Phần đầu, phẩm Vô Sinh (không hề sinh khởi) thứ hai mươi, đoạn một.
Bấy giờ cụ thọ (tiếng tôn xưng một vị tỳ-kheo trưởng lão, nghĩa là "bậc có đủ tuổi thọ và đức hạnh") Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về lẽ Không) bạch Phật rằng: Bạch Thế Tôn (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc được cả thế gian tôn kính)! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát (Bồ-tát là người phát nguyện tu hành để thành Phật và cứu độ mọi chúng sinh; Ma-ha-tát nghĩa là "bậc lớn", chỉ vị Bồ-tát có hạnh nguyện và sự tu chứng cao) tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa (trí tuệ hoàn hảo, thấu suốt bộ mặt thật của mọi sự vật, đưa người tu từ bờ mê sang bờ giác ngộ), khi quán xét các pháp (mọi sự vật, hiện tượng, cả vật chất lẫn tinh thần), thấy ngã (cái "tôi" mà người đời cho là có thật và thường còn) là vô sinh (không hề thật sự sinh khởi), vì nó rốt ráo thanh tịnh (hoàn toàn trong sạch, không có gì để bám chấp). Họ thấy hữu tình (chúng sinh có tình cảm, ý thức), mạng giả (kẻ làm chủ sự sống), sinh giả (kẻ được sinh ra), dưỡng giả (kẻ được nuôi lớn), sĩ phu (con người làm việc), bổ-đặc-già-la (cái chủ thể được cho là đi qua nhiều đời luân hồi), ý sinh (kẻ do ý mà sinh ra), nho đồng (người trẻ, cũng chỉ cái "tôi"), tác giả (kẻ làm), thọ giả (kẻ nhận chịu), tri giả (kẻ biết), kiến giả (kẻ thấy) — những tên gọi khác nhau của cái "tôi" mà người đời tưởng là có thật — đều là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy sắc (phần vật chất, hình thể) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy thọ (cảm nhận vui, khổ, không vui không khổ), tưởng (sự nhận biết hình tướng, hình thành khái niệm), hành (các hoạt động tạo tác của tâm ý) và thức (sự nhận biết, phân biệt) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh — năm thứ này gọi chung là năm uẩn, những nhóm hợp thành con người.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy nhãn xứ (con mắt, xét như chỗ dựa để nhận thức phát sinh) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy nhĩ xứ (tai), tỷ xứ (mũi), thiệt xứ (lưỡi), thân xứ (thân) và ý xứ (tâm ý) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy sắc xứ (hình sắc, đối tượng mà mắt thấy) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy thanh xứ (âm thanh), hương xứ (mùi), vị xứ (vị nếm), xúc xứ (cái mà thân chạm biết) và pháp xứ (đối tượng mà ý nghĩ biết) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy nhãn giới (yếu tố con mắt) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy sắc giới (yếu tố hình sắc, tức đối tượng của mắt; ở đây không phải chỉ cõi Sắc giới), nhãn thức giới (yếu tố sự nhận biết bằng mắt), cùng nhãn xúc (sự gặp gỡ giữa mắt, hình sắc và nhận biết của mắt) và các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên (điều kiện) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy nhĩ giới (yếu tố cái tai) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy thanh giới (yếu tố âm thanh), nhĩ thức giới (yếu tố sự nhận biết bằng tai), cùng nhĩ xúc (sự gặp gỡ giữa tai, âm thanh và nhận biết của tai) và các cảm thọ sinh ra do nhĩ xúc làm duyên là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy tỷ giới (yếu tố cái mũi) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy hương giới (yếu tố mùi), tỷ thức giới (yếu tố sự nhận biết bằng mũi), cùng tỷ xúc và các cảm thọ sinh ra do tỷ xúc làm duyên là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy thiệt giới (yếu tố cái lưỡi) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy vị giới (yếu tố vị nếm), thiệt thức giới (yếu tố sự nhận biết bằng lưỡi), cùng thiệt xúc và các cảm thọ sinh ra do thiệt xúc làm duyên là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy thân giới (yếu tố thân thể) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy xúc giới (yếu tố cái thân chạm biết), thân thức giới (yếu tố sự nhận biết bằng thân), cùng thân xúc và các cảm thọ sinh ra do thân xúc làm duyên là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy ý giới (yếu tố tâm ý) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy pháp giới (yếu tố đối tượng của ý; ở đây không phải chỉ toàn thể vũ trụ), ý thức giới (yếu tố sự nhận biết bằng ý), cùng ý xúc và các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy địa giới (yếu tố đất, tức tính cứng chắc) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy thủy giới (yếu tố nước, tính ướt), hỏa giới (yếu tố lửa, tính nóng), phong giới (yếu tố gió, tính chuyển động), không giới (yếu tố khoảng trống) và thức giới (yếu tố nhận biết) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy Khổ thánh đế (chân lý cao quý về khổ) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy Tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân gây ra khổ), Diệt thánh đế (chân lý về sự chấm dứt khổ) và Đạo thánh đế (chân lý về con đường dẫn đến chấm dứt khổ) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy vô minh (sự mê lầm, không thấy rõ chân lý) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy hành (những tạo tác do mê lầm), thức (tâm thức đi vào đời sống mới), danh sắc (thân và tâm lúc mới thành hình), lục xứ (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc), thọ (cảm nhận), ái (sự khao khát), thủ (sự bám giữ), hữu (sự hình thành đời sống kế tiếp), sinh (sự ra đời), lão tử (già và chết), cùng sầu, than, khổ, lo, buồn phiền — chuỗi mười hai mắt xích nối nhau làm nên vòng sinh tử — là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy nội không (sáu giác quan bên trong đều trống rỗng, không có bản chất tự tồn) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy ngoại không (các đối tượng bên ngoài đều không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái "không" cũng không), đại không (mười phương không gian rộng lớn cũng không), thắng nghĩa không (chân lý tối hậu, tức Niết-bàn, cũng không thể chấp là có thật), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành đều không), vô vi không (các pháp không do tạo tác cũng không), tất cánh không (rốt ráo hoàn toàn không), vô tế không (không có điểm đầu điểm cuối, cũng không), tán không (các pháp vốn là sự tan rã, không có gì thật để buông bỏ), vô biến dị không (cái không biến đổi cũng không), bản tính không (bản tính các pháp vốn không), tự tướng không (đặc điểm riêng của từng pháp đều không), cộng tướng không (đặc điểm chung của các pháp đều không), nhất thiết pháp không (mọi pháp đều không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được gì, cũng không), vô tính không (cái "không có bản chất" cũng không), tự tính không (bản chất tự có cũng không), vô tính tự tính không (cả không-bản-chất lẫn bản-chất đều không) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy Bố thí ba-la-mật-đa (sự hoàn thiện hạnh cho tặng; ba-la-mật-đa là hạnh tu hoàn hảo đưa sang bờ giác ngộ) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy Tịnh giới (giữ giới luật trong sạch), An nhẫn (nhẫn nại, chịu đựng), Tinh tiến (siêng năng không lười), Tĩnh lự (thiền định, lắng tâm suy xét) và Bát-nhã ba-la-mật-đa là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy bốn tĩnh lự (bốn tầng thiền định từ thấp lên cao) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy bốn vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: từ là thương yêu ban vui, bi là xót thương cứu khổ, hỷ là vui theo, xả là bình thản buông bỏ) và bốn vô sắc định (bốn tầng định vượt lên khỏi mọi hình thể vật chất) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy tám giải thoát (tám phép thiền giúp tâm thoát khỏi ràng buộc) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy tám thắng xứ (tám phép quán giúp làm chủ, vượt trên đối tượng), chín thứ đệ định (chín tầng định nối tiếp nhau theo thứ tự) và mười biến xứ (mười phép quán một đối tượng như đất, nước, lửa, gió, màu xanh… trải trùm khắp nơi) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy bốn niệm trụ (bốn phép đặt tâm quán sát: thân, cảm thọ, tâm, các pháp) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy bốn chính đoạn (bốn sự nỗ lực đúng: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm sinh điều thiện chưa có, tăng trưởng điều thiện đã có), bốn thần túc (bốn nền tảng để đạt định và năng lực siêu phàm: ý muốn, sự siêng năng, sự chuyên tâm, sự quán xét), năm căn (năm năng lực gốc: lòng tin, siêng năng, chánh niệm, định, trí tuệ), năm lực (năm sức mạnh do năm căn ấy lớn mạnh mà thành), bảy đẳng giác chi (bảy yếu tố dẫn đến giác ngộ) và tám thánh đạo chi (tám nhánh của con đường cao quý: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, nỗ lực đúng, nhớ nghĩ đúng, định đúng) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy không giải thoát môn (cánh cửa giải thoát nhờ quán mọi pháp đều không) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ quán mọi pháp không có hình tướng để bám vào) và vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát nhờ không còn mong cầu gì) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy năm loại mắt (mắt thịt, mắt trời, mắt trí tuệ, mắt pháp, mắt Phật) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy sáu thần thông (sáu năng lực siêu phàm: đi lại biến hóa tự tại, nghe xa, biết tâm người, biết đời trước, thấy chỗ sinh tử của chúng sinh, dứt sạch phiền não) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy mười lực của Phật (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy bốn vô sở úy (bốn điều không hề sợ hãi khi Phật giảng pháp), bốn vô ngại giải (bốn khả năng hiểu và diễn đạt không trở ngại: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn từ, về biện luận), đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả (lòng thương yêu, xót thương, vui theo và buông xả ở mức rộng lớn nhất), cùng mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy nhất thiết trí (trí biết tổng quát rằng mọi pháp đều không) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu để dẫn dắt chúng sinh) và nhất thiết tướng trí (trí biết trọn vẹn mọi mặt của mọi pháp, chỉ Phật mới có) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy pháp không quên mất (phẩm chất không bao giờ quên sót điều gì) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy tính luôn an trú trong buông xả (thường giữ tâm bình thản, không vướng mắc) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy tất cả các pháp môn đà-la-ni (pháp tu giúp ghi nhớ, nắm giữ mọi điều thiện không để mất) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy tất cả các pháp môn tam-ma-địa (các phép định, giữ tâm chuyên chú vào một chỗ) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy dị sinh (phàm phu, người chưa thấy chân lý) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy pháp của dị sinh là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy bậc Dự lưu (người đã vào dòng thánh, bậc đầu tiên trong bốn bậc thánh của hàng đệ tử nghe pháp) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy pháp của bậc Dự lưu là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy bậc Nhất lai (bậc thánh chỉ còn trở lại cõi người một lần nữa) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy pháp của bậc Nhất lai là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy bậc Bất hoàn (bậc thánh không còn trở lại cõi Dục, tức cõi còn ham muốn giác quan) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy pháp của bậc Bất hoàn là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy bậc A-la-hán (bậc thánh đã dứt sạch phiền não, không còn tái sinh) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy pháp của bậc A-la-hán là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy bậc Độc giác (người tự mình giác ngộ nhờ quán xét lẽ nhân duyên, không cần thầy dạy) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy pháp của bậc Độc giác là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy Bồ-tát là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy pháp của Bồ-tát là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Bạch Thế Tôn! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát tu hành Bát-nhã ba-la-mật-đa, khi quán xét các pháp, thấy Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như, từ sự thật như thế) là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh; thấy pháp của Như Lai là vô sinh, vì rốt ráo thanh tịnh.
Khi ấy Xá-lợi Tử (một đại đệ tử của Phật, được xem là trí tuệ bậc nhất) nói với Thiện Hiện rằng: Theo như tôi hiểu ý nghĩa điều ngài nói, thì ngã, hữu tình… đều vô sinh; sắc, thọ… đều vô sinh; cho đến Như Lai và pháp của Như Lai đều vô sinh. Nếu đúng như thế, thì việc chúng sinh thọ sinh trong sáu nẻo (sáu cõi tái sinh: trời, người, a-tu-la, súc sinh, quỷ đói, địa ngục) lẽ ra không có gì khác biệt. Lẽ ra bậc Dự lưu không đạt được quả Dự lưu, bậc Nhất lai không đạt được quả Nhất lai, bậc Bất hoàn không đạt được quả Bất hoàn, bậc A-la-hán không đạt được quả A-la-hán. Lẽ ra bậc Độc giác không đạt được Độc giác bồ-đề (sự giác ngộ của bậc Độc giác). Lẽ ra Bồ-tát Ma-ha-tát không đạt được nhất thiết tướng trí, cũng không đạt được năm loại bồ-đề (năm bậc giác ngộ trên đường tu: phát tâm, chế phục tâm, sáng tỏ tâm, vượt thoát, và giác ngộ cao nhất).
