Phẩm Tập Nhất Thiết Pháp (phẩm gom hết thảy các pháp), thứ hai, phần hai.
Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ (Bồ-tát Ma-ha-tát: bậc tu hành lớn, phát nguyện thành Phật để cứu độ mọi chúng sinh; Đại Tuệ là tên vị Bồ-tát đứng ra thưa hỏi trong kinh này) lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn (bậc được cả thế gian tôn kính, tức Đức Phật)! Cúi mong Ngài vì con mà nói pháp môn mầu nhiệm về các tướng của tâm, ý, ý thức (ba lớp hoạt động của tâm: tâm là thức gốc chứa mọi hạt giống của hành vi; ý là thức luôn bám lấy cái "tôi"; ý thức là thức nhận biết và phân biệt các đối tượng), ngũ pháp (năm phạm trù: danh là tên gọi, tướng là hình tướng, phân biệt là sự so đo của tâm, chính trí là trí hiểu đúng, như như là chân lý đúng như thật) và tự tính (bản chất riêng của các pháp, ở đây chỉ ba tự tính sẽ nói ở sau). Đây là chỗ hết thảy chư Phật và Bồ-tát đi vào cảnh giới của chính tâm mình, lìa khỏi tướng của các việc làm, hợp với nghĩa chân thật, là cốt lõi giáo pháp của chư Phật. Cúi mong Như Lai (danh hiệu của Phật: bậc từ chân như mà đến) vì chúng Bồ-tát trên núi này, theo như chư Phật quá khứ, mà diễn nói cảnh giới pháp thân (thân chân lý của Phật) được ví như sóng trên biển tạng thức (thức kho, tức thức thứ tám, chứa mọi hạt giống do hành vi để lại)."
Bấy giờ Thế Tôn bảo Đại Bồ-tát Đại Tuệ: "Có bốn nhân duyên khiến nhãn thức (thức nhận biết qua mắt) khởi động. Bốn là gì? Một là vì không biết cảnh là do chính tâm mình hiện ra nên chấp lấy. Hai là vì từ vô thủy (thời xa xưa không có khởi đầu) đến nay bám chấp vào sắc (hình sắc, vật chất thấy được) mà có tập khí (thói quen, dấu vết in sâu trong tâm do hành vi lặp đi lặp lại) hư dối. Ba là vì bản tính của thức vốn như vậy. Bốn là vì ưa thích thấy các hình sắc khác nhau. Đại Tuệ! Do bốn duyên này, A-lại-da thức (tên phiên âm của tạng thức) như dòng nước thác, sinh ra sóng chuyển thức (các thức khởi động hướng ra cảnh bên ngoài, tức bảy thức trước). Nhãn thức như vậy, các thức khác cũng như vậy. Nơi tất cả các căn (giác quan), các hạt bụi nhỏ, lỗ chân lông, con mắt v.v., chuyển thức có khi sinh ra cùng một lúc, ví như gương sáng hiện ra mọi hình sắc; có khi sinh ra dần dần, như gió mạnh thổi nước biển lớn. Biển tâm cũng vậy: gió cảnh giới (các đối tượng bên ngoài) thổi lên các con sóng thức, nối tiếp nhau không dứt.
Đại Tuệ! Tướng của nhân và tướng của cái được làm ra chẳng phải một cũng chẳng phải khác; nghiệp (hành vi tạo tác, để lại kết quả về sau) và tướng sinh ràng buộc nhau chặt chẽ; vì không thể hiểu rõ tự tính của sắc v.v. nên thân năm thức (năm thức: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân) khởi động. Đại Tuệ! Cùng với năm thức, hoặc do nhận rõ các tướng cảnh sai khác mà có ý thức sinh ra. Nhưng các thức ấy không hề nghĩ rằng: "Chúng ta cùng lúc làm nhân cho nhau", mà đối với cảnh giới do chính tâm hiện ra, sự phân biệt và chấp trước cùng lúc khởi lên, không có tướng sai khác, mỗi thức tự nhận biết cảnh của mình.
