Thiên 89 — Hội 1 · Phẩm 21 Tịnh đạo · phần 1

 Phần đầu, phẩm "Tịnh Đạo" (làm thanh tịnh con đường giác ngộ), thứ hai mươi mốt, đoạn một.

 Bấy giờ cụ thọ (tiếng tôn xưng một vị tu hành lâu năm, đức hạnh cao) Thiện Hiện (tức Tu-bồ-đề, một đại đệ tử của Phật, nổi tiếng hiểu sâu về tính Không) nói với Xá-lợi Tử (một đại đệ tử của Phật, được xem là trí tuệ bậc nhất): "Các vị Bồ-tát Ma-ha-tát (người tu hành phát nguyện thành Phật để cứu độ tất cả chúng sinh; "ma-ha-tát" nghĩa là bậc tâm lớn) khi tu hành sáu loại Ba-la-mật-đa (sáu hạnh tu đưa người từ bờ mê sang bờ giác ngộ) thì nên làm cho thanh tịnh (gột sạch mọi bám chấp đối với) sắc (phần vật chất, hình thể); nên làm cho thanh tịnh thọ (cảm nhận khổ, vui, không khổ không vui), tưởng (sự nhận biết hình tướng, hình thành khái niệm), hành (các hoạt động tâm lý tạo tác như ý muốn, quyết định), thức (sự nhận biết, phân biệt). (Năm thứ này gọi chung là năm uẩn, tức năm nhóm hợp thành con người.)

 Nên làm cho thanh tịnh nhãn xứ (xứ: chỗ dựa sinh ra nhận thức; nhãn xứ là mắt); nên làm cho thanh tịnh nhĩ xứ (tai), tỷ xứ (mũi), thiệt xứ (lưỡi), thân xứ (thân), ý xứ (tâm ý). Nên làm cho thanh tịnh sắc xứ (đối tượng của mắt: hình dáng, màu sắc); nên làm cho thanh tịnh thanh xứ (âm thanh), hương xứ (mùi), vị xứ (vị), xúc xứ (cái chạm vào thân), pháp xứ (đối tượng của tâm ý: ý niệm, sự vật được nghĩ tới).

 Nên làm cho thanh tịnh nhãn giới (giới: yếu tố cấu thành nhận thức; nhãn giới là yếu tố mắt); nên làm cho thanh tịnh sắc giới (ở đây là yếu tố hình sắc mà mắt thấy, không phải cõi Sắc), nhãn thức giới (yếu tố cái biết do mắt), cùng nhãn xúc (sự gặp gỡ giữa mắt, hình sắc và cái biết của mắt) và các thọ (cảm nhận) do nhãn xúc làm duyên (điều kiện) mà sinh ra. Nên làm cho thanh tịnh nhĩ giới (yếu tố tai); nên làm cho thanh tịnh thanh giới (yếu tố âm thanh), nhĩ thức giới (cái biết do tai), cùng nhĩ xúc và các thọ do nhĩ xúc làm duyên mà sinh ra. Nên làm cho thanh tịnh tỷ giới (yếu tố mũi); nên làm cho thanh tịnh hương giới (yếu tố mùi), tỷ thức giới (cái biết do mũi), cùng tỷ xúc và các thọ do tỷ xúc làm duyên mà sinh ra. Nên làm cho thanh tịnh thiệt giới (yếu tố lưỡi); nên làm cho thanh tịnh vị giới (yếu tố vị), thiệt thức giới (cái biết do lưỡi), cùng thiệt xúc và các thọ do thiệt xúc làm duyên mà sinh ra. Nên làm cho thanh tịnh thân giới (yếu tố thân); nên làm cho thanh tịnh xúc giới (yếu tố cái chạm), thân thức giới (cái biết do thân), cùng thân xúc và các thọ do thân xúc làm duyên mà sinh ra. Nên làm cho thanh tịnh ý giới (yếu tố tâm ý); nên làm cho thanh tịnh pháp giới (ở đây là yếu tố đối tượng của tâm ý), ý thức giới (cái biết do tâm ý), cùng ý xúc và các thọ do ý xúc làm duyên mà sinh ra.

 Nên làm cho thanh tịnh địa giới (yếu tố đất, tức tính cứng chắc); nên làm cho thanh tịnh thủy giới (yếu tố nước, tính ướt dính), hỏa giới (yếu tố lửa, tính nóng), phong giới (yếu tố gió, tính chuyển động), không giới (yếu tố khoảng trống), thức giới (yếu tố cái biết). Nên làm cho thanh tịnh Khổ thánh đế (chân lý cao quý rằng đời sống là khổ); nên làm cho thanh tịnh Tập thánh đế (chân lý về nguyên nhân gây khổ), Diệt thánh đế (chân lý về sự chấm dứt khổ), Đạo thánh đế (chân lý về con đường dứt khổ).

