng được cúng dường; Chánh Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chánh, trọn vẹn), và đã thưa hỏi pháp rất sâu đúng như lý; vì thế giáo pháp tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa này mới rơi vào tay họ.

 Nên biết những loài hữu tình như thế, hoặc đã chứng được vô sinh pháp nhẫn (trí tuệ an trụ vững chắc nơi chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt), hoặc sắp chứng vô sinh pháp nhẫn; vì thế giáo pháp tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa này mới rơi vào tay họ. Nên biết những loài hữu tình như thế sẽ mau chứng Vô thượng Chánh đẳng Bồ-đề, trừ khi do sức của lòng bi và lời nguyện mà không cầu chứng nhanh. Nên biết những loài hữu tình như thế đã được các đức Phật thọ ký (Phật báo trước rằng người ấy sẽ thành Phật), hoặc không lâu nữa sẽ được thọ ký. Nên biết những loài hữu tình như thế, dù chưa được Phật thọ ký trước mặt, cũng như người đã được Phật thọ ký trước mặt.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, nếu có hữu tình nào căn lành chưa chín, vì phước đức mỏng, còn chẳng được nghe tên của kinh điển Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế, huống gì được cầm trong tay đọc tụng, thọ trì, biên chép, cúng dường, giảng rộng cho người khác; việc họ làm được như vậy là không thể có. Nếu có hữu tình nào căn lành đã chín, do sức của nguyện xưa mà gặp được kinh này, thì lắng nghe, thọ trì, biên chép, đọc tụng, cung kính cúng dường, giảng rộng cho người khác.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, nếu có hữu tình nào căn lành tăng thịnh, ý muốn hiền hòa tốt đẹp, thì giáo pháp tương ứng với Bát-nhã ba-la-mật-đa như thế mới rơi vào tay họ. Ta báo trước về các thiện nam tử, thiện nữ nhân ấy, hoặc theo Bồ-tát thừa (con đường của Bồ-tát, tu để thành Phật), hoặc theo Thanh văn thừa (con đường của Thanh văn, tu để tự giải thoát), do được pháp này mà hết lòng yêu thích. Trước kia, dù họ biếng nhác, ham ngủ nhiều, khởi sự hiểu biết không đúng, không giữ chánh niệm (sự tỉnh thức, ghi nhớ đúng đắn), hoặc tâm tán loạn, hoặc ham mê ăn uống, hoặc tham của báu, hoặc ưa lời thô tục, hoặc thích hung dữ độc ác, hoặc ôm lòng kiêu mạn, hoặc căn tánh tối tăm chậm lụt không hiểu biết gì, thì nhờ sức của căn lành như thế, tất cả những lỗi đã nói trên đều chuyển hóa.