Đại Tuệ! Những người tu hành khi vào tam-muội (trạng thái tâm định tĩnh, chuyên chú vào một chỗ), vì sức tập khí khởi lên rất nhỏ nhiệm nên không hay biết, chỉ nghĩ rằng: "Ta đã diệt các thức mà vào tam-muội." Thật ra họ không diệt thức mà vào tam-muội, vì chưa diệt hạt giống tập khí; chỉ vì không nắm lấy các cảnh nên gọi là thức diệt. Đại Tuệ! Tướng hoạt động của tạng thức nhỏ nhiệm như vậy, trừ chư Phật và các Bồ-tát trụ địa (Bồ-tát đã an trụ trên các địa, tức các bậc tu chứng của Bồ-tát), còn tất cả nhị thừa (hai cỗ xe nhỏ: Thanh văn và Duyên giác, những người tu cầu giải thoát cho riêng mình) và ngoại đạo (các đạo ngoài Phật giáo), dùng sức định và tuệ của họ đều không thể biết được. Chỉ có người tu hành đúng như thật, dùng sức trí tuệ hiểu rõ tướng của các địa, thông suốt nghĩa của các câu, đã từng ở chỗ vô số chư Phật mà vun góp rộng khắp thiện căn (gốc lành, những việc thiện làm nền cho quả tốt), không phân biệt sai lầm về những gì tâm mình thấy, mới có thể biết được.
Đại Tuệ! Những người tu hành ở yên nơi núi rừng, tu theo bậc thượng, trung, hạ, có thể thấy dòng chảy phân biệt của tâm mình, được các tam-muội, sức tự tại và thần thông, được chư Phật quán đỉnh (rưới nước lên đầu, nghi thức chứng nhận và trao địa vị cao) và các Bồ-tát vây quanh, biết rõ cảnh giới hoạt động của tâm, ý, ý thức, vượt qua biển lớn sinh tử do ái (lòng tham luyến), nghiệp và vô minh (sự mê tối, không thấy rõ chân lý) gây ra. Vì vậy các ông nên gần gũi chư Phật, Bồ-tát và các bậc đại thiện tri thức (thầy bạn hiền dẫn dắt trên đường tu) tu hành như thật." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ (bài thơ tóm ý):
Ví như sóng biển cả, đều do gió mạnh nổi;
Sóng lớn vỗ hang biển, chẳng có lúc nào ngừng.
Biển tạng thức thường còn, bị gió cảnh lay động,
Các con sóng thức đủ loại, vọt lên mà sinh khởi.
Các màu xanh, đỏ…, muối, vỏ ốc, sữa, đường phèn,
Hoa, quả, ánh nhật nguyệt: chẳng khác, chẳng không khác (như màu với vật mang màu, vị mặn với muối).
Bảy thức như ý… (thức thứ bảy chấp "tôi" cùng sáu thức trước), nên biết cũng như vậy:
Như biển với sóng nước, cùng tâm hòa hợp sinh.
Ví như nước biển động, đủ loại sóng khởi lên;
Tạng thức cũng như vậy, đủ loại thức sinh ra.
Tâm, ý và ý thức, vì để chỉ các tướng mà nói;
Tám thức không tướng riêng, không có cái biểu hiện tướng và cái được biểu hiện.
Ví như sóng trên biển, vốn chẳng khác gì biển;
Các thức với tâm cũng vậy, sự khác nhau chẳng thể tìm thấy.
Tâm hay chứa nhóm nghiệp, ý hay gom góp rộng;
Nhận biết rõ gọi là thức, đối cảnh trước mắt nói năm thức.
Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ hỏi bằng kệ:
Các hình sắc xanh đỏ, do thức chúng sinh hiện ra,
Như sóng có đủ loại pháp, vì sao? Xin Phật nói cho.
Bấy giờ Thế Tôn đáp bằng kệ:
Các hình sắc xanh đỏ, trong sóng chẳng tìm được;
Nói tâm khởi các tướng, để khai ngộ phàm phu (người thường còn mê lầm).
Nhưng chúng vốn không khởi, lìa cái mà tâm mình nắm lấy;
Năng thủ (cái nắm bắt, tức chủ thể) và sở thủ (cái bị nắm bắt, tức đối tượng), cũng giống như sóng kia.
Thân, của cải, chỗ ở yên, đều do thức chúng sinh hiện ra;
Vì thế thấy chúng khởi lên, chẳng khác gì con sóng.
Bấy giờ Đại Tuệ lại nói kệ:
Tính của sóng biển lớn, vỗ vọt có thể phân biệt;
Tạng thức khởi như thế, cớ sao lại không hay biết?
Bấy giờ Thế Tôn đáp bằng kệ:
A-lại-da như biển, chuyển thức như sóng nước;
Vì phàm phu không trí, dùng ví dụ giảng rộng ra.
Bấy giờ Đại Tuệ lại nói kệ:
Ví như mặt trời mọc, trên dưới đều chiếu khắp;
Đèn thế gian cũng vậy, nên vì kẻ ngu nói điều thật.
Đã có thể mở bày pháp, sao không hiển lộ chân thật?