 Nên làm cho thanh tịnh vô minh (sự mê tối, không thấy rõ chân lý — mắt xích đầu của mười hai nhân duyên, tức chuỗi mười hai khâu nối nhau gây ra vòng sinh tử); nên làm cho thanh tịnh hành (ở đây là những hành động tạo nghiệp do vô minh), thức (ở đây là thức bắt đầu đi vào đời sống mới), danh sắc (tinh thần và thể xác lúc mới hình thành), lục xứ (sáu giác quan), xúc (sự tiếp xúc), thọ (cảm nhận), ái (lòng khao khát, ham muốn), thủ (sự bám giữ), hữu (sự hình thành nghiệp dẫn tới đời sau), sinh (sự sinh ra), lão tử (già và chết), cùng sầu, than, khổ, ưu, não (buồn rầu, than khóc, đau khổ, lo âu, phiền muộn).

 Nên làm cho thanh tịnh nội không (các pháp bên trong như sáu giác quan vốn trống rỗng, không có thực thể); nên làm cho thanh tịnh ngoại không (các pháp bên ngoài như sáu đối tượng vốn không), nội ngoại không (cả trong lẫn ngoài đều không), không không (chính cái "không" cũng không), đại không (không gian mười phương rộng lớn cũng không), thắng nghĩa không (chân lý tối thượng, tức Niết-bàn, cũng không), hữu vi không (các pháp do nhân duyên tạo thành là không), vô vi không (các pháp không do tạo tác cũng không), tất cánh không (rốt ráo hoàn toàn là không), vô tế không (không có điểm đầu, điểm cuối, nên là không), tán không (các pháp vốn rời rạc, không có gì để giữ, nên là không), vô biến dị không (cái không biến đổi cũng là không), bản tính không (bản tính của các pháp là không), tự tướng không (đặc điểm riêng của từng pháp là không), cộng tướng không (đặc điểm chung như vô thường, khổ cũng là không), nhất thiết pháp không (tất cả các pháp đều không), bất khả đắc không (không thể nắm bắt được, nên là không), vô tính không (cái không có tính chất cũng là không), tự tính không (tự tính, tức bản chất tự có, là không), vô tính tự tính không (cả không có tính lẫn tự tính đều không).

 Nên làm cho thanh tịnh bố thí Ba-la-mật-đa (hạnh cho đi đến chỗ hoàn hảo); nên làm cho thanh tịnh tịnh giới (giữ giới luật trong sạch), an nhẫn (nhẫn nhịn, chịu đựng một cách bình an), tinh tiến (siêng năng nỗ lực), tĩnh lự (thiền định, lắng tâm suy xét), bát-nhã (trí tuệ thấy rõ thực tướng các pháp) Ba-la-mật-đa. Nên làm cho thanh tịnh tứ tĩnh lự (bốn tầng thiền định của cõi Sắc); nên làm cho thanh tịnh tứ vô lượng (bốn tâm rộng lớn không giới hạn: thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả, trải khắp chúng sinh), tứ vô sắc định (bốn tầng định cao vượt khỏi hình sắc: Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ). Nên làm cho thanh tịnh bát giải thoát (tám pháp thiền định giúp thoát khỏi sự trói buộc của vật chất và cảm thọ); nên làm cho thanh tịnh bát thắng xứ (tám cách quán làm chủ, vượt lên đối tượng quán), cửu thứ đệ định (chín tầng định nhập tuần tự: bốn thiền, bốn định vô sắc và định diệt thọ tưởng), thập biến xứ (mười đối tượng quán trải khắp tất cả: đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, không gian, thức).