 Do được những điều cốt yếu của pháp rất sâu như thế, dù là Thanh văn cũng chuyển thành Bồ-tát, đối với pháp rất sâu càng thêm yêu thích; đối với các cảnh giới có thể không buông lung; yêu thích tu hành các pháp lành; dũng mãnh, siêng năng đúng đắn, lìa mọi biếng nhác; một lòng thu nhiếp ý niệm, giữ gìn các căn (các giác quan); không nói lời thô, không làm điều hung ác; luôn tu sự cung kính, ưa học hỏi nhiều; tinh tấn hừng hực, không tham đắm gì; khéo phân biệt, lựa chọn nghĩa lý của pháp rất sâu. Nếu muốn viên mãn những công đức như thế, nên siêng năng tu học những điều cốt yếu của pháp rất sâu.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, nếu các vị Bồ-tát hoặc người theo Thanh văn thừa nghe những điều cốt yếu của pháp này thì đạt được quả thù thắng, nghĩa là: nghe những điều cốt yếu của pháp rất sâu như thế rồi, quyết không còn buông lung nữa; đối với các pháp ác không còn tin cậy; ý muốn lành và sự tinh tấn đều không suy giảm; đối với điều mình tu hành không sinh lơi lỏng; đối với tà pháp bên ngoài không ưa suy tìm; tham, sân (giận dữ), si (mê muội) không còn khởi lên nhiều. Những quả như thế vô lượng vô biên, đều do được nghe những điều cốt yếu của pháp sâu này.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, những điều cốt yếu của pháp rất sâu không phải chỉ nghe bằng tai là đã gọi là quả; phải không buông lung, tinh tấn tu hành, hiểu biết đúng như thật, xa lìa mọi điều ác, làm lợi cho cả mình và người, mới gọi là quả. Lại nữa, "người nghe pháp" là người đối với những điều cốt yếu của pháp hiểu biết đúng như thật, tinh cần tu học, chứ không phải đối với chánh pháp mà khởi sự hiểu và làm sai khác. Nếu đối với chánh pháp mà khởi sự hiểu và làm sai khác, nên biết hạng người ấy không gọi là người nghe pháp.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, các ông đều nên đối với nghĩa lý đã nghe mà khéo léo dùng phương tiện, khởi sự hiểu biết không điên đảo, an trụ trong hạnh đúng đắn. Nếu đối với nghĩa lý của pháp mà khởi sự hiểu biết điên đảo, tu hành không đúng, nên biết hạng người ấy đối với chánh pháp của Phật quyết không có thuận nhẫn (sự chấp nhận, hiểu biết thuận theo chân lý). Lại nữa, Xá-lợi Tử, trong chánh pháp và Tỳ-nại-da (giới luật) của Ta, người làm đúng như lời dạy mới được thuận nhẫn. Nói "thuận nhẫn" nghĩa là đối với chánh pháp mà phân biệt, lựa chọn không điên đảo, phát khởi hạnh đúng đắn.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, bổ-đặc-già-la đầy đủ thuận nhẫn an trụ trong hạnh đúng đắn, nên biết người ấy quyết không rơi vào các ác thú (các nẻo tái sinh khổ đau) như địa ngục, bàng sinh (súc sinh, loài vật), ngạ quỷ (quỷ đói), mà mau chứng được quả thù thắng của chánh pháp.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, các loài hữu tình không nên tin cậy vào chút căn lành nhỏ nhoi, cho rằng nhờ đó mà thoát khỏi các ác thú. Siêng năng tinh tấn cũng không thể tin cậy được; cho đến khi đối với pháp chưa đầy đủ chánh kiến thì vẫn còn có thể rơi vào các ác thú. Lại nữa, Xá-lợi Tử, nếu đối với chánh pháp tu học viên mãn, đã được thuận nhẫn rồi, thì có thể không còn tạo nghiệp chiêu cảm ác thú, không còn biếng nhác khởi lên những gì thuận theo sự thoái lui, không sợ thoái lui rơi xuống địa vị thấp kém, đối với điều mình tu hành tâm không lơi lỏng.

 Vì sao vậy? Xá-lợi Tử, vì người ấy đối với phần tạp nhiễm và phần thanh tịnh có thể biết khắp đúng đắn, được thấy biết như thật, thông đạt tất cả pháp; đối với những tâm hư vọng do điên đảo khởi lên mà hiện ra, không sinh chấp trước. Người ấy đối với ý nghĩa sâu xa của chánh pháp đã được chánh kiến, đầy đủ thuận nhẫn, thông minh, hiền hòa, an trụ trong giới thanh tịnh. Luật nghi (giới hạnh, oai nghi), hạnh đúng đắn, khuôn phép và những việc nên làm, do được thuận nhẫn nên không gì không đầy đủ.

 Trời, rồng, dược-xoa (một loài quỷ thần), a-tố-lạc (tức a-tu-la, loài thần có sức mạnh lớn, hay gây chiến) còn cung kính người ấy, huống gì là loài người. Trời, rồng, dược-xoa, a-tố-lạc… tất cả đối với người ấy còn nên thương mến, quy hướng, cúng dường, giữ gìn, vây quanh, không để duyên xấu làm tổn hại thân mạng và sự tu hành của người ấy, huống gì là loài người. Cho nên phải siêng tu thuận nhẫn đối với chánh pháp. Nếu được thuận nhẫn, trời, rồng, dược-xoa, a-tố-lạc… thường đi theo giữ gìn, cung kính cúng dường, chưa từng rời bỏ dù chốc lát."

 Khi ấy Xá-lợi Tử nói với Thiện Hiện (Subhūti, vị đệ tử của Phật nổi tiếng thấu hiểu lý không): "Vì sao cụ thọ (tiếng tôn xưng vị tỳ-kheo có tuổi đạo, nghĩa là bậc đầy đủ thọ mạng và đức hạnh) lặng thinh không nói? Vì sao không giảng Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu? Nay đức Như Lai Ứng Chánh Đẳng Giác đang hiện diện làm chứng; đại chúng nơi đây đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa thật là pháp khí (đồ đựng pháp, ví người đủ sức tiếp nhận pháp), ý muốn thanh tịnh, mong được nghe pháp sâu."