Bấy giờ Thế Tôn đáp bằng kệ:
Nếu nói điều chân thật, tâm họ chẳng có chỗ chứa chân thật.
Ví như sóng trên biển, bóng trong gương và giấc mộng,
Cùng một lúc hiện ra; cảnh giới của tâm cũng vậy.
Vì cảnh giới không đủ đầy (?), nên theo thứ lớp mà sinh khởi.
Thức thì nhận biết được, ý lại cho rằng đúng như thế;
Năm thức biết cảnh hiện tiền, không có thứ lớp nhất định.
Ví như người thợ vẽ, cùng với học trò thợ vẽ,
Bày màu vẽ các hình; điều ta nói cũng như vậy.
Trong màu không có hình vẽ, chẳng ở bút cũng chẳng ở lụa;
Vì làm vui lòng chúng sinh, phối màu rực rỡ thành các hình.
Lời nói thì đổi khác, chân thật lìa khỏi chữ nghĩa.
Pháp thật mà ta an trụ, vì những người tu hành mà nói;
Chỗ tự chứng chân thật, lìa phân biệt chủ thể và đối tượng.
Điều này nói cho Phật tử, với kẻ ngu thì giảng cách khác.
Mọi thứ đều như huyễn (như trò ảo thuật, có vẻ có mà không thật), điều thấy không thể nắm bắt.
Nói đủ cách như thế, tùy theo việc mà đổi khác;
Điều nói không hợp với người nghe, thì đối với họ chẳng phải là nói.
Ví như những người bệnh, thầy thuốc giỏi tùy bệnh cho thuốc;
Như Lai vì chúng sinh, tùy tâm, theo sức mà nói.
Chỗ trí chứng của bậc làm chỗ nương tựa cho thế gian,
Ngoại đạo không thể tới; Thanh văn (người nghe lời Phật dạy mà tu, cầu giác ngộ cho riêng mình) cũng như vậy.
Lại nữa, Đại Tuệ! Đại Bồ-tát nếu muốn hiểu rõ rằng cảnh giới phân biệt năng thủ và sở thủ đều do chính tâm mình hiện ra, thì nên lìa chỗ ồn ào, lìa sự u mê trì trệ và ngủ nghỉ, đầu đêm, giữa đêm, cuối đêm đều siêng năng tu tập, xa lìa các tà thuyết ngoại đạo từng nghe và pháp của nhị thừa, thông suốt tướng phân biệt của tâm mình.
Lại nữa, Đại Tuệ! Đại Bồ-tát sau khi đã an trụ nơi tướng mà tâm trí tuệ an trụ, thì đối với ba tướng của thánh trí bậc trên nên siêng năng tu học. Ba tướng là gì? Đó là: tướng vô ảnh tượng (không còn hình bóng phân biệt trong tâm); tướng được nguyện lực của tất cả chư Phật gia trì (giữ gìn và tiếp sức); tướng hướng đến thánh trí tự chứng (trí của bậc thánh, tự mình chứng biết bên trong, không do người khác hay lời nói). Người tu hành được các tướng này rồi, liền bỏ tướng tâm trí tuệ như con lừa què (trí kém cỏi, đi chậm chạp của nhị thừa), vào đệ bát địa của Bồ-tát (bậc thứ tám trong mười bậc tu chứng của Bồ-tát, khi tâm không còn bị lay động), và đối với ba tướng này tu hành không bỏ.
Đại Tuệ! Tướng vô ảnh tượng là do đã quen thuộc thấu suốt mọi tướng của nhị thừa và ngoại đạo mà sinh khởi. Tướng được nguyện lực của tất cả chư Phật gia trì là do sức bản nguyện (lời nguyện gốc phát ra từ khi mới tu) của chư Phật gia trì mà sinh khởi. Tướng hướng đến thánh trí tự chứng là do không chấp lấy tướng của mọi pháp, thành tựu thân các tam-muội như huyễn, hướng đến trí của Phật địa (quả vị Phật) mà sinh khởi. Đại Tuệ! Đó gọi là ba tướng của thánh trí bậc trên. Nếu được các tướng này thì đến được chỗ mà thánh trí tự chứng đi tới. Ông và các Đại Bồ-tát nên siêng năng tu học.
Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ biết điều các Bồ-tát đang nghĩ trong lòng, nương sức oai thần của tất cả chư Phật, thưa với Phật: "Cúi mong Ngài nói cho pháp môn về tự tính của sự việc thánh trí, là chỗ nương của một trăm lẻ tám câu phân biệt (một trăm lