Phần thứ mười sáu: Phần Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ toàn hảo, thấy rõ thật tướng của mọi sự vật, đưa người tu từ bờ mê sang bờ giác ngộ), đoạn thứ sáu.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh (tên vị Bồ-tát đang thưa hỏi và nghe Phật giảng)! Nếu các Bồ-tát (người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh) có thể thực hành như thế, thì không duyên (lấy làm đối tượng cho tâm bám vào, nương theo) sự thanh tịnh (trong sạch, không nhiễm ô) của sắc (hình sắc, phần vật chất, kể cả thân thể) mà thực hành. Cũng không duyên sự thanh tịnh của thọ (cảm giác vui, khổ, không vui không khổ), tưởng (sự nhận biết, hình dung, đặt tên cho sự vật), hành (các hoạt động tạo tác của tâm, như ý muốn) và thức (sự phân biệt, nhận biết) mà thực hành. Năm thứ ấy gọi là năm uẩn (năm nhóm hợp thành một con người). Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên (đối tượng mà tâm hướng tới, nương vào) là sắc cho đến thức vốn có bản tính (tính chất vốn có tự nơi nó) thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của mắt mà thực hành, cũng không duyên sự thanh tịnh của tai, mũi, lưỡi, thân, ý mà thực hành (sáu thứ này gọi là sáu căn, tức sáu giác quan và chỗ dựa của sự nhận biết). Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên là mắt cho đến ý vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của sắc (ở đây là hình sắc mà mắt thấy) mà thực hành, cũng không duyên sự thanh tịnh của thanh (âm thanh), hương (mùi), vị, xúc (những gì thân chạm biết) và pháp (các đối tượng của ý, như ý niệm, ý tưởng) mà thực hành (sáu thứ này gọi là sáu cảnh, tức sáu đối tượng của sáu giác quan). Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên là sắc cho đến pháp vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của nhãn thức (sự nhận biết qua mắt) mà thực hành, cũng không duyên sự thanh tịnh của nhĩ thức (nhận biết qua tai), tỷ thức (qua mũi), thiệt thức (qua lưỡi), thân thức (qua thân) và ý thức (nhận biết qua ý) mà thực hành. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên là nhãn thức cho đến ý thức vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của danh sắc (phần tâm và phần thân hợp thành một chúng sinh) mà thực hành. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên là danh sắc vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của ngã (cái "tôi", cái tự ngã mà người đời cho là có thật và thường còn) mà thực hành. Cũng không duyên sự thanh tịnh của hữu tình (chúng sinh có tình thức), mệnh giả (kẻ có mạng sống), sinh giả (kẻ được sinh ra), dưỡng giả (kẻ được nuôi lớn), sĩ phu (con người, kẻ trượng phu), bổ-đặc-già-la (phiên âm tiếng Phạn "pudgala", chỉ cái cá thể trôi lăn qua các đời), ý sinh (kẻ do ý mà sinh), nho đồng (con người, kẻ trẻ trai), tác giả (kẻ làm), sử tác giả (kẻ khiến người khác làm), khởi giả (kẻ khởi lên), đẳng khởi giả (kẻ khiến khởi lên), thọ giả (kẻ nhận chịu), sử thọ giả (kẻ khiến nhận chịu), tri giả (kẻ biết), sử tri giả (kẻ khiến biết), kiến giả (kẻ thấy), sử kiến giả (kẻ khiến thấy) mà thực hành. Đó đều là những tên gọi khác nhau của cái tự ngã mà người đời chấp là có thật. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên là ngã cho đến sử kiến giả vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của điên đảo (cái thấy lộn ngược, sai lầm, như cho vô thường là thường, khổ là vui, không có tự ngã là có tự ngã, nhơ là sạch) mà thực hành. Cũng không duyên sự thanh tịnh của kiến thú (các quan điểm sai lầm mà tâm chạy theo) và các cái (những phiền não che lấp tâm, như tham dục, giận dữ, mê mờ uể oải, xao động hối hận, hoài nghi) mà thực hành. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên là điên đảo, kiến thú và các cái vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của duyên khởi (lẽ mọi sự vật đều do nhiều nhân duyên nương nhau mà sinh khởi) mà thực hành. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên là duyên khởi vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của Dục giới (cõi chúng sinh còn ham muốn ăn uống, dâm dục), Sắc giới (cõi đã lìa ham muốn nhưng còn thân hình vật chất vi tế) và Vô sắc giới (cõi chỉ còn tâm, không còn thân hình vật chất) mà thực hành. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên là Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của bố thí (đem của cải, sức lực, giáo pháp giúp cho người) và xan tham (keo kiệt, tham lam) mà thực hành. Cũng không duyên sự thanh tịnh của trì giới (giữ gìn giới luật) và phạm giới, an nhẫn (nhẫn nhục, chịu đựng) và phẫn khuể (giận dữ), tinh tiến (siêng năng) và giải đãi (lười biếng), tĩnh lự (thiền định, giữ tâm lặng yên chuyên chú) và tán loạn (tâm rối loạn), bát-nhã (trí tuệ chân thật) và ác tuệ (hiểu biết sai lệch) mà thực hành. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên là bố thí, xan tham cho đến bát-nhã, ác tuệ vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của địa giới (yếu tố đất, tính cứng chắc) mà thực hành. Cũng không duyên sự thanh tịnh của thủy giới (yếu tố nước, tính ướt), hỏa giới (yếu tố lửa, tính nóng), phong giới (yếu tố gió, tính chuyển động), không giới (yếu tố khoảng trống) và thức giới (yếu tố nhận biết) mà thực hành. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên là địa giới cho đến thức giới vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của quá khứ, vị lai, hiện tại mà thực hành. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên là quá khứ, vị lai, hiện tại vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của vô trước (không dính mắc vào bất cứ điều gì) mà thực hành. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên là vô trước vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của niệm trụ (bốn phép giữ chánh niệm: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp) mà thực hành. Cũng không duyên sự thanh tịnh của chính đoạn (bốn sự siêng năng chân chính: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm cho điều thiện chưa sinh được sinh, làm cho điều thiện đã sinh thêm lớn), thần túc (bốn nền tảng của năng lực thiền định, giúp thành tựu như ý), căn (năm căn: lòng tin, siêng năng, chánh niệm, định, trí tuệ), lực (năm lực: năm căn ấy khi đã mạnh mẽ), giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), đạo chi (tám nhánh của con đường chân chính), vô lượng (bốn tâm rộng lớn không ngằn mé: từ, bi, hỷ, xả) và thần thông (năng lực siêu phàm do thiền định mà có) mà thực hành. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên là niệm trụ cho đến thần thông vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của tĩnh lự (các tầng thiền định), giải thoát (ở đây chỉ tám phép giải thoát, những tầng thiền giúp lìa bỏ trói buộc), đẳng trì (trạng thái tâm chuyên chú vào một đối tượng, giữ đều không lệch) và đẳng chí (các tầng định mà tâm đạt tới trong sự quân bình) mà thực hành. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên là tĩnh lự, giải thoát, đẳng trì, đẳng chí vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của minh (ba trí sáng suốt: biết đời trước, thấy sự sống chết của chúng sinh, biết phiền não đã dứt sạch) và giải thoát (sự thoát khỏi trói buộc của phiền não) mà thực hành. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên là minh và giải thoát vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của tận trí (trí biết rõ phiền não đã dứt hết), vô sinh trí (trí biết rõ phiền não không còn sinh lại) và nhất thiết trí (trí biết hết thảy mọi sự) mà thực hành. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên là tận trí, vô sinh trí, nhất thiết trí vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của tất cả hữu tình và các pháp (mọi sự vật, hiện tượng) mà thực hành. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy đã biết khắp rằng sở duyên là tất cả hữu tình và các pháp vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không duyên sự thanh tịnh của tất cả mà thực hành. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các Bồ-tát ấy hiểu thấu suốt rằng tất cả sở duyên vốn có bản tính thanh tịnh. Nếu các Bồ-tát hiểu thấu suốt rằng tất cả sở duyên vốn có bản tính thanh tịnh, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không thấy: "Đây là sắc cho đến thức; cái này do sắc cho đến thức mà có; cái này thuộc về sắc cho đến thức; cái này từ sắc cho đến thức mà ra." Vì các Bồ-tát ấy không thấy các pháp như sắc v.v. theo cách như thế, nên đối với sắc v.v. không nâng lên cũng không hạ xuống (không đề cao cũng không xem thấp), không thấy sinh cũng không thấy diệt, không hành theo cũng không quán xét (quán: dùng tâm quan sát, soi xét). Đối với sở duyên là sắc v.v. cũng không hành theo, không quán xét. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không thấy: "Đây là mắt cho đến ý; cái này do mắt cho đến ý mà có; cái này thuộc về mắt cho đến ý; cái này từ mắt cho đến ý mà ra." Vì các Bồ-tát ấy không thấy các pháp như mắt v.v. theo cách như thế, nên đối với mắt v.v. không nâng lên cũng không hạ xuống, không sinh cũng không diệt, không hành theo cũng không quán xét. Đối với sở duyên là mắt v.v. cũng không hành theo, không quán xét. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không thấy: "Đây là sắc cho đến pháp; cái này do sắc cho đến pháp mà có; cái này thuộc về sắc cho đến pháp; cái này từ sắc cho đến pháp mà ra." Vì các Bồ-tát ấy không thấy các pháp như sắc v.v. theo cách như thế, nên đối với sắc v.v. không nâng lên cũng không hạ xuống, không sinh cũng không diệt, không hành theo cũng không quán xét. Đối với sở duyên là sắc v.v. cũng không hành theo, không quán xét. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không thấy: "Đây là nhãn thức cho đến ý thức; cái này do nhãn thức cho đến ý thức mà có; cái này thuộc về nhãn thức cho đến ý thức; cái này từ nhãn thức cho đến ý thức mà ra." Vì các Bồ-tát ấy không thấy các pháp như nhãn thức v.v. theo cách như thế, nên đối với nhãn thức v.v. không nâng lên cũng không hạ xuống, không sinh cũng không diệt, không hành theo cũng không quán xét. Đối với sở duyên là nhãn thức v.v. cũng không hành theo, không quán xét. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không hành theo ý nghĩ "sắc là quá khứ, vị lai, hiện tại", cũng không hành theo ý nghĩ "thọ, tưởng, hành, thức là quá khứ, vị lai, hiện tại"; không hành theo ý nghĩ "mắt là quá khứ, vị lai, hiện tại", cũng không hành theo ý nghĩ "tai, mũi, lưỡi, thân, ý là quá khứ, vị lai, hiện tại"; không hành theo ý nghĩ "sắc là quá khứ, vị lai, hiện tại", cũng không hành theo ý nghĩ "thanh, hương, vị, xúc, pháp là quá khứ, vị lai, hiện tại"; không hành theo ý nghĩ "nhãn thức là quá khứ, vị lai, hiện tại", cũng không hành theo ý nghĩ "nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức là quá khứ, vị lai, hiện tại". Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không hành theo ý nghĩ "sắc là ngã, là ngã sở (cái 'tôi' và cái 'của tôi')", cũng không hành theo ý nghĩ "thọ, tưởng, hành, thức là ngã, là ngã sở"; không hành theo ý nghĩ "mắt là ngã, là ngã sở", cũng không hành theo ý nghĩ "tai, mũi, lưỡi, thân, ý là ngã, là ngã sở"; không hành theo ý nghĩ "sắc là ngã, là ngã sở", cũng không hành theo ý nghĩ "thanh, hương, vị, xúc, pháp là ngã, là ngã sở"; không hành theo ý nghĩ "nhãn thức là ngã, là ngã sở", cũng không hành theo ý nghĩ "nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức là ngã, là ngã sở". Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không hành theo ý nghĩ "sắc là vui, là khổ v.v.", cũng không hành theo ý nghĩ "thọ, tưởng, hành, thức là vui, là khổ v.v."; không hành theo ý nghĩ "mắt là vui, là khổ v.v.", cũng không hành theo ý nghĩ "tai, mũi, lưỡi, thân, ý là vui, là khổ v.v."; không hành theo ý nghĩ "sắc là vui, là khổ v.v.", cũng không hành theo ý nghĩ "thanh, hương, vị, xúc, pháp là vui, là khổ v.v."; không hành theo ý nghĩ "nhãn thức là vui, là khổ v.v.", cũng không hành theo ý nghĩ "nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức là vui, là khổ v.v.". Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì không hành theo ý nghĩ "sắc thuộc về ta chứ không phải của ai khác", cũng không hành theo ý nghĩ "thọ, tưởng, hành, thức thuộc về ta chứ không phải của ai khác"; không hành theo ý nghĩ "mắt thuộc về ta chứ không phải của ai khác", cũng không hành theo ý nghĩ "tai, mũi, lưỡi, thân, ý thuộc về ta chứ không phải của ai khác"; không hành theo ý nghĩ "sắc thuộc về ta chứ không phải của ai khác", cũng không hành theo ý nghĩ "thanh, hương, vị, xúc, pháp thuộc về ta chứ không phải của ai khác"; không hành theo ý nghĩ "nhãn thức thuộc về ta chứ không phải của ai khác", cũng không hành theo ý nghĩ "nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức thuộc về ta chứ không phải của ai khác". Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì đối với sắc cho đến thức, không hành theo tập (sự tụ hợp mà sinh khởi), không hành theo diệt (sự tan mất); không hành theo sâu, không hành theo cạn; không hành theo không (trống rỗng, không có tự thể riêng), không hành theo chẳng không; không hành theo có tướng, không hành theo vô tướng (không có hình tướng để nắm bắt); không hành theo có nguyện, không hành theo vô nguyện (không còn mong cầu); không hành theo có tạo tác, không hành theo không tạo tác. Đối với mắt cho đến ý cũng không hành theo tập, không hành theo diệt; không hành theo sâu, không hành theo cạn; không hành theo không, không hành theo chẳng không; không hành theo có tướng, không hành theo vô tướng; không hành theo có nguyện, không hành theo vô nguyện; không hành theo có tạo tác, không hành theo không tạo tác. Đối với sắc cho đến pháp cũng không hành theo tập, không hành theo diệt; không hành theo sâu, không hành theo cạn; không hành theo không, không hành theo chẳng không; không hành theo có tướng, không hành theo vô tướng; không hành theo có nguyện, không hành theo vô nguyện; không hành theo có tạo tác, không hành theo không tạo tác. Đối với nhãn thức cho đến ý thức cũng không hành theo tập, không hành theo diệt; không hành theo sâu, không hành theo cạn; không hành theo không, không hành theo chẳng không; không hành theo có tướng, không hành theo vô tướng; không hành theo có nguyện, không hành theo vô nguyện; không hành theo có tạo tác, không hành theo không tạo tác.
Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các pháp như thế đều có thị chấp (nương cậy và chấp giữ), động chuyển (dao động, xoay chuyển), hí luận (những suy nghĩ, bàn luận phân biệt suông, không đúng thật) và ái thú (chạy theo lòng ái luyến). Tức là nghĩ: "Ta có thể làm sự động chuyển như thế; ta ở nơi đây làm hí luận như thế; ta do đây mà chạy theo ái luyến như thế; ta nương nơi đây mà làm sự nương cậy chấp giữ như thế." Trong đó, Bồ-tát hiểu rõ tất cả thị chấp, động chuyển, hí luận, ái thú, diệt trừ mọi sự không hiểu biết, không còn chỗ nương cậy chấp giữ. Vì không còn nương cậy chấp giữ, nên hoàn toàn không có chỗ hành, cũng không có sự ôm giữ cất chứa. Vì không có sự ôm giữ cất chứa, nên không có gì trói buộc, cũng không có sự cởi bỏ trói buộc; không có gì phát khởi, cũng không có gì cùng khởi theo. Bồ-tát như thế diệt trừ mọi sự nương cậy chấp giữ mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì đối với sắc cho đến thức, không hành theo thường hay vô thường, không hành theo vui hay không vui, không hành theo ngã hay vô ngã (có hay không có tự ngã), không hành theo sạch hay nhơ, không hành theo không hay chẳng không, không hành theo "như huyễn" (như trò ảo thuật), không hành theo "như mộng", không hành theo "như bóng sáng", không hành theo "như tiếng vang trong hang". Đối với mắt cho đến ý cũng không hành theo thường hay vô thường, không hành theo vui hay không vui, không hành theo ngã hay vô ngã, không hành theo sạch hay nhơ, không hành theo không hay chẳng không, không hành theo "như huyễn", không hành theo "như mộng", không hành theo "như bóng sáng", không hành theo "như tiếng vang trong hang". Đối với sắc cho đến pháp cũng không hành theo thường hay vô thường, không hành theo vui hay không vui, không hành theo ngã hay vô ngã, không hành theo sạch hay nhơ, không hành theo không hay chẳng không, không hành theo "như huyễn", không hành theo "như mộng", không hành theo "như bóng sáng", không hành theo "như tiếng vang trong hang". Đối với nhãn thức cho đến ý thức cũng không hành theo thường hay vô thường, không hành theo vui hay không vui, không hành theo ngã hay vô ngã, không hành theo sạch hay nhơ, không hành theo không hay chẳng không, không hành theo "như huyễn", không hành theo "như mộng", không hành theo "như bóng sáng", không hành theo "như tiếng vang trong hang".
Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì các pháp như thế đều có tầm (sự suy tìm thô sơ của tâm), có tứ (sự xét kỹ tinh tế của tâm), có hành, có quán. Trong đó, Bồ-tát hiểu rõ tất cả những gì có tầm, có tứ, có hành, có quán, diệt trừ mọi hành, biết khắp các hành mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Đó là lời tuyên nói về hạnh của các Bồ-tát.
Bấy giờ Bồ-tát ma-ha-tát (vị Bồ-tát lớn, có tâm nguyện và công hạnh rộng lớn) Thiện Dũng Mãnh liền bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn (Đức Phật, bậc được cả thế gian tôn kính)! Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu là không thể nghĩ bàn (vượt ngoài suy nghĩ và lời nói)."
Khi ấy Phật bảo Thiện Dũng Mãnh: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Này Thiện Dũng Mãnh! Vì sắc cho đến thức là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì mắt cho đến ý là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì sắc cho đến pháp là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì nhãn thức cho đến ý thức là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì danh sắc là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì duyên khởi là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì tạp nhiễm (các thứ ô nhiễm: phiền não, nghiệp và khổ) là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì nghiệp quả (kết quả do việc làm thiện ác gây ra) là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì điên đảo, kiến thú và các cái là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn.
Vì ngã, hữu tình, mệnh giả, sinh giả, dưỡng giả, sĩ phu, bổ-đặc-già-la, ý sinh, nho đồng, tác giả, sử tác giả, khởi giả, đẳng khởi giả, thọ giả, sử thọ giả, tri giả, sử tri giả, kiến giả, sử kiến giả là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì địa giới, thủy giới, hỏa giới, phong giới, không giới, thức giới là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì hữu tình giới (cõi giới của chúng sinh) và pháp giới (toàn thể mọi pháp) là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì bố thí và xan tham, trì giới và phạm giới, an nhẫn và phẫn khuể, tinh tiến và giải đãi, tĩnh lự và tán loạn, bát-nhã và ác tuệ là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì tham, sân, si (tham lam, giận dữ, si mê) là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì niệm trụ, chính đoạn, thần túc, căn, lực, giác chi, đạo chi là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì vô lượng và thần thông là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì tĩnh lự, giải thoát, đẳng trì, đẳng chí là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn.