 Thiện Hiện đáp: "Thưa Xá-lợi Tử, tôi đối với các pháp hoàn toàn không thấy gì, cho nên nay tôi im lặng không nói gì. Lại nữa, Xá-lợi Tử, tôi hoàn toàn không thấy Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, cũng không thấy có các chúng Bồ-tát; không thấy người nói, không thấy điều được nói; cũng không thấy do cái này, vì cái này, nhân cái này, thuộc cái này, nương cái này mà nói. Tôi ở đây đã không thấy gì, thì làm sao bảo tôi vì các Bồ-tát mà giảng Bát-nhã ba-la-mật-đa? Giả sử tôi muốn nói, thì ai là người nói, cái gì là điều được nói? Cũng không biết do đâu, vì gì, nhân gì, thuộc gì, nương gì mà nói. Tôi phải làm sao giảng Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như thế?

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu không thể giảng nói, không thể chỉ bày, không thể hý luận (bàn luận suông bằng khái niệm, phân biệt). Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu không ai có thể giảng nói, không ai có thể chỉ bày, không ai có thể hý luận. Nếu có thể dùng phương tiện mà biểu thị như vậy, tức là làm rõ Bát-nhã ba-la-mật-đa. Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu không phải quá khứ, không phải vị lai, không phải hiện tại. Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu không thể dùng tướng quá khứ mà nói, không thể dùng tướng vị lai mà nói, không thể dùng tướng hiện tại mà nói. Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu không có tướng, không có lời nói. Lại nữa, Xá-lợi Tử, tôi hoàn toàn không thấy Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu có tướng như thế để có thể dùng tướng ấy mà giảng Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, tướng ba đời của uẩn (năm nhóm hợp thành con người: sắc là thân thể vật chất, thọ là cảm giác, tưởng là tri giác, hành là các hoạt động tâm ý, thức là sự nhận biết), xứ (mười hai xứ: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng), giới (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức nhận biết)… không phải là Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Chân như (thật tánh như như, không thay đổi của các pháp), tánh không hư dối, tánh không biến đổi, tánh như vốn có của tướng ba đời của uẩn, xứ, giới… mới là Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa. Lại nữa, Xá-lợi Tử, chân như, tánh không hư dối, tánh không biến đổi, tánh như vốn có của tướng ba đời của uẩn, xứ, giới… không thể đặt bày, không thể chỉ bày, không thể hý luận, không phải ngữ nghiệp (hành động bằng lời nói) v.v… có thể diễn đạt được.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu không phải do nói ra, chỉ bày tướng của các pháp mà hiện ra trước mắt; không phải do nói ra, chỉ bày tướng của uẩn, xứ, giới mà hiện ra trước mắt; không phải do nói ra, chỉ bày tướng của hành và phi hành (cái do nhân duyên tạo tác và cái không do tạo tác) mà hiện ra trước mắt; không phải do nói ra, chỉ bày tướng duyên khởi (các pháp nương vào nhau mà sinh khởi) mà hiện ra trước mắt; không phải do nói ra, chỉ bày tướng danh sắc (phần tinh thần và phần vật chất của một chúng sinh) mà hiện ra trước mắt; không phải do nói ra, chỉ bày tướng ngã (cái tôi), hữu tình… mà hiện ra trước mắt; không phải do nói ra, chỉ bày tướng pháp giới (cảnh giới của thật tánh các pháp) mà hiện ra trước mắt; không phải do nói ra, chỉ bày tướng có trói buộc và lìa trói buộc mà hiện ra trước mắt; không phải do nói ra, chỉ bày tướng nhân duyên mà hiện ra trước mắt; không phải do nói ra, chỉ bày tướng khổ và vui mà hiện ra trước mắt; không phải do nói ra, chỉ bày tướng an lập và phi an lập (chân lý được thiết lập bằng ngôn từ, và chân lý vượt ngoài ngôn từ) mà hiện ra trước mắt; không phải do nói ra, chỉ bày tướng sinh và diệt mà hiện ra trước mắt; không phải do nói ra, chỉ bày tướng nhiễm và tịnh mà hiện ra trước mắt; không phải do nói ra, chỉ bày tướng bản tánh và phi bản tánh mà hiện ra trước mắt; không phải do nói ra, chỉ bày tướng thế tục và thắng nghĩa (chân lý theo quy ước thế gian và chân lý tối thượng) mà hiện ra trước mắt; không phải do nói ra, chỉ bày tướng chân thật và hư dối mà hiện ra trước mắt; không phải do nói ra, chỉ bày tướng dời chuyển và đi vào (?) mà hiện ra trước mắt.

 Vì sao vậy? Xá-lợi Tử, vì Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu lìa mọi tướng nên không thể chỉ bày rằng: đây là Bát-nhã ba-la-mật-đa, ở trong Bát-nhã ba-la-mật-đa này, do Bát-nhã ba-la-mật-đa này, vì Bát-nhã ba-la-mật-đa này, nhân Bát-nhã ba-la-mật-đa này, thuộc Bát-nhã ba-la-mật-đa này, nương Bát-nhã ba-la-mật-đa này.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, tôi không thấy có pháp nào mà do pháp ấy để nói ra, chỉ bày Bát-nhã ba-la-mật-đa. Lại nữa, Xá-lợi Tử, không có chút pháp nào có thể làm rõ, có thể nắm lấy Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu. Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa cũng không thể làm rõ, nắm lấy các uẩn, xứ, giới, duyên khởi, minh (trí sáng suốt) và giải thoát. Lại nữa, Xá-lợi Tử, sự thông đạt của trí tuệ vi diệu xuất thế gian (vượt ra ngoài thế gian) cũng không thể làm rõ, nắm lấy Bát-nhã ba-la-mật-đa. Lại nữa, Xá-lợi Tử, đã không có pháp nào có thể làm rõ, nắm lấy các pháp, thì làm sao làm rõ và giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu được? Tuy nhiên, Xá-lợi Tử, nếu có thể hiểu rõ lý lẽ chân thật của các pháp như thế, thì có thể hiểu rõ và giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu không phải do chỉ bày bất cứ pháp nào mà hiện ra trước mắt. Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu không phải do chỉ bày uẩn, xứ, giới mà hiện ra trước mắt; không phải do chỉ bày danh và sắc mà hiện ra trước mắt; không phải do chỉ bày pháp nhiễm và tịnh mà hiện ra trước mắt; không phải do chỉ bày các duyên khởi mà hiện ra trước mắt; không phải do chỉ bày các điên đảo mà hiện ra trước mắt; không phải do chỉ bày cõi ngã, hữu tình… mà hiện ra trước mắt; không phải do chỉ bày địa giới, thủy giới, hỏa giới, phong giới, không giới, thức giới (sáu yếu tố: đất, nước, lửa, gió, không gian và tâm thức) mà hiện ra trước mắt; không phải do chỉ bày cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc mà hiện ra trước mắt.

 Không phải do chỉ bày bố thí và xan tham (keo kiệt), trì giới và phạm giới, an nhẫn (nhẫn nhục, chịu đựng) và phẫn khuể (giận dữ), tinh tấn và giải đãi (biếng nhác), tĩnh lự (thiền định) và tán loạn, bát-nhã (trí tuệ) và ác tuệ (hiểu biết sai lầm) mà hiện ra trước mắt. Không phải do chỉ bày niệm trụ (bốn phép quán chiếu: thân, cảm thọ, tâm và các pháp), chánh đoạn (bốn sự siêng năng chân chánh: dứt ác đã sinh, ngăn ác chưa sinh, phát triển thiện đã sinh, làm sinh thiện chưa sinh), thần túc (bốn nền tảng của định lực và thần thông), căn (năm căn lành: tín, tấn, niệm, định, tuệ), lực (năm sức mạnh do năm căn ấy phát triển), giác chi (bảy yếu tố giác ngộ), đạo chi (tám nhánh của đường thánh), tĩnh lự, giải thoát (tám pháp giải thoát), đẳng trì (tâm định chuyên nhất), đẳng chí (các tầng định sâu), vô lượng (bốn tâm vô lượng: từ, bi, hỷ, xả), thần thông mà hiện ra trước mắt.

 Không phải do chỉ bày các đế (các chân lý), đạo và quả mà hiện ra trước mắt; không phải do chỉ bày pháp của các địa vị Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát và Phật mà hiện ra trước mắt; không phải do chỉ bày mọi pháp trí và phi trí mà hiện ra trước mắt; không phải do chỉ bày tận trí (trí biết phiền não đã dứt sạch), vô sinh trí (trí biết phiền não không còn sinh lại) và diệt trí mà hiện ra trước mắt; không phải do chỉ bày pháp Niết-bàn (cảnh giới tịch diệt, dứt hết phiền não và khổ đau) mà hiện ra trước mắt.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, đã không có pháp nào do chỉ bày pháp mà hiện ra trước mắt, thì tôi phải làm sao giảng Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như thế? Tuy nhiên, Xá-lợi Tử, nếu có thể hiểu rõ rằng Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như đã nói không phải do chỉ bày bất cứ pháp nào mà hiện ra trước mắt, thì có thể hiểu rõ Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, cũng có thể giảng nói Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu không vì các pháp có hợp có tan mà hiện ra trước mắt. Vì sao vậy? Xá-lợi Tử, Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu không vì các uẩn, các xứ, các giới có hợp có tan; không vì các hành có hợp có tan; không vì duyên khởi có hợp có tan; không vì điên đảo có hợp có tan; không vì cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc có hợp có tan; không vì địa, thủy, hỏa, phong, không, thức giới có hợp có tan; không vì cõi ngã, hữu tình… có hợp có tan; không vì pháp giới có hợp có tan; không vì bố thí và xan tham, trì giới và phạm giới, an nhẫn và phẫn khuể, tinh tấn và giải đãi, tĩnh lự và tán loạn, bát-nhã và ác tuệ có hợp có tan; không vì niệm trụ, chánh đoạn, thần túc, căn, lực, giác chi, đạo chi, tĩnh lự, giải thoát, đẳng trì, đẳng chí, vô lượng, thần thông có hợp có tan; không vì các đế, đạo và quả của đạo có hợp có tan; không vì các địa vị Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Phật và pháp của họ có hợp có tan; không vì sự bình đẳng của ba đời quá khứ, vị lai, hiện tại có hợp có tan; không vì trí không chấp trước, tận trí, vô sinh trí có hợp có tan; không vì Niết-bàn có hợp có tan mà hiện ra trước mắt.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, đã không có pháp nào vì sự hợp tan của pháp mà hiện ra trước mắt, thì tôi phải làm sao giảng Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu như thế? Tuy nhiên, Xá-lợi Tử, tôi quán xét ý nghĩa này mà nói như vầy: Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu không thể nói ra, chỉ bày. Lại nữa, Xá-lợi Tử, tôi hoàn toàn không thấy có pháp nào như thế có thể gọi là người nói, có thể gọi là điều được nói, có thể gọi là do cái này, vì cái này, nhân cái này, thuộc cái này, nương cái này mà có điều được nói; thì làm sao bảo tôi vì các Bồ-tát mà giảng Bát-nhã ba-la-mật-đa?"

 Lúc ấy, Thế Tôn bảo Bồ-tát ma-ha-tát Thiện Dũng Mãnh (vị Bồ-tát đứng ra thưa hỏi trong phần kinh này) rằng: "Này thiện nam tử, các vị Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa thì đối với tất cả pháp hoàn toàn không có gì để đi đến, để thực hành. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì tất cả pháp đều do điên đảo khởi lên, không thật, không có, tà ngụy, hư dối.

 Lại nữa, Thiện Dũng Mãnh, ví như người đối với pháp mà có chỗ thực hành, thì đều là thực hành điên đảo, đều là thực hành điều không thật. Cũng vậy, Bồ-tát nếu có chỗ thực hành thì ắt là thực hành điên đảo, thực hành điều không thật. Các Bồ-tát không phải được làm rõ bởi hạnh điên đảo và hạnh không thật; cũng không phải Bồ-tát thực hành hạnh điên đảo và hạnh không thật mà có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Lại nữa, Thiện Dũng Mãnh, điên đảo và không thật thì không phải là chỗ để thực hành, cho nên Bồ-tát không thực hành trong đó.

 Lại nữa, Thiện Dũng Mãnh, nói "điên đảo" tức là hư dối, là điều mà phàm phu dị sinh ngu muội chấp trước. Các pháp như thế không có như vậy; điều bị chấp như thế không đúng với tướng của nó. Cho nên gọi là điên đảo, không thật. Vì thế các Bồ-tát không thực hành điên đảo, không thực hành điều không thật. Do đó Bồ-tát gọi là người nói lời chân thật, cũng được gọi là người thực hành không điên đảo. Nếu chân thật, không điên đảo thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành; mọi hạnh đều dứt, gọi là hạnh Bồ-tát.