Lại nữa, Thiện Hiện! Nếu tất cả các pháp nhất định là vô sinh, thì vì cớ gì bậc Dự lưu vì quả Dự lưu mà tu con đường dứt ba kết (ba thứ trói buộc: chấp thân này là "tôi", chấp vào giới cấm sai lầm, và hoài nghi)? Vì cớ gì bậc Nhất lai vì quả Nhất lai mà tu con đường làm mỏng bớt tham lam, giận dữ, si mê? Vì cớ gì bậc Bất hoàn vì quả Bất hoàn mà tu con đường dứt năm thuận hạ phần kết (năm thứ trói buộc vào cõi thấp là cõi Dục: chấp thân là "tôi", chấp giới cấm sai lầm, hoài nghi, ham muốn dục lạc, giận dữ)? Vì cớ gì bậc A-la-hán vì quả A-la-hán mà tu con đường dứt năm thuận thượng phần kết (năm thứ trói buộc vào các cõi cao: ham thích cõi Sắc, ham thích cõi Vô sắc, tâm xao động, kiêu mạn, vô minh)? Vì cớ gì bậc Độc giác vì Độc giác bồ-đề mà tu con đường giác ngộ lẽ duyên khởi (mọi pháp đều do nhiều điều kiện nương nhau mà sinh ra)? Vì cớ gì Bồ-tát Ma-ha-tát vì cứu độ vô lượng chúng sinh mà tu trăm nghìn hạnh khó làm, hạnh khổ, chịu đủ vô biên các thứ khổ đau dữ dội? Vì cớ gì Như Lai chứng đắc Vô thượng chính đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn vẹn của Phật)? Vì cớ gì chư Phật vì chúng sinh mà chuyển diệu pháp luân (giảng dạy giáo pháp mầu nhiệm, ví như lăn bánh xe pháp đi khắp nơi phá tan mê lầm)?
Bấy giờ cụ thọ Thiện Hiện đáp Xá-lợi Tử rằng: Không phải tôi thấy trong pháp vô sinh có sự khác biệt của việc thọ sinh trong sáu nẻo. Không phải tôi thấy trong pháp vô sinh có người có thể đi vào hiện quán chân đế (trực tiếp thấy biết chân lý). Không phải tôi thấy trong pháp vô sinh có bậc Dự lưu đạt quả Dự lưu, bậc Nhất lai đạt quả Nhất lai, bậc Bất hoàn đạt quả Bất hoàn, bậc A-la-hán đạt quả A-la-hán. Không phải tôi thấy trong pháp vô sinh có bậc Độc giác đạt Độc giác bồ-đề. Không phải tôi thấy trong pháp vô sinh có Bồ-tát Ma-ha-tát đạt nhất thiết tướng trí và năm loại bồ-đề.
Lại nữa, Xá-lợi Tử! Không phải tôi thấy trong pháp vô sinh có bậc Dự lưu vì quả Dự lưu mà tu con đường dứt ba kết. Không phải tôi thấy trong pháp vô sinh có bậc Nhất lai vì quả Nhất lai mà tu con đường làm mỏng tham, giận, si. Không phải tôi thấy trong pháp vô sinh có bậc Bất hoàn vì quả Bất hoàn mà tu con đường dứt năm thuận hạ phần kết. Không phải tôi thấy trong pháp vô sinh có bậc A-la-hán vì quả A-la-hán mà tu con đường dứt năm thuận thượng phần kết. Không phải tôi thấy trong pháp vô sinh có bậc Độc giác vì Độc giác bồ-đề mà tu con đường giác ngộ lẽ duyên khởi. Không phải tôi thấy trong pháp vô sinh có Bồ-tát Ma-ha-tát vì cứu độ vô lượng chúng sinh mà tu trăm nghìn hạnh khó làm, hạnh khổ, chịu đủ vô biên các thứ khổ đau dữ dội.
Và các vị Bồ-tát Ma-ha-tát cũng không khởi lên ý nghĩ rằng mình đang làm hạnh khó làm, hạnh khổ. Vì sao vậy? Vì nếu cứ giữ ý nghĩ "đây là hạnh khó làm, hạnh khổ", thì không thể làm lợi ích cho vô lượng, vô số, vô biên chúng sinh. Xá-lợi Tử! Trái lại, các vị Bồ-tát Ma-ha-tát lấy vô sở đắc (không chấp rằng có gì để đạt được) làm phương tiện, khởi lòng đại bi đối với tất cả chúng sinh, coi họ như cha mẹ, như anh em, như vợ con, như chính thân mình. Như vậy mới có thể làm lợi ích lớn cho vô lượng, vô số, vô biên chúng sinh.