 Nên làm cho thanh tịnh tứ niệm trụ (bốn chỗ đặt sự tỉnh giác: quán thân, quán cảm thọ, quán tâm, quán các pháp); nên làm cho thanh tịnh tứ chánh đoạn (bốn sự nỗ lực đúng: dứt điều ác đã sinh, ngăn điều ác chưa sinh, làm sinh điều thiện chưa có, tăng trưởng điều thiện đã có), tứ thần túc (bốn nền tảng đưa đến định lực và thần thông: ý muốn, siêng năng, nhất tâm, quán xét), ngũ căn (năm gốc lành: tin, tinh tấn, tỉnh giác, định, tuệ), ngũ lực (năm sức mạnh do năm căn ấy phát triển thành), thất đẳng giác chi (bảy yếu tố đưa đến giác ngộ), bát thánh đạo chi (tám nhánh của con đường thánh: thấy đúng, nghĩ đúng, nói đúng, làm đúng, sống đúng, nỗ lực đúng, tỉnh giác đúng, định đúng). Nên làm cho thanh tịnh không giải thoát môn (cửa giải thoát thấy mọi pháp là không); nên làm cho thanh tịnh vô tướng giải thoát môn (cửa giải thoát không bám vào hình tướng), vô nguyện giải thoát môn (cửa giải thoát không còn mong cầu gì).

 Nên làm cho thanh tịnh ngũ nhãn (năm loại mắt: mắt thịt, mắt trời thấy xa thấy khắp, mắt trí tuệ thấy tính không, mắt pháp thấy rõ các pháp môn để độ người, mắt Phật thấy trọn vẹn tất cả). Nên làm cho thanh tịnh lục thần thông (sáu năng lực siêu phàm: đi lại biến hóa tự tại, nghe khắp, biết tâm người khác, biết đời trước, thấy khắp, dứt sạch phiền não). Nên làm cho thanh tịnh Phật thập lực (mười năng lực trí tuệ đặc biệt của Phật, như biết rõ điều gì hợp lẽ và không hợp lẽ, biết rõ nghiệp báo của chúng sinh…); nên làm cho thanh tịnh tứ vô sở úy (bốn điều không sợ hãi khi thuyết pháp của Phật: tự tin đã giác ngộ trọn vẹn, đã dứt sạch phiền não, đã chỉ rõ các chướng ngại, đã chỉ rõ đường giải thoát), tứ vô ngại giải (bốn trí hiểu biết và diễn đạt không trở ngại: về giáo pháp, về ý nghĩa, về ngôn ngữ, về biện luận), đại từ (lòng thương yêu lớn, ban niềm vui), đại bi (lòng xót thương lớn, cứu khổ), đại hỷ (niềm vui lớn khi chúng sinh được an lạc), đại xả (tâm buông xả lớn, bình đẳng không thiên vị), mười tám pháp bất cộng của Phật (mười tám phẩm chất riêng chỉ Phật mới có). Nên làm cho thanh tịnh vô vong thất pháp (phẩm chất không bao giờ quên sót điều gì). Nên làm cho thanh tịnh hằng trụ xả tính (tính luôn an trú trong sự bình thản buông xả). Nên làm cho thanh tịnh tất cả đà-la-ni môn (các pháp môn tổng trì, tức khả năng ghi nhớ và giữ gìn trọn vẹn giáo pháp). Nên làm cho thanh tịnh tất cả tam-ma-địa môn (các pháp môn thiền định, giữ tâm chuyên nhất). Nên làm cho thanh tịnh nhất thiết trí (trí biết tổng quát tất cả các pháp). Nên làm cho thanh tịnh đạo tướng trí (trí biết rõ mọi con đường tu để dẫn dắt chúng sinh) và nhất thiết tướng trí (trí biết rõ mọi tướng trạng chi tiết của tất cả các pháp, tức trí của Phật). Nên làm cho thanh tịnh Bồ-đề đạo (con đường đi đến giác ngộ)."

 Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Thế nào là Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành sáu loại Ba-la-mật-đa thì làm thanh tịnh con đường giác ngộ?" Thiện Hiện đáp: "Thưa Xá-lợi Tử, mỗi Ba-la-mật-đa trong sáu Ba-la-mật-đa đều có hai loại: một là thế gian (còn nằm trong vòng của đời thường, còn chấp trước), hai là xuất thế gian (vượt ra ngoài đời thường, không còn chấp trước)."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Thế nào là bố thí Ba-la-mật-đa thế gian?" Thiện Hiện đáp: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát làm một thí chủ lớn, có thể bố thí cho tất cả sa-môn (người xuất gia tu hành), bà-la-môn (tầng lớp tu sĩ, giáo sĩ ở Ấn Độ), những người nghèo khó, bệnh tật, mồ côi không nơi nương tựa, những người đi đường xin ăn: ai cần đồ ăn thì cho đồ ăn, cần đồ uống thì cho đồ uống, cần xe cộ thì cho xe cộ, cần áo mặc thì cho áo mặc, cần hương thơm thì cho hương thơm, cần hoa thì cho hoa, cần đồ trang sức thì cho đồ trang sức, cần nhà cửa thì cho nhà cửa, cần thuốc men thì cho thuốc men, cần đèn đuốc thì cho đèn đuốc, cần đồ nằm ngồi thì cho đồ nằm ngồi. Tất cả như thế, tùy theo người ấy cần gì, mọi vật dụng để sinh sống đều đem cho hết.

 Lại nếu có người đến xin con trai thì cho con trai, xin con gái thì cho con gái, xin vợ thiếp thì cho vợ thiếp, xin chức quan thì cho chức quan, xin đất nước thì cho đất nước, xin ngôi vua thì cho ngôi vua, xin đầu, mắt thì cho đầu, mắt, xin tay chân thì cho tay chân, xin các khớp, các chi thì cho các khớp, các chi, xin máu thịt thì cho máu thịt, xin xương tủy thì cho xương tủy, xin tai mũi thì cho tai mũi, xin tôi tớ thì cho tôi tớ, xin của báu thì cho của báu, xin các loài vật nuôi thì cho các loài vật nuôi. Tất cả như thế, tùy theo người ấy cầu xin gì, những vật trong thân lẫn ngoài thân đều đem cho hết.

 Tuy bố thí như vậy nhưng vẫn còn chỗ dựa (còn bám chấp), tức là khởi nghĩ như sau: "Ta cho, kẻ kia nhận. Ta là thí chủ. Ta không keo kiệt. Ta theo lời Phật dạy, cái gì cũng có thể buông bỏ. Ta đang thực hành bố thí Ba-la-mật-đa." Người ấy khi bố thí thì lấy tâm "có chỗ đạt được" (còn cho rằng thật có cái để nắm bắt) làm phương tiện, cùng với các hữu tình (chúng sinh, loài có tình thức) chung nhau hồi hướng (đem công đức của mình hướng về một mục đích) đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ tối thượng, chân chính và trọn vẹn của Phật). Lại khởi nghĩ: "Ta đem phước này ban cho các hữu tình, khiến họ được yên vui ở đời này và đời sau, cho đến chứng được vô dư Niết-bàn (Niết-bàn trọn vẹn, không còn sót lại thân xác và phiền não nào)."

 Người ấy bám vào ba vòng mà bố thí (ba vòng, tức ba yếu tố của việc cho): một là ý tưởng về mình, hai là ý tưởng về người khác, ba là ý tưởng về việc bố thí. Vì bám vào ba vòng ấy mà bố thí, nên gọi là bố thí Ba-la-mật-đa thế gian. Vì sao sự bố thí này gọi là thế gian? Vì nó cùng đi chung với thế gian, không vượt lên, không thoát ra khỏi các pháp thế gian. Như thế gọi là bố thí Ba-la-mật-đa thế gian."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Thế nào là bố thí Ba-la-mật-đa xuất thế gian?" Thiện Hiện đáp: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi bố thí mà ba vòng đều thanh tịnh: một là không chấp mình là người cho, hai là không chấp kẻ kia là người nhận, ba là không bám vào việc cho và quả báo của việc cho — đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi bố thí mà ba vòng thanh tịnh.

 Lại nữa, Xá-lợi Tử, nếu Bồ-tát Ma-ha-tát lấy lòng đại bi làm đầu, đem phước bố thí đã tu được ban khắp cho các hữu tình, mà đối với các hữu tình hoàn toàn không thấy có gì để nắm bắt; tuy cùng với tất cả hữu tình chung nhau hồi hướng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nhưng trong đó không thấy một chút hình tướng nào. Vì hoàn toàn không chấp trước gì mà bố thí, nên gọi là bố thí Ba-la-mật-đa xuất thế gian. Vì sao sự bố thí này gọi là xuất thế gian? Vì nó không đi chung với thế gian, có thể vượt lên, thoát ra khỏi các pháp thế gian. Như thế gọi là bố thí Ba-la-mật-đa xuất thế gian."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Thế nào là tịnh giới Ba-la-mật-đa thế gian?" Thiện Hiện đáp: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tuy giữ giới nhưng vẫn còn chỗ dựa, tức là khởi nghĩ như sau: "Ta vì làm lợi ích cho tất cả hữu tình mà giữ gìn giới trong sạch. Ta theo lời Phật dạy, đối với thi-la (giới luật) trong sạch có thể không phạm điều nào. Ta đang thực hành tịnh giới Ba-la-mật-đa." Người ấy khi giữ giới thì lấy tâm "có chỗ đạt được" làm phương tiện, cùng với các hữu tình chung nhau hồi hướng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại khởi nghĩ: "Ta đem phước này ban cho các hữu tình, khiến họ được yên vui ở đời này và đời sau, cho đến chứng được vô dư Niết-bàn."

 Người ấy bám vào ba vòng mà giữ giới: một là ý tưởng về mình, hai là ý tưởng về người khác, ba là ý tưởng về giới. Vì bám vào ba vòng ấy mà giữ giới, nên gọi là tịnh giới Ba-la-mật-đa thế gian. Vì sao tịnh giới này gọi là thế gian? Vì nó cùng đi chung với thế gian, không vượt lên, không thoát ra khỏi các pháp thế gian. Như thế gọi là tịnh giới Ba-la-mật-đa thế gian."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Thế nào là tịnh giới Ba-la-mật-đa xuất thế gian?" Thiện Hiện đáp: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi giữ giới mà ba vòng đều thanh tịnh: một là không chấp mình là người giữ được giới, hai là không chấp những hữu tình được mình bảo vệ, ba là không bám vào giới và quả báo của giới — đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi giữ giới mà ba vòng thanh tịnh. Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát lấy lòng đại bi làm đầu, đem phước giữ giới ban khắp cho các hữu tình, mà đối với các hữu tình hoàn toàn không thấy có gì để nắm bắt; tuy cùng với tất cả hữu tình chung nhau hồi hướng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nhưng trong đó không thấy một chút hình tướng nào. Vì hoàn toàn không chấp trước gì mà giữ giới, nên gọi là tịnh giới Ba-la-mật-đa xuất thế gian. Vì sao tịnh giới này gọi là xuất thế gian? Vì nó không đi chung với thế gian, có thể vượt lên, thoát ra khỏi các pháp thế gian. Như thế gọi là tịnh giới Ba-la-mật-đa xuất thế gian."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Thế nào là an nhẫn Ba-la-mật-đa thế gian?" Thiện Hiện đáp: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu nhẫn nhục nhưng vẫn còn chỗ dựa, tức là khởi nghĩ như sau: "Ta vì làm lợi ích cho tất cả hữu tình mà tu nhẫn nhục. Ta theo lời Phật dạy, đối với hạnh nhẫn nhục cao quý có thể tu tập đúng đắn. Ta đang thực hành an nhẫn Ba-la-mật-đa." Người ấy khi tu nhẫn thì lấy tâm "có chỗ đạt được" làm phương tiện, cùng với các hữu tình chung nhau hồi hướng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại khởi nghĩ: "Ta đem phước này ban cho các hữu tình, khiến họ được yên vui ở đời này và đời sau, cho đến chứng được vô dư Niết-bàn."

 Người ấy bám vào ba vòng mà tu nhẫn: một là ý tưởng về mình, hai là ý tưởng về người khác, ba là ý tưởng về sự nhẫn. Vì bám vào ba vòng ấy mà tu nhẫn, nên gọi là an nhẫn Ba-la-mật-đa thế gian. Vì sao an nhẫn này gọi là thế gian? Vì nó cùng đi chung với thế gian, không vượt lên, không thoát ra khỏi các pháp thế gian. Như thế gọi là an nhẫn Ba-la-mật-đa thế gian."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Thế nào là an nhẫn Ba-la-mật-đa xuất thế gian?" Thiện Hiện đáp: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu nhẫn mà ba vòng đều thanh tịnh: một là không chấp mình là người tu được nhẫn, hai là không chấp những hữu tình mà mình nhẫn chịu, ba là không bám vào sự nhẫn và quả báo của nhẫn — đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu nhẫn mà ba vòng thanh tịnh. Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát lấy lòng đại bi làm đầu, đem phước tu nhẫn ban khắp cho các hữu tình, mà đối với các hữu tình hoàn toàn không thấy có gì để nắm bắt; tuy cùng với tất cả hữu tình chung nhau hồi hướng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nhưng trong đó không thấy một chút hình tướng nào. Vì hoàn toàn không chấp trước gì mà tu nhẫn, nên gọi là an nhẫn Ba-la-mật-đa xuất thế gian. Vì sao an nhẫn này gọi là xuất thế gian? Vì nó không đi chung với thế gian, có thể vượt lên, thoát ra khỏi các pháp thế gian. Như thế gọi là an nhẫn Ba-la-mật-đa xuất thế gian."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Thế nào là tinh tiến Ba-la-mật-đa thế gian?" Thiện Hiện đáp: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tuy siêng năng tinh tiến nhưng vẫn còn chỗ dựa, tức là khởi nghĩ như sau: "Ta vì làm lợi ích cho tất cả hữu tình mà siêng năng tinh tiến. Ta theo lời Phật dạy, thúc giục thân tâm, chưa từng lười biếng. Ta đang thực hành tinh tiến Ba-la-mật-đa." Người ấy khi tinh tiến thì lấy tâm "có chỗ đạt được" làm phương tiện, cùng với các hữu tình chung nhau hồi hướng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại khởi nghĩ: "Ta đem phước này ban cho các hữu tình, khiến họ được yên vui ở đời này và đời sau, cho đến chứng được vô dư Niết-bàn."

 Người ấy bám vào ba vòng mà siêng năng tinh tiến: một là ý tưởng về mình, hai là ý tưởng về người khác, ba là ý tưởng về sự tinh tiến. Vì bám vào ba vòng ấy mà tu tinh tiến, nên gọi là tinh tiến Ba-la-mật-đa thế gian. Vì sao tinh tiến này gọi là thế gian? Vì nó cùng đi chung với thế gian, không vượt lên, không thoát ra khỏi các pháp thế gian. Như thế gọi là tinh tiến Ba-la-mật-đa thế gian."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Thế nào là tinh tiến Ba-la-mật-đa xuất thế gian?" Thiện Hiện đáp: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi siêng năng tinh tiến mà ba vòng đều thanh tịnh: một là không chấp mình là người tinh tiến được, hai là không chấp những hữu tình mà mình vì họ, ba là không bám vào sự tinh tiến và quả báo của nó — đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi siêng năng tinh tiến mà ba vòng thanh tịnh. Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát lấy lòng đại bi làm đầu, đem phước tu tinh tiến ban khắp cho các hữu tình, mà đối với các hữu tình hoàn toàn không thấy có gì để nắm bắt; tuy cùng với tất cả hữu tình chung nhau hồi hướng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nhưng trong đó không thấy một chút hình tướng nào. Vì hoàn toàn không chấp trước gì mà siêng năng tinh tiến, nên gọi là tinh tiến Ba-la-mật-đa xuất thế gian. Vì sao tinh tiến này gọi là xuất thế gian? Vì nó không đi chung với thế gian, có thể vượt lên, thoát ra khỏi các pháp thế gian. Như thế gọi là tinh tiến Ba-la-mật-đa xuất thế gian."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Thế nào là tĩnh lự Ba-la-mật-đa thế gian?" Thiện Hiện đáp: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu thiền định nhưng vẫn còn chỗ dựa, tức là khởi nghĩ như sau: "Ta vì làm lợi ích cho tất cả hữu tình mà tu thiền định. Ta theo lời Phật dạy, đối với đẳng trì (trạng thái tâm định, giữ tâm bình đẳng chuyên nhất) cao quý có thể tu tập đúng đắn. Ta đang thực hành tĩnh lự Ba-la-mật-đa." Người ấy khi tu định thì lấy tâm "có chỗ đạt được" làm phương tiện, cùng với các hữu tình chung nhau hồi hướng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại khởi nghĩ: "Ta đem phước này ban cho các hữu tình, khiến họ được yên vui ở đời này và đời sau, cho đến chứng được vô dư Niết-bàn."