 Hạnh Bồ-tát này không thể chỉ bày rằng: đây là, do đây, ở đây, từ đây; không phải được làm rõ bởi các hạnh của Bồ-tát. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát dừng hết mọi hạnh mà thực hành hạnh Bồ-tát, nghĩa là dừng các hạnh còn nắm giữ, chấp trước của phàm phu dị sinh, Thanh văn và Độc giác mà thực hành hạnh Bồ-tát. Lại nữa, Thiện Dũng Mãnh, Bồ-tát như thế đối với các Phật pháp cũng không thực hành, cũng không chấp trước rằng: đây là Phật pháp, do Phật pháp này, ở trong Phật pháp này, thuộc Phật pháp này.

 Bồ-tát như thế cũng không thực hành mọi hạnh phân biệt và dị phân biệt, nghĩa là các Bồ-tát không thực hành phân biệt và dị phân biệt; mọi phân biệt và dị phân biệt đều dứt, gọi là hạnh Bồ-tát. Thiện Dũng Mãnh, "phân biệt" là đối với các pháp mà phân biệt tự tánh (bản chất riêng) của chúng; "dị phân biệt" là đối với các pháp mà phân biệt sự sai khác giữa chúng. Không phải tất cả pháp có thể bị phân biệt và dị phân biệt, vì tất cả pháp không thể phân biệt và dị phân biệt. Nếu phân biệt pháp thì sẽ đối với các pháp mà khởi dị phân biệt; nhưng tất cả pháp đều xa lìa phân biệt và dị phân biệt.

 Lại nữa, Thiện Dũng Mãnh, "phân biệt" là một bên cực đoan, "dị phân biệt" là bên cực đoan thứ hai. Các Bồ-tát không thực hành bên cực đoan hay không bên cực đoan. Nếu các Bồ-tát đối với bên cực đoan và không bên cực đoan đều không thực hành, thì các Bồ-tát ấy cũng không thấy chỗ giữa. Nếu thấy chỗ giữa thì sẽ thực hành ở chỗ giữa; nếu thực hành ở chỗ giữa thì là thực hành ở bên cực đoan. Không phải ở chỗ giữa có sự thực hành, có sự làm rõ, có sự chỉ bày, vì nó lìa tướng của sự thực hành.

 Lại nữa, Thiện Dũng Mãnh, điều gọi là "chỗ giữa", nên biết chính là bát chi thánh đạo (con đường thánh gồm tám nhánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, siêng năng đúng, nhớ nghĩ đúng, định tâm đúng). Thánh đạo như thế đối với tất cả pháp hoàn toàn không có gì để đắc mà hiện ra trước mắt; thánh đạo như thế đối với tất cả pháp hoàn toàn không thấy gì mà hiện ra trước mắt.

 Lại nữa, Thiện Dũng Mãnh, khi đối với pháp không tu tập, không loại bỏ, lúc ấy gọi là con đường dừng lắng. Con đường dừng lắng này đối với tất cả pháp không tu, không bỏ, vượt qua cả tu và bỏ, chứng được thật tánh bình đẳng của tất cả pháp. Do chứng được thật tánh bình đẳng của các pháp, ý niệm về đạo còn không có, huống gì là thấy có đạo.

 Lại nữa, Thiện Dũng Mãnh, người đi con đường dừng lắng là A-la-hán (bậc thánh đã dứt hết phiền não, không còn tái sinh), là bật-sô (tỳ-kheo, người xuất gia) lậu tận (đã dứt sạch lậu hoặc, tức các phiền não rỉ chảy làm ô nhiễm tâm). Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì người ấy đã loại bỏ đạo, điều được tu không phải là loại bỏ nên gọi là loại bỏ (?); sự loại bỏ của người ấy cũng không có nên gọi là loại bỏ; vì loại bỏ sự tu nên gọi là loại bỏ. Lại nữa, Thiện Dũng Mãnh, nếu có tu có bỏ thì ắt có chỗ đắc, không gọi là loại bỏ. Loại bỏ ở đây là loại bỏ tánh chất của sự tu; ở đây không có tu nên gọi là loại bỏ; vì sự tu không có nên sự loại bỏ cũng không có. Tuy nói như vậy nhưng không đúng như lời nói. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì sự loại bỏ không thể nói ra, vì nó lìa tánh chất của sự loại bỏ.