Xá-lợi Tử! Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát nên khởi tâm như thế này: Như tự tính (bản chất tự có) của cái "tôi" — đối với mọi pháp, dù tìm bằng mọi cách, ở mọi nơi, vào mọi lúc, cũng không thể tìm được —, các pháp bên trong và bên ngoài cũng đều như vậy, hoàn toàn không có gì cả, đều không thể nắm bắt được. Vì sao vậy? Vì các vị Bồ-tát Ma-ha-tát nếu an trú trong ý nghĩ ấy mà tu hạnh khó làm, hạnh khổ, thì liền có thể làm lợi ích cho vô lượng, vô số, vô biên chúng sinh. Cho nên Bồ-tát Ma-ha-tát đối với mọi pháp không nên chấp giữ. Xá-lợi Tử! Không phải tôi thấy trong pháp vô sinh có chư Phật chứng đắc Vô thượng chính đẳng bồ-đề, chuyển diệu pháp luân, cứu độ vô lượng chúng sinh.
Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện rằng: Nay ngài muốn dùng pháp có sinh để chứng đắc (trực tiếp đạt đến bằng sự thể nghiệm) pháp có sinh, hay muốn dùng pháp vô sinh để chứng đắc pháp vô sinh? Thiện Hiện đáp: Tôi thật không muốn dùng pháp có sinh để chứng đắc pháp có sinh, cũng thật không muốn dùng pháp vô sinh để chứng đắc pháp vô sinh. Xá-lợi Tử nói: Nếu vậy, nay ngài muốn dùng pháp có sinh để chứng đắc pháp vô sinh, hay muốn dùng pháp vô sinh để chứng đắc pháp có sinh? Thiện Hiện đáp: Tôi cũng không muốn dùng pháp có sinh để chứng đắc pháp vô sinh, cũng không muốn dùng pháp vô sinh để chứng đắc pháp có sinh. Xá-lợi Tử nói: Nếu như thế, chẳng lẽ hoàn toàn không có sự đạt được, không có hiện quán (sự thấy biết trực tiếp chân lý) hay sao?
Thiện Hiện đáp: Tuy có sự đạt được, có hiện quán, nhưng không dùng hai pháp ấy (pháp có sinh và pháp vô sinh) mà chứng đắc. Xá-lợi Tử! Chỉ là theo lời nói và cách đặt tên quy ước của thế gian mà nói có sự đạt được, có hiện quán; chứ trong thắng nghĩa (chân lý tối hậu, sự thật rốt ráo) thì không có sự đạt được, không có hiện quán. Chỉ là theo lời nói và cách đặt tên quy ước của thế gian mà nói có bậc Dự lưu và quả Dự lưu, có bậc Nhất lai và quả Nhất lai, có bậc Bất hoàn và quả Bất hoàn, có bậc A-la-hán và quả A-la-hán, có bậc Độc giác và Độc giác bồ-đề, có Bồ-tát Ma-ha-tát, có bậc Vô thượng chính đẳng giác (Phật, bậc giác ngộ cao nhất, chân chính, trọn vẹn); chứ trong thắng nghĩa thì không có bậc Dự lưu, cho đến không có bậc Vô thượng chính đẳng giác.
Xá-lợi Tử nói: Nếu theo lời nói và cách đặt tên quy ước của thế gian mà có sự đạt được, có hiện quán…, chứ không phải trong thắng nghĩa, thì sự khác biệt của sáu nẻo cũng là theo lời nói và cách đặt tên quy ước của thế gian mà có, chứ không phải trong thắng nghĩa chăng? Thiện Hiện đáp: Đúng vậy, đúng vậy, quả đúng như ngài nói. Vì sao vậy? Xá-lợi Tử! Vì trong thắng nghĩa không có nghiệp (hành động tạo ra kết quả về sau), không có dị thục (quả báo chín muồi từ nghiệp, khác thời và khác tính chất với hành động gây ra nó), không có sinh, không có diệt, không có nhiễm ô, không có thanh tịnh.
Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện rằng: Nay ngài muốn làm cho pháp chưa sinh được sinh ra, hay muốn làm cho pháp đã sinh lại sinh ra? Thiện Hiện đáp: Tôi không muốn làm cho pháp chưa sinh được sinh ra, cũng không muốn làm cho pháp đã sinh lại sinh ra. Xá-lợi Tử nói: Những gì là pháp chưa sinh mà ngài không muốn làm cho chúng sinh ra?
Thiện Hiện đáp: Xá-lợi Tử! Sắc là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính của nó là không (tự thân nó không có bản chất cố định, tự tồn). Thọ, tưởng, hành, thức là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính của chúng là không. Xá-lợi Tử! Nhãn xứ là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Sắc xứ là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không.