 Người ấy bám vào ba vòng mà tu thiền định: một là ý tưởng về mình, hai là ý tưởng về người khác, ba là ý tưởng về thiền định. Vì bám vào ba vòng ấy mà tu thiền định, nên gọi là tĩnh lự Ba-la-mật-đa thế gian. Vì sao tĩnh lự này gọi là thế gian? Vì nó cùng đi chung với thế gian, không vượt lên, không thoát ra khỏi các pháp thế gian. Như thế gọi là tĩnh lự Ba-la-mật-đa thế gian."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Thế nào là tĩnh lự Ba-la-mật-đa xuất thế gian?" Thiện Hiện đáp: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu thiền định mà ba vòng đều thanh tịnh: một là không chấp mình là người tu được định, hai là không chấp những hữu tình mà mình vì họ, ba là không bám vào thiền định và quả báo của nó — đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu thiền định mà ba vòng thanh tịnh. Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát lấy lòng đại bi làm đầu, đem phước tu thiền định ban khắp cho các hữu tình, mà đối với các hữu tình hoàn toàn không thấy có gì để nắm bắt; tuy cùng với tất cả hữu tình chung nhau hồi hướng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nhưng trong đó không thấy một chút hình tướng nào. Vì hoàn toàn không chấp trước gì mà tu thiền định, nên gọi là tĩnh lự Ba-la-mật-đa xuất thế gian. Vì sao tĩnh lự này gọi là xuất thế gian? Vì nó không đi chung với thế gian, có thể vượt lên, thoát ra khỏi các pháp thế gian. Như thế gọi là tĩnh lự Ba-la-mật-đa xuất thế gian."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Thế nào là bát-nhã Ba-la-mật-đa thế gian?" Thiện Hiện đáp: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát tuy tu trí tuệ bát-nhã nhưng vẫn còn chỗ dựa, tức là khởi nghĩ như sau: "Ta vì làm lợi ích cho tất cả hữu tình mà tu trí tuệ bát-nhã. Ta theo lời Phật dạy, đối với trí tuệ bát-nhã cao quý có thể tu hành đúng đắn. Ta có thể sám hối, trừ bỏ những điều ác do chính mình đã làm. Ta thấy điều ác của người khác thì không bao giờ chê bai, lấn lướt. Ta có thể tùy hỷ (vui mừng theo) với phước lành người khác tu được. Ta có thể thỉnh cầu chư Phật chuyển bánh xe pháp mầu nhiệm (tức là giảng dạy giáo pháp; giáo pháp được ví như bánh xe lăn đi, nghiền nát phiền não). Ta tùy theo những gì được nghe mà có thể phân định đúng sai một cách chân chính. Ta đang thực hành bát-nhã Ba-la-mật-đa." Người ấy khi tu trí tuệ thì lấy tâm "có chỗ đạt được" làm phương tiện, cùng với các hữu tình chung nhau hồi hướng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Lại khởi nghĩ: "Ta đem phước này ban cho các hữu tình, khiến họ được yên vui ở đời này và đời sau, cho đến chứng được vô dư Niết-bàn."

 Người ấy bám vào ba vòng mà tu trí tuệ bát-nhã: một là ý tưởng về mình, hai là ý tưởng về người khác, ba là ý tưởng về bát-nhã. Vì bám vào ba vòng ấy mà tu bát-nhã, nên gọi là bát-nhã Ba-la-mật-đa thế gian. Vì sao bát-nhã này gọi là thế gian? Vì nó cùng đi chung với thế gian, không vượt lên, không thoát ra khỏi các pháp thế gian. Như thế gọi là bát-nhã Ba-la-mật-đa thế gian."

 Xá-lợi Tử hỏi: "Thế nào là bát-nhã Ba-la-mật-đa xuất thế gian?" Thiện Hiện đáp: "Nếu Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu bát-nhã mà ba vòng đều thanh tịnh: một là không chấp mình là người tu được trí tuệ, hai là không chấp những hữu tình mà mình vì họ, ba là không bám vào bát-nhã và quả báo của nó — đó là Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu bát-nhã mà ba vòng thanh tịnh. Lại nữa, Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát lấy lòng đại bi làm đầu, đem phước tu bát-nhã ban khắp cho các hữu tình, mà đối với các hữu tình hoàn toàn không thấy có gì để nắm bắt; tuy cùng với tất cả hữu tình chung nhau hồi hướng đến A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề, nhưng trong đó không thấy một chút hình tướng nào. Vì hoàn toàn không chấp trước gì mà tu bát-nhã, nên gọi là bát-nhã Ba-la-mật-đa xuất thế gian. Vì sao bát-nhã này gọi là xuất thế gian? Vì nó không đi chung với thế gian, có thể vượt lên, thoát ra khỏi các pháp thế gian. Như thế gọi là bát-nhã Ba-la-mật-đa xuất thế gian.

 Xá-lợi Tử, Bồ-tát Ma-ha-tát khi tu hành sáu loại Ba-la-mật-đa như vậy thì làm thanh tịnh con đường giác ngộ."

 Khi ấy Xá-lợi Tử hỏi Thiện Hiện: "Những gì gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát?" Thiện Hiện đáp: "Thưa Xá-lợi Tử, nội không gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát; ngoại không, nội ngoại không, không không, đại không, thắng nghĩa không, hữu vi không, vô vi không, tất cánh không, vô tế không, tán không, vô biến dị không, bản tính không, tự tướng không, cộng tướng không, nhất thiết pháp không, bất khả đắc không, vô tính không, tự tính không, vô tính tự tính không gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát.