Vì khổ, tập, diệt, đạo (bốn chân lý: sự khổ, nguyên nhân của khổ, sự dứt khổ, con đường dứt khổ) là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì minh và giải thoát là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì tận trí, vô sinh trí, vô tạo tác trí (trí không còn tạo tác, biết rõ việc tu đã xong) là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì địa vị của Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, chứng quả A-la-hán, tức bậc dứt sạch phiền não), Độc giác (người tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không cần thầy), Bồ-tát và Phật là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì pháp của Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát và Phật là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì trí biết quá khứ, vị lai, hiện tại là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì trí vô trước là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì Niết-bàn (cảnh giới dứt sạch phiền não, ra khỏi vòng sống chết) là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn. Vì Phật, Pháp, Tăng bảo (ba ngôi báu: Đức Phật, giáo pháp của Phật, đoàn thể người tu theo Phật) là không thể nghĩ bàn, nên Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu cũng không thể nghĩ bàn.
Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu không phải do tâm sinh ra, nên gọi là không thể nghĩ bàn; cũng không sinh ra tâm, nên gọi là không thể nghĩ bàn.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh! Nếu cho rằng tâm có sinh, đó là điên đảo; cho rằng tâm không sinh, cũng là điên đảo. Nếu có thể hiểu thấu suốt rằng tâm và tâm sở (các trạng thái tâm lý đi kèm theo tâm, như vui, buồn, tham, giận) đều không có gì cả, thì không phải là điên đảo. Này Thiện Dũng Mãnh! Bản tính của tâm không có sinh, có khởi, có hết, có diệt. Này Thiện Dũng Mãnh! Chính khi đi cùng với điên đảo mới cho rằng tâm và tâm sở có sinh, có khởi, có hết, có diệt. Này Thiện Dũng Mãnh! Nên biết rằng ở đây, tâm có thể được chỉ bày; những gì do điên đảo khởi lên cũng có thể được chỉ bày. Này Thiện Dũng Mãnh! Phàm phu dị sinh (người phàm chưa thấy chân lý, theo nghiệp khác nhau mà sinh vào các cõi khác nhau) không thể hiểu rõ rằng tâm có thể được chỉ bày, và không hiểu rõ rằng những gì từ điên đảo khởi lên cũng có thể được chỉ bày. Vì không hiểu rõ điều có thể chỉ bày ấy, nên không thể biết đúng rằng tâm vốn xa lìa (vắng lặng, không có thật thể), cũng không biết đúng rằng sở duyên vốn xa lìa.
Do đó họ chấp rằng tâm chính là ngã, tâm là ngã sở, tâm nương vào ngã, tâm từ ngã mà sinh. Họ đã chấp vào tâm rồi, lại chấp rằng nó là thiện, hoặc chấp là chẳng thiện, hoặc chấp là vui, hoặc chấp là khổ, hoặc chấp là đoạn (cho rằng chết là mất hẳn), hoặc chấp là thường (cho rằng có cái tồn tại mãi mãi), hoặc chấp kiến thú, hoặc chấp các cái, hoặc chấp điên đảo, hoặc chấp bố thí và xan tham, hoặc chấp trì giới và phạm giới, hoặc chấp an nhẫn và phẫn khuể, hoặc chấp tinh tiến và giải đãi, hoặc chấp tĩnh lự và tán loạn, hoặc chấp bát-nhã và ác tuệ, hoặc chấp ba cõi (Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới), hoặc chấp duyên khởi, hoặc chấp danh sắc, hoặc chấp tham, sân, si, hoặc chấp ganh ghét, keo kiệt v.v., hoặc chấp ngã mạn (sự kiêu căng do chấp có cái tôi) v.v., hoặc chấp khổ, tập, diệt, đạo, hoặc chấp tứ đại (bốn yếu tố đất, nước, lửa, gió) cùng không giới và thức giới, hoặc chấp hữu tình giới và pháp giới, hoặc chấp niệm trụ, chính đoạn, thần túc, căn, lực, giác chi, đạo chi, hoặc chấp tĩnh lự, giải thoát, đẳng trì, đẳng chí, hoặc chấp vô lượng và thần thông, hoặc chấp minh và giải thoát, hoặc chấp tận trí và vô sinh trí, hoặc chấp vô tạo tác trí, hoặc chấp Phật, Pháp, Tăng bảo, hoặc chấp địa vị Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Phật, hoặc chấp pháp của Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Phật, hoặc chấp trí vô trước, hoặc chấp bát-niết-bàn (sự nhập Niết-bàn trọn vẹn), hoặc chấp trí Phật, hoặc chấp tướng hảo (ba mươi hai tướng tốt và tám mươi vẻ đẹp nơi thân Phật), hoặc chấp Phật độ (cõi nước do một Đức Phật giáo hóa), hoặc chấp sự viên mãn của Thanh văn, hoặc chấp sự viên mãn của Bồ-tát, hoặc chấp những thứ tạp nhiễm và thanh tịnh khác.
Này Thiện Dũng Mãnh! Các vị Bồ-tát đối với những pháp môn (cánh cửa giáo pháp, các phương diện của giáo lý) đủ loại như thế không sinh lòng chấp trước, biết và thấy rõ những tâm và tâm sở điên đảo mà chúng sinh khởi lên. Ở bất cứ chỗ nào các vị cũng không bao giờ khởi tâm điên đảo, cũng không nương vào tâm mà khởi các điên đảo. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Các vị Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa đã xa lìa các tâm và tâm sở điên đảo, chứng biết bản tính của tâm vốn thanh tịnh, sáng sạch, trong đó hoàn toàn không có tâm và tâm sở nào khởi lên. Này Thiện Dũng Mãnh! Phàm phu dị sinh nương vào cảnh sở duyên mà khởi tâm và tâm sở, chấp rằng có sở duyên, chấp rằng có tất cả tâm và tâm sở. Các vị Bồ-tát biết rằng những sở duyên ấy và những tâm, tâm sở do đó khởi lên đều hoàn toàn không có gì, vì vậy không sinh tâm và tâm sở.