 Vậy còn lìa bỏ cái gì? Đó là pháp điên đảo không còn khởi lên nữa, và pháp không thật không còn khởi lên nữa. Lại nữa, Thiện Dũng Mãnh, không phải các điên đảo có thể khởi lên điên đảo. Điên đảo thì không có cái gì thật được khởi lên, vì ở đây không có sự khởi lên thật sự. Nếu ở đây có cái thật được khởi lên thì không gọi là điên đảo; vì không có sự khởi lên thật sự nên gọi là điên đảo.

 Lại nữa, Thiện Dũng Mãnh, các chúng Bồ-tát giác ngộ đúng theo các pháp, lìa mọi điên đảo. Vì sao vậy? Các chúng Bồ-tát hiểu rõ rằng điên đảo đều không có thật, nghĩa là trong điên đảo không có tánh điên đảo. Do biết điên đảo thật không có gì, trong điên đảo không có tánh điên đảo, nên nói Bồ-tát giác ngộ đúng theo các pháp, lìa mọi điên đảo. Do giác ngộ các pháp, lìa mọi điên đảo, nên đối với pháp không còn sinh điên đảo nữa. Nếu ở đây không còn điên đảo thì đối với pháp này cũng không có chỗ thực hành.

 Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì mọi điên đảo đều có chỗ thực hành; do có chỗ thực hành nên có sự khởi lên; chỗ thực hành và sự khởi lên đều do điên đảo, phân biệt hư dối mà có. Các chúng Bồ-tát đối với pháp được thực hành đều không phân biệt, cũng không khởi lên, cho nên gọi là xa lìa điên đảo. Do không điên đảo nên không có chỗ thực hành; do không có chỗ thực hành nên không có gì khởi lên; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành. "Không chỗ thực hành" nghĩa là đối với các pháp hoàn toàn không thực hành gì, cũng không quán xét, cũng không chỉ bày có tướng của sự thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành. Nếu có thể thực hành cái không chỗ thực hành như vậy, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.