 Xá-lợi Tử, chân như (thực tính chân thật, vốn như thế, không hề đổi khác của mọi pháp) gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát; pháp giới (ở đây là cảnh giới bản thể chung của tất cả các pháp), pháp tính (bản tính của các pháp), bất hư vọng tính (tính không giả dối), bất biến dị tính (tính không biến đổi), bình đẳng tính (tính bình đẳng như nhau), ly sinh tính (tính lìa khỏi sự sinh khởi), pháp định (sự xác định vững chắc của pháp), pháp trụ (sự an trú bền vững của pháp), thật tế (giới hạn chân thật, tận cùng của thực tại), hư không giới (cảnh giới như hư không, không ngăn ngại), bất tư nghị giới (cảnh giới không thể nghĩ bàn) gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát.

 Xá-lợi Tử, Khổ thánh đế gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát; Tập, Diệt, Đạo thánh đế gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát. Xá-lợi Tử, bố thí Ba-la-mật-đa gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát; tịnh giới, an nhẫn, tinh tiến, tĩnh lự, bát-nhã Ba-la-mật-đa gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát. Xá-lợi Tử, bốn tĩnh lự gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát; bốn vô lượng, bốn định vô sắc gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát. Xá-lợi Tử, tám giải thoát gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát; tám thắng xứ, chín thứ đệ định, mười biến xứ gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát.

 Xá-lợi Tử, bốn niệm trụ gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát; bốn chánh đoạn, bốn thần túc, năm căn, năm lực, bảy đẳng giác chi, tám thánh đạo chi gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát. Xá-lợi Tử, không giải thoát môn gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát; vô tướng, vô nguyện giải thoát môn gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát. Xá-lợi Tử, năm loại mắt gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát; sáu thần thông gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát.

 Xá-lợi Tử, mười lực của Phật gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát; bốn vô sở úy, bốn vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỷ, đại xả, mười tám pháp bất cộng của Phật gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát. Xá-lợi Tử, vô vong thất pháp gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát; hằng trụ xả tính gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát. Xá-lợi Tử, tất cả đà-la-ni môn gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát; tất cả tam-ma-địa môn gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát. Xá-lợi Tử, nhất thiết trí gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát; đạo tướng trí, nhất thiết tướng trí gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát.

 Xá-lợi Tử, những khối công đức lớn lao không lường không bờ như thế gọi là con đường giác ngộ của Bồ-tát Ma-ha-tát."

 Khi ấy Xá-lợi Tử khen Thiện Hiện: "Hay thay, hay thay! Thật đúng như lời ngài nói. Những công đức như thế do sức mạnh của Ba-la-mật-đa nào mà có được?" Thiện Hiện đáp: "Thưa Xá-lợi Tử, những công đức như thế đều do sức mạnh của bát-nhã Ba-la-mật-đa mà có được. Vì sao vậy? Xá-lợi Tử, bát-nhã Ba-la-mật-đa này có thể làm mẹ của tất cả các pháp lành, vì các pháp lành của tất cả Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giải thoát cho riêng mình), Độc giác (người tự mình giác ngộ không cần thầy, thường ở thời không có Phật), Bồ-tát và Như Lai (danh hiệu của Phật, nghĩa là bậc đến từ chân như) đều từ đây mà sinh ra. Xá-lợi Tử, bát-nhã Ba-la-mật-đa này có thể thâu nhận, gìn giữ khắp tất cả các pháp lành, vì các pháp lành của tất cả Thanh văn, Độc giác, Bồ-tát, Như Lai đều nương vào đây mà tồn tại.

 Xá-lợi Tử, chư Phật quá khứ vì tu hành bát-nhã Ba-la-mật-đa đến mức cực kỳ viên mãn nên đã chứng được Vô thượng chính đẳng bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính và trọn khắp), chuyển bánh xe pháp mầu, cứu độ vô lượng chúng sinh. Chư Phật vị lai vì tu hành bát-nhã Ba-la-mật-đa đến mức cực kỳ viên mãn nên sẽ chứng được Vô thượng chính đẳng bồ-đề, chuyển bánh xe pháp mầu, cứu độ vô lượng chúng sinh. Chư Phật hiện tại ở các thế giới khắp mười phương vì tu hành bát-nhã Ba-la-mật-đa đến mức cực kỳ viên mãn nên hiện đang chứng Vô thượng chính đẳng bồ-đề, chuyển bánh xe pháp mầu, cứu độ vô lượng chúng sinh."

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bảy mươi lăm (hết).

 Kinh Đại Bát-nhã Ba-la-mật-đa, quyển thứ bảy mươi sáu.

 Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển Phật giáo: kinh, luật, luận) Huyền Trang vâng chiếu chỉ của vua mà dịch.

◄ Trước Sau ►

Quay lại danh sách thiên · Giỏ video