Bồ-tát quán xét như thế: tất cả tâm và tâm sở vốn có bản tính thanh tịnh, bản tính sáng sạch; chỉ vì phàm phu điên đảo mà sinh ra tạp nhiễm một cách sai lầm. Lại nghĩ thế này: "Do cảnh sở duyên mà tâm và tâm sở sinh ra; vì hiểu rõ sở duyên không có gì cả, nên tâm và tâm sở đều không sinh được. Đã không sinh được thì cũng không có trụ (tồn tại) và diệt. Tâm và tâm sở vốn có bản tính trong sáng, lìa mọi tạp nhiễm, trong trắng đáng ưa. Tính của tâm không sinh, cũng không có trụ và diệt, cũng không khiến các pháp có sinh, trụ v.v. Chỉ vì kẻ phàm phu chấp sai về những việc ấy." Bồ-tát như thế, biết rằng tâm và tâm sở vốn có bản tính không sinh, cũng không trụ, không diệt, mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, thì đó là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Khi thực hành như thế, không nghĩ rằng: "Ta thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; nay ta nương vào điều này mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; nay ta do điều này mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa; nay ta từ điều này mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa." Nếu các Bồ-tát nghĩ như thế này: "Đây là Bát-nhã ba-la-mật-đa; cái này do Bát-nhã ba-la-mật-đa mà có; cái này nương vào Bát-nhã ba-la-mật-đa; cái này thuộc về Bát-nhã ba-la-mật-đa", thì vì ý nghĩ ấy mà họ không phải là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Nếu các Bồ-tát đối với Bát-nhã ba-la-mật-đa không thấy gì, không được gì mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì đó mới là thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa.
Bấy giờ Thiện Dũng Mãnh bạch Phật rằng: "Bạch Thế Tôn! Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế là hạnh cao tột không gì hơn. Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế là hạnh thanh tịnh. Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế là hạnh sáng sạch. Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế là hạnh không sinh. Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế là hạnh không diệt. Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế là hạnh vượt lên trên hết. Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế là hạnh khó bị khuất phục.
Nghĩa là: các ác ma (những thế lực xấu ác chuyên phá hoại việc tu hành) hoặc quyến thuộc (thân thuộc, bè đảng) của ma; hoặc những hạnh khác còn chấp vào tướng, còn có chỗ đạt được; hoặc mọi quan điểm về ngã, hữu tình, mệnh giả, sinh giả, dưỡng giả, sĩ phu, bổ-đặc-già-la, ý sinh, nho đồng, tác giả, thọ giả, tri giả, kiến giả; hoặc đoạn kiến và thường kiến; hoặc quan điểm chấp vào các uẩn; hoặc quan điểm chấp vào các xứ (mười hai xứ: sáu giác quan và sáu đối tượng của chúng); hoặc quan điểm chấp vào các giới (mười tám giới: sáu giác quan, sáu đối tượng và sáu thức); hoặc quan điểm chấp vào các Đức Phật; hoặc quan điểm chấp vào các pháp; hoặc quan điểm chấp vào chư Tăng; hoặc quan điểm chấp vào Niết-bàn; hoặc ý tưởng về sự chứng đắc; hoặc tăng thượng mạn (sự kiêu mạn tự cho mình đã chứng đắc trong khi chưa chứng); hoặc những hạnh tham, sân, si; hoặc những hạnh điên đảo và các cái; hoặc những kẻ đi chệch ra ngoài đường đúng mà tiến bước (?) — tất cả đều không thể khuất phục được hạnh ấy. Vì vậy, Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa vượt trên mọi thế gian, không ai sánh kịp, tôn quý nhất, thù thắng nhất."
Bấy giờ Thế Tôn bảo Thiện Dũng Mãnh: "Đúng vậy, đúng vậy, như lời ông nói. Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa như thế vượt trên mọi thế gian, không ai sánh kịp, tôn quý nhất, thù thắng nhất. Tất cả ác ma, hoặc thiên tử ma (vua ma ở cõi trời) cùng quyến thuộc và quân lính của chúng đều không thể khuất phục; cho đến mọi quan điểm chấp vào tướng và tính của Niết-bàn cũng không thể khuất phục. Tất cả những hạnh của phàm phu dị sinh v.v. đều không thể khuất phục hạnh mà Bồ-tát này thực hành.
Này Thiện Dũng Mãnh! Hạnh của Bồ-tát này, phàm phu dị sinh đều không có; các bậc hữu học (người đã thấy chân lý nhưng còn phải tu học), vô học (bậc đã hoàn tất việc tu, không còn gì phải học), Độc giác, Thanh văn cũng không có. Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu Thanh văn, Độc giác mà có hạnh này, thì không nên gọi là Thanh văn, Độc giác, mà phải gọi là Bồ-tát, và sẽ đạt được bốn vô úy (bốn điều không hề sợ hãi của Phật khi giảng pháp: tự tin mình đã giác ngộ hết mọi pháp, đã dứt sạch mọi phiền não, nói đúng về những gì ngăn trở đạo, nói đúng con đường ra khỏi khổ) cùng vô biên công đức (phẩm chất tốt đẹp, phúc đức do tu hành mà có) của Như Lai. Này Thiện Dũng Mãnh! Vì Thanh văn, Độc giác không có hạnh này, nên không được gọi là Bồ-tát, không đạt được bốn vô úy cùng vô biên công đức của Như Lai.
Này Thiện Dũng Mãnh! Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu mà Bồ-tát thực hành chính là nền tảng của các công đức như bốn vô úy của chư Như Lai, Ứng, Chính Đẳng Giác (các danh hiệu của Phật: Như Lai là bậc đến từ chân như; Ứng là bậc xứng đáng được cúng dường; Chính Đẳng Giác là bậc giác ngộ chân chính, trọn vẹn). Các vị Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, lấy việc chứng đắc bốn vô úy v.v. làm công việc của mình. Nếu các Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, sẽ mau chóng chứng đắc những công đức của Như Lai như bốn vô úy v.v.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát chưa chứng Vô thượng chính đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao tột, chân chính, trọn vẹn của Phật), nhờ sức đại nguyện hoặc nhờ sức che chở gìn giữ của chư Như Lai mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa, thì có thể mau chóng thu nhận được vô biên công đức như bốn vô úy v.v. Này Thiện Dũng Mãnh! Thanh văn, Độc giác không thể nguyện cầu những công đức của chư Phật như bốn vô úy v.v.; chư Phật Thế Tôn cũng không che chở nhớ nghĩ đến để khiến họ chứng đắc bốn vô úy v.v. Này Thiện Dũng Mãnh! Các vị Bồ-tát nhờ sức đại nguyện và sức che chở gìn giữ của chư Như Lai, sẽ có thể chứng đắc bốn vô úy v.v.
Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Các vị Bồ-tát thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sâu xa chắc chắn đạt được bốn vô ngại giải (bốn khả năng hiểu biết và diễn đạt thông suốt không vướng mắc). Những gì gọi là bốn vô ngại giải? Đó là nghĩa vô ngại giải (thông suốt mọi ý nghĩa), pháp vô ngại giải (thông suốt mọi giáo pháp và danh từ), từ vô ngại giải (thông thạo mọi ngôn ngữ, lời lẽ), biện vô ngại giải (biện tài giảng nói trôi chảy không ngừng trệ). Như thế gọi là bốn vô ngại giải. Các vị Bồ-tát thành tựu bốn vô ngại giải như thế, tuy chưa chứng được Vô thượng chính đẳng bồ-đề mà mình mong cầu, nhưng nhờ sức đại nguyện liền có thể thu nhận những công đức của chư Phật như bốn vô úy v.v. Chư Phật Thế Tôn biết họ đã thành tựu thiện căn (gốc lành) thù thắng là bốn vô ngại giải, biết họ đã đạt đến nền tảng công đức của Bát-nhã ba-la-mật-đa rất sâu, nên dùng sức thần thông siêng năng che chở nhớ nghĩ, khiến họ thu nhận những công đức của chư Phật như bốn vô úy v.v. Vì vậy, Bồ-tát muốn cầu chứng đắc bốn vô ngại giải, muốn cầu thu nhận công đức và thiện căn như bốn vô úy v.v., thì nên học Bát-nhã ba-la-mật-đa, nên thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, chớ sinh lòng chấp trước.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, hiểu thấu suốt các pháp hoặc là nhân, hoặc là tập, hoặc là chìm mất, hoặc là diệt, thì không có chút pháp nào không hợp với Bát-nhã ba-la-mật-đa. Các Bồ-tát ấy biết đúng như thật tướng trạng nhân, tập, diệt, đạo của các pháp. Đã biết tướng trạng nhân, tập, diệt, đạo của các pháp rồi, thì đối với sắc không tu (vun bồi, làm cho tăng trưởng) cũng không khiển (gạt bỏ); đối với thọ, tưởng, hành, thức cũng không tu không khiển. Đối với mắt không tu không khiển; đối với tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng không tu không khiển. Đối với sắc không tu không khiển; đối với thanh, hương, vị, xúc, pháp cũng không tu không khiển. Đối với nhãn thức không tu không khiển; đối với nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức cũng không tu không khiển. Đối với danh sắc không tu không khiển. Đối với nhiễm và tịnh không tu không khiển. Đối với duyên khởi không tu không khiển. Đối với điên đảo, kiến thú, các cái và ái hành (những hành động do lòng ái luyến) không tu không khiển. Đối với tham, sân, si không tu không khiển. Đối với Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới không tu không khiển. Đối với địa giới, thủy giới, hỏa giới, phong giới, không giới, thức giới không tu không khiển. Đối với hữu tình giới và pháp giới không tu không khiển. Đối với ngã, hữu tình, mệnh giả, sinh giả, dưỡng giả, sĩ phu, bổ-đặc-già-la, ý sinh, nho đồng, tác giả, thọ giả, tri giả, kiến giả không tu không khiển. Đối với đoạn kiến và thường kiến không tu không khiển. Đối với bố thí và xan tham, trì giới và phạm giới, an nhẫn và phẫn khuể, tinh tiến và giải đãi, tĩnh lự và tán loạn, bát-nhã và ác tuệ không tu không khiển. Đối với niệm trụ, chính đoạn, thần túc, căn, lực, giác chi, đạo chi không tu không khiển. Đối với tĩnh lự, giải thoát, đẳng trì, đẳng chí không tu không khiển. Đối với việc dứt điên đảo không tu không khiển. Đối với khổ, tập, diệt, đạo không tu không khiển. Đối với vô lượng và thần thông không tu không khiển. Đối với tận trí, vô sinh trí, vô tạo tác trí không tu không khiển. Đối với địa vị của dị sinh, Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Phật không tu không khiển. Đối với pháp của dị sinh, Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Phật không tu không khiển. Đối với chỉ quán (chỉ: dừng tâm, giữ tâm lắng yên; quán: dùng trí tuệ soi xét) không tu không khiển. Đối với Niết-bàn không tu không khiển. Đối với trí kiến (sự biết và thấy) về quá khứ, vị lai, hiện tại không tu không khiển. Đối với trí vô trước không tu không khiển. Đối với trí Phật không tu không khiển. Đối với các công đức của chư Phật như vô úy v.v. không tu không khiển.
Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì sắc không có tự tính (bản chất tự có, tự tồn tại độc lập), không thể tu, không thể khiển; thọ, tưởng, hành, thức cũng không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Mắt không có tự tính, không thể tu, không thể khiển; tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Sắc không có tự tính, không thể tu, không thể khiển; thanh, hương, vị, xúc, pháp cũng không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Nhãn thức không có tự tính, không thể tu, không thể khiển; nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức cũng không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Danh sắc không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Nhiễm và tịnh không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Duyên khởi không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Điên đảo, kiến thú, các cái, ái hành không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Tham, sân, si không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Địa giới, thủy giới, hỏa giới, phong giới, không giới, thức giới không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Hữu tình giới và pháp giới không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Ngã, hữu tình, mệnh giả, sinh giả, dưỡng giả, sĩ phu, bổ-đặc-già-la, ý sinh, nho đồng, tác giả, thọ giả, tri giả, kiến giả không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Đoạn kiến và thường kiến không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Bố thí và xan tham, trì giới và phạm giới, an nhẫn và phẫn khuể, tinh tiến và giải đãi, tĩnh lự và tán loạn, bát-nhã và ác tuệ không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Niệm trụ, chính đoạn, thần túc, căn, lực, giác chi, đạo chi không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Tĩnh lự, giải thoát, đẳng trì, đẳng chí không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Việc dứt điên đảo không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Khổ, tập, diệt, đạo không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Vô lượng và thần thông không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Tận trí, vô sinh trí, vô tạo tác trí không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Địa vị của dị sinh, Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Phật không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Pháp của dị sinh, Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Phật không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Chỉ quán không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Niết-bàn không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Trí kiến về quá khứ, vị lai, hiện tại không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Trí vô trước không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Trí Phật không có tự tính, không thể tu, không thể khiển. Các công đức của chư Phật như vô úy v.v. không có tự tính, không thể tu, không thể khiển.
Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Không có chút tính chất nào của pháp là viên thành thật (cái thật tính tròn đầy, chân thật tuyệt đối); tất cả đều là thế tục giả lập (do quy ước của thế gian tạm đặt ra), chứ không phải trong đó có chút tự tính nào. Vì không có tự tính nên đều không phải có thật. Các pháp đều lấy "không có tự tính" làm tính của mình; vì vậy các pháp không thật, không sinh. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Các pháp điên đảo đều không phải có thật; các pháp đều từ điên đảo mà khởi; những điều điên đảo đều không có thật tính. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì tất cả các pháp đều lìa tự tính, tìm cầu tự tính của chúng hoàn toàn không thể được, vì vậy đều lấy "không có tự tính" làm tính.
Này Thiện Dũng Mãnh! "Không có tính" nghĩa là không thật, không sinh, nên gọi là không có tính. Điều này chỉ rõ rằng tính không phải có thật, nên gọi là không có tính. Nếu tính không có, thì không thể tu, cũng không thể khiển. Những gì do điên đảo khởi lên không phải có thật, nên đã không thể tu, cũng không thể khiển. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì tất cả các pháp lấy "không có tính" làm tính, xa lìa tự tính, nên không phải là vật có thật; vì không phải vật có thật nên không có tu, không có khiển. Này Thiện Dũng Mãnh! Khi các vị Bồ-tát ma-ha-tát an trụ trong cái thấy đúng như thật đối với các pháp mà tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, đối với tất cả các pháp không tu không khiển, thì gọi là tu Bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, có thể an trụ như thế, thì việc tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa sẽ mau chóng được viên mãn.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các vị Bồ-tát ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, thì không khởi tâm đi theo tướng (hình tướng, đặc điểm để nắm bắt) của sắc, cũng không khởi tâm đi theo tướng của thọ, tưởng, hành, thức. Không khởi tâm đi theo tướng của mắt, cũng không khởi tâm đi theo tướng của tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Không khởi tâm đi theo tướng của nhãn thức, cũng không khởi tâm đi theo tướng của nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức. Không khởi tâm đi theo tướng của sắc, cũng không khởi tâm đi theo tướng của thanh, hương, vị, xúc, pháp.
Không khởi tâm đi kèm với "tài nghiệt" (chữ có lẽ bị hỏng, có thể chỉ một loại phiền não như ganh ghét) (?). Không khởi tâm đi kèm với giận dữ. Không khởi tâm đi kèm với keo kiệt tham lam. Không khởi tâm đi kèm với phiền não. Không khởi tâm đi kèm với phẫn nộ. Không khởi tâm đi kèm với lười biếng. Không khởi tâm đi kèm với tán loạn. Không khởi tâm đi kèm với ác tuệ. Không khởi tâm đi kèm với dục kết (sự trói buộc của lòng ham muốn). Không khởi tâm đi kèm với sự chấp bám vào cõi Sắc. Không khởi tâm đi kèm với sự chấp bám vào cõi Vô sắc. Không khởi tâm đi kèm với tham dục. Không khởi tâm đi kèm với lời nói chia rẽ. Không khởi tâm đi kèm với tà kiến (quan điểm sai lệch). Không khởi tâm đi kèm với sự chấp trước của cải, địa vị. Không khởi tâm đi kèm với sự chấp trước giàu sang. Không khởi tâm đi kèm với sự chấp trước của cải lớn và dòng họ cao quý. Không khởi tâm đi kèm với sự chấp trước việc được sinh lên cõi trời. Không khởi tâm đi kèm với sự chấp trước Dục giới. Không khởi tâm đi kèm với sự chấp trước Sắc giới, Vô sắc giới. Không khởi tâm ở địa vị Thanh văn. Không khởi tâm ở địa vị Độc giác. Không khởi tâm đi kèm với sự chấp trước các hạnh Bồ-tát; cho đến không khởi tâm đi kèm với quan điểm chấp vào Niết-bàn.
Các vị Bồ-tát ma-ha-tát ấy vì thành tựu tâm thanh tịnh như thế, nên đối với các hữu tình tuy khởi tâm từ, bi, hỷ, xả (từ: ban niềm vui; bi: cứu khổ; hỷ: vui theo niềm vui của người; xả: buông bỏ, đối xử bình đẳng) trùm khắp, mà vẫn có thể gạt bỏ ý tưởng về hữu tình, an trụ mà không chấp vào ý tưởng về hữu tình; đối với bốn phạm trụ (bốn tâm từ, bi, hỷ, xả, được gọi là chỗ an trú cao thượng như của cõi Phạm thiên) cũng không chấp trước; thành tựu trí tuệ vi diệu và phương tiện thiện xảo (sự khéo léo dùng cách thích hợp để giáo hóa và tu tập). Do thành tựu những pháp như thế, họ có thể không chấp trước, và việc tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mau chóng được viên mãn.
Các Bồ-tát ấy vì việc tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mau chóng viên mãn, nên đối với các sắc không nắm lấy, không chấp giữ; đối với thọ, tưởng, hành, thức cũng không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với mắt không nắm lấy, không chấp giữ; đối với tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với sắc không nắm lấy, không chấp giữ; đối với thanh, hương, vị, xúc, pháp cũng không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với nhãn thức không nắm lấy, không chấp giữ; đối với nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức cũng không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với danh sắc không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với nhiễm và tịnh không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với duyên khởi không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với điên đảo, kiến thú, các cái, ái hành không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với tham, sân, si không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với địa giới, thủy giới, hỏa giới, phong giới, không giới, thức giới không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với hữu tình giới và pháp giới không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với ngã, hữu tình, mệnh giả, sinh giả, dưỡng giả, sĩ phu, bổ-đặc-già-la, ý sinh, nho đồng, tác giả, thọ giả, tri giả, kiến giả không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với đoạn kiến và thường kiến không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với bố thí và xan tham, trì giới và phạm giới, an nhẫn và phẫn khuể, tinh tiến và giải đãi, tĩnh lự và tán loạn, bát-nhã và ác tuệ không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với niệm trụ, chính đoạn, thần túc, căn, lực, giác chi, đạo chi không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với tĩnh lự, giải thoát, đẳng trì, đẳng chí không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với khổ, tập, diệt, đạo không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với vô lượng và thần thông không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với tận trí, vô sinh trí, vô tạo tác trí không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với địa vị của dị sinh, Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Phật không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với pháp của dị sinh, Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Phật không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với xa-ma-tha (phiên âm tiếng Phạn "śamatha", tức chỉ: dừng tâm lắng yên) và tỳ-bát-xá-na (phiên âm tiếng Phạn "vipaśyanā", tức quán: dùng trí tuệ soi xét) không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với cảnh giới Niết-bàn không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với trí kiến về quá khứ, vị lai, hiện tại không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với trí vô trước không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với vô biên Phật pháp như trí Phật, các lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật), vô úy v.v. không nắm lấy, không chấp giữ. Đối với việc dứt điên đảo, kiến thú, các cái v.v. không nắm lấy, không chấp giữ.
Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì tất cả các pháp không thể chạy theo mà nắm lấy, không thể chấp giữ; cũng không có ai có thể chạy theo mà nắm lấy, không có ai có thể chấp giữ. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Không có chút pháp nào đáng được chấp giữ, cũng không có chút pháp nào có thể chấp giữ. Vì sao như thế? Vì cái có thể chấp giữ và cái bị chấp giữ đều không thể tìm thấy được. Vì sao vậy? Này Thiện Dũng Mãnh! Vì tất cả các pháp đều không bền chắc, như việc ảo thuật. Vì tất cả các pháp đều không tự chủ, tính bền chắc của chúng không thể tìm thấy. Vì tất cả các pháp đều như bóng sáng, không thể nắm bắt. Vì tất cả các pháp đều giả dối, không có tự tính. Vì tất cả các pháp đều như đám bọt nước, không thể nắm lấy vuốt ve. Vì tất cả các pháp đều như bong bóng nổi trên nước, vừa khởi lên đã mau tan. Vì tất cả các pháp đều như sóng nắng (ảo ảnh như nước hiện ra giữa trời nắng), do cái thấy điên đảo mà có. Vì tất cả các pháp đều như cây chuối, bên trong không có lõi chắc. Vì tất cả các pháp đều như bóng trăng dưới nước, không thể nắm lấy. Vì tất cả các pháp đều như cầu vồng, chỉ do phân biệt sai lầm mà thấy. Vì tất cả các pháp đều không có tác dụng, không thể phát khởi. Vì tất cả các pháp đều như nắm tay không, không có thật tính, thật tướng.
Này Thiện Dũng Mãnh! Các Bồ-tát sau khi quán xét tất cả các pháp như thế, đối với tất cả các pháp không nắm lấy, không chấp giữ, không trụ vào, không dính mắc. Này Thiện Dũng Mãnh! Các Bồ-tát đối với tất cả các pháp không tin giữ chặt sâu, không khởi sự nắm lấy dính mắc, không sinh lòng chấp chặt, không có gì tham luyến mà thực hành Bát-nhã ba-la-mật-đa. Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát có thể thực hành như thế, có thể an trụ như thế, thì việc tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa mau chóng được viên mãn.
Lại nữa, này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát khi học như thế, thì không học nơi sắc, không vì vượt qua sắc mà học; không học nơi thọ, tưởng, hành, thức, không vì vượt qua thọ, tưởng, hành, thức mà học. Không học nơi sự sinh của sắc, không học nơi sự diệt của sắc; không học nơi sự sinh của thọ, tưởng, hành, thức, không học nơi sự diệt của thọ, tưởng, hành, thức. Không vì chế ngự sắc mà học, không vì không chế ngự sắc mà học; không vì chế ngự thọ, tưởng, hành, thức mà học, không vì không chế ngự thọ, tưởng, hành, thức mà học. Không vì thu phục và chuyển dời sắc mà học, không vì đi vào và an trụ nơi sắc mà học; không vì thu phục và chuyển dời thọ, tưởng, hành, thức mà học, không vì đi vào và an trụ nơi thọ, tưởng, hành, thức mà học.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát khi học như thế, thì không học nơi mắt, không vì vượt qua mắt mà học; không học nơi tai, mũi, lưỡi, thân, ý, không vì vượt qua tai, mũi, lưỡi, thân, ý mà học. Không học nơi sự sinh của mắt, không học nơi sự diệt của mắt; không học nơi sự sinh của tai, mũi, lưỡi, thân, ý, không học nơi sự diệt của tai, mũi, lưỡi, thân, ý. Không vì chế ngự mắt mà học, không vì không chế ngự mắt mà học; không vì chế ngự tai, mũi, lưỡi, thân, ý mà học, không vì không chế ngự tai, mũi, lưỡi, thân, ý mà học. Không vì thu phục và chuyển dời mắt mà học, không vì đi vào và an trụ nơi mắt mà học; không vì thu phục và chuyển dời tai, mũi, lưỡi, thân, ý mà học, không vì đi vào và an trụ nơi tai, mũi, lưỡi, thân, ý mà học.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát khi học như thế, thì không học nơi sắc, không vì vượt qua sắc mà học; không học nơi thanh, hương, vị, xúc, pháp, không vì vượt qua thanh, hương, vị, xúc, pháp mà học. Không học nơi sự sinh của sắc, không học nơi sự diệt của sắc; không học nơi sự sinh của thanh, hương, vị, xúc, pháp, không học nơi sự diệt của thanh, hương, vị, xúc, pháp. Không vì chế ngự sắc mà học, không vì không chế ngự sắc mà học; không vì chế ngự thanh, hương, vị, xúc, pháp mà học, không vì không chế ngự thanh, hương, vị, xúc, pháp mà học. Không vì thu phục và chuyển dời sắc mà học, không vì đi vào và an trụ nơi sắc mà học; không vì thu phục và chuyển dời thanh, hương, vị, xúc, pháp mà học, không vì đi vào và an trụ nơi thanh, hương, vị, xúc, pháp mà học.
Này Thiện Dũng Mãnh! Nếu các Bồ-tát khi học như thế, thì không học nơi nhãn thức, không vì vượt qua nhãn thức mà học; không học nơi nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức, không vì vượt qua nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức mà học. Không học nơi sự sinh của nhãn thức, không học nơi sự diệt của nhãn thức; không học nơi sự sinh của nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức, không học nơi sự diệt của nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức. Không vì chế ngự nhãn thức mà học, không vì không chế ngự nhãn thức mà học; không vì chế ngự nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức mà học, không vì không chế ngự nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức mà học. Không vì thu phục và chuyển dời nhãn thức mà học, không vì đi vào và an trụ nơi nhãn thức mà học; không vì thu phục và chuyển dời nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức mà học, không vì đi vào và an trụ nơi nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức mà học.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm chín mươi tám.
Kinh Đại Bát-nhã ba-la-mật-đa, quyển thứ năm trăm mười chín (?).
Tam tạng pháp sư (vị thầy tinh thông cả ba kho kinh điển Phật giáo: Kinh, Luật, Luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video