 Lại nữa, Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên (lấy làm đối tượng nhận biết, bám vào) sắc (thân thể và thế giới vật chất) mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không duyên thọ (cảm giác), tưởng (tri giác, nhận diện), hành (các hoạt động tạo tác của tâm), thức (sự nhận biết) mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy biết tánh của mọi sở duyên (đối tượng mà tâm hướng đến, nắm bắt) đều xa lìa. Nếu biết tánh của sở duyên là xa lìa thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên mắt mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không duyên tai, mũi, lưỡi, thân, ý mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy biết tánh của mọi sở duyên không thật. Nếu biết tánh của sở duyên không thật thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên sắc (hình sắc, đối tượng của mắt) mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không duyên thanh (âm thanh), hương (mùi), vị, xúc (cảm giác chạm xúc), pháp (đối tượng của ý) mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy biết mọi sở duyên đều do điên đảo khởi lên; nếu do điên đảo khởi lên thì không chân thật. Nếu biết sở duyên do điên đảo khởi lên, tánh không chân thật, thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên nhãn thức (sự nhận biết qua mắt) mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không duyên nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức (sự nhận biết qua tai, mũi, lưỡi, thân, ý) mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy biết mọi sở duyên đều là hư dối. Nếu biết sở duyên đều là hư dối thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên danh sắc (phần tinh thần và phần vật chất của một chúng sinh) mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy giác ngộ rằng mọi sở duyên không có tánh của sở duyên. Nếu giác ngộ sở duyên không có tánh của sở duyên thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên ngã, hữu tình… mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy biết đúng như thật rằng tánh của ý niệm về ngã, hữu tình… không chân thật. Nếu có thể biết tánh của ý niệm về ngã, hữu tình… không chân thật thì đối với các hạnh hoàn toàn không có chỗ thực hành; nếu đối với các hạnh hoàn toàn không có chỗ thực hành thì lìa các hạnh; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không thực hành ý niệm về ngã, ý niệm về hữu tình, cho đến ý niệm về người biết, ý niệm về người thấy, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy loại bỏ mọi ý niệm. Nếu có thể loại bỏ mọi ý niệm thì đối với các ý niệm hoàn toàn không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không thực hành điên đảo, kiến thú (các tà kiến, những lối thấy sai lầm) và các cái (những phiền não che lấp tâm, như tham dục, sân hận, hôn trầm buồn ngủ, xao động hối tiếc, nghi ngờ), đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; không duyên điên đảo, kiến thú và các cái mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy biết sở duyên của các điên đảo, tà kiến và các cái đều không có thật. Nếu biết chỗ thực hành của điên đảo, tà kiến và các cái đều không có thật thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên duyên khởi mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy biết khắp duyên khởi và sở duyên của nó. Nếu các Bồ-tát biết khắp duyên khởi và sở duyên của nó thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy có thể loại bỏ khắp sở duyên của tam giới. Nếu các Bồ-tát có thể loại bỏ khắp sở duyên của tam giới thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên bố thí và xan tham, trì giới và phạm giới, an nhẫn và phẫn khuể, tinh tấn và giải đãi, tĩnh lự và tán loạn, bát-nhã và ác tuệ mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy biết khắp sở duyên của bố thí và xan tham cho đến bát-nhã và ác tuệ. Nếu các Bồ-tát biết khắp mọi sở duyên như thế thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên niệm trụ, chánh đoạn, thần túc, căn, lực, giác chi, đạo chi, tĩnh lự, giải thoát, đẳng trì, đẳng chí, vô lượng, thần thông không điên đảo… mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy đối với mọi sở duyên đều tự tại giác ngộ, lại cũng có thể loại bỏ. Nếu các Bồ-tát đối với mọi sở duyên đều tự tại giác ngộ, lại cũng có thể loại bỏ thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên khổ đế, tập đế, diệt đế, đạo đế (bốn chân lý: sự thật về khổ, về nguyên nhân của khổ, về sự dứt khổ, về con đường dứt khổ) mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy loại bỏ sở duyên của khổ, tập, diệt, đạo. Nếu có thể loại bỏ sở duyên của bốn đế thì không có gì để loại bỏ, cũng không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên minh và giải thoát mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy có thể loại bỏ khắp sở duyên của minh và giải thoát. Nếu có thể loại bỏ sở duyên của minh và giải thoát thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên sự dứt hết, sự không sinh, sự không tạo tác mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy có thể loại bỏ khắp sở duyên của sự dứt hết, sự không sinh, sự không tạo tác. Nếu có thể loại bỏ các sở duyên này thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên địa giới, thủy giới, hỏa giới, phong giới, không giới, thức giới mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy có thể loại bỏ khắp sở duyên của địa, thủy, hỏa, phong, không, thức giới. Nếu có thể loại bỏ các sở duyên này thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên các địa vị Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Phật mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy có thể loại bỏ khắp sở duyên của các địa vị Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Phật. Nếu các Bồ-tát có thể loại bỏ khắp sở duyên của các địa vị Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Phật thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên pháp của Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Phật mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy có thể loại bỏ khắp sở duyên của pháp Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Phật. Nếu các Bồ-tát có thể loại bỏ khắp sở duyên của pháp Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Phật thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên Niết-bàn mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy biết khắp sở duyên của Niết-bàn. Nếu các Bồ-tát biết khắp sở duyên của Niết-bàn thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên sự thanh tịnh của tướng hảo (ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp nơi thân Phật) mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy có thể loại bỏ khắp sở duyên của sự thanh tịnh của tướng hảo. Nếu các Bồ-tát có thể loại bỏ khắp sở duyên của sự thanh tịnh của tướng hảo thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên sự thanh tịnh của Phật độ (cõi nước do một vị Phật giáo hóa) mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy có thể loại bỏ khắp sở duyên của sự thanh tịnh của Phật độ. Nếu các Bồ-tát có thể loại bỏ khắp sở duyên của sự thanh tịnh của Phật độ thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên công đức viên mãn của Thanh văn mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy có thể loại bỏ khắp sở duyên của công đức viên mãn của Thanh văn. Nếu các Bồ-tát có thể loại bỏ khắp sở duyên của công đức viên mãn của Thanh văn thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu Bồ-tát ma-ha-tát không duyên công đức viên mãn của Bồ-tát mà thực hành, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Vì sao vậy? Thiện Dũng Mãnh, vì các Bồ-tát ấy có thể loại bỏ khắp sở duyên của công đức viên mãn của Bồ-tát. Nếu các Bồ-tát có thể loại bỏ khắp sở duyên của công đức viên mãn của Bồ-tát thì không có chỗ thực hành; vì thế nói Bồ-tát thực hành cái không chỗ thực hành.

 Thiện Dũng Mãnh, nếu các Bồ-tát có thể thực hành như vậy, đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì biết khắp mọi sở duyên mà thực hành, loại bỏ mọi sở duyên mà thực hành.

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm chín mươi bảy.

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm mười tám (?).

 Tam tạng pháp sư (vị pháp sư thông suốt cả ba tạng: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video