Xá-lợi Tử! Nhãn giới là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Sắc giới, nhãn thức giới, cùng nhãn xúc và các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Nhĩ giới là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Thanh giới, nhĩ thức giới, cùng nhĩ xúc và các cảm thọ sinh ra do nhĩ xúc làm duyên là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Tỷ giới là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Hương giới, tỷ thức giới, cùng tỷ xúc và các cảm thọ sinh ra do tỷ xúc làm duyên là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không.
Xá-lợi Tử! Thiệt giới là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Vị giới, thiệt thức giới, cùng thiệt xúc và các cảm thọ sinh ra do thiệt xúc làm duyên là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Thân giới là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xúc giới, thân thức giới, cùng thân xúc và các cảm thọ sinh ra do thân xúc làm duyên là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Ý giới là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Pháp giới, ý thức giới, cùng ý xúc và các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không.
Xá-lợi Tử! Địa giới là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Thủy, hỏa, phong, không, thức giới là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Khổ thánh đế là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Tập, Diệt, Đạo thánh đế là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Vô minh là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, lo, buồn phiền là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không.
Xá-lợi Tử! Nội không là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không.
Xá-lợi Tử! Bố thí ba-la-mật-đa là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Tịnh giới, An nhẫn, Tinh tiến, Tĩnh lự, Bát-nhã ba-la-mật-đa là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Bốn tĩnh lự là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Bốn vô lượng, bốn vô sắc định là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Tám giải thoát là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không.
Xá-lợi Tử! Bốn niệm trụ là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Bốn chính đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Không giải thoát môn là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Vô tướng, vô nguyện giải thoát môn là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Năm loại mắt là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Sáu thần thông là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không.
Xá-lợi Tử! Mười lực của Phật là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Nhất thiết trí là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Pháp không quên mất là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Tính luôn an trú trong buông xả là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Tất cả các pháp môn đà-la-ni là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Tất cả các pháp môn tam-ma-địa là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không.
Xá-lợi Tử! Dị sinh là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Pháp của dị sinh là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Bậc Dự lưu là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Pháp của bậc Dự lưu là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Bậc Nhất lai là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Pháp của bậc Nhất lai là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Bậc Bất hoàn là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Pháp của bậc Bất hoàn là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không.
Xá-lợi Tử! Bậc A-la-hán là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Pháp của bậc A-la-hán là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Bậc Độc giác là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Pháp của bậc Độc giác là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Bồ-tát là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Pháp của Bồ-tát là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Như Lai là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Pháp của Như Lai là pháp chưa sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không.
Xá-lợi Tử nói: Những gì là pháp đã sinh mà ngài không muốn làm cho chúng sinh nữa? Thiện Hiện đáp: Sắc là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Thọ, tưởng, hành, thức là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Nhãn xứ là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Nhĩ, tỷ, thiệt, thân, ý xứ là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Sắc xứ là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Thanh, hương, vị, xúc, pháp xứ là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không.
Xá-lợi Tử! Nhãn giới là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Sắc giới, nhãn thức giới, cùng nhãn xúc và các cảm thọ sinh ra do nhãn xúc làm duyên là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Nhĩ giới là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Thanh giới, nhĩ thức giới, cùng nhĩ xúc và các cảm thọ sinh ra do nhĩ xúc làm duyên là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Tỷ giới là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Hương giới, tỷ thức giới, cùng tỷ xúc và các cảm thọ sinh ra do tỷ xúc làm duyên là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không.
Xá-lợi Tử! Thiệt giới là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Vị giới, thiệt thức giới, cùng thiệt xúc và các cảm thọ sinh ra do thiệt xúc làm duyên là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Thân giới là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xúc giới, thân thức giới, cùng thân xúc và các cảm thọ sinh ra do thân xúc làm duyên là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Ý giới là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Pháp giới, ý thức giới, cùng ý xúc và các cảm thọ sinh ra do ý xúc làm duyên là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không.
Xá-lợi Tử! Địa giới là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Thủy, hỏa, phong, không, thức giới là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Khổ thánh đế là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Tập, Diệt, Đạo thánh đế là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Xá-lợi Tử! Vô minh là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Hành, thức, danh sắc, lục xứ, xúc, thọ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử, sầu, than, khổ, lo, buồn phiền là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không.
Xá-lợi Tử! Nội không là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho nó sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không. Ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không là pháp đã sinh, tôi không muốn làm cho chúng sinh. Vì sao vậy? Vì tự tính là không.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bảy mươi bốn.
Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bảy mươi lăm.
Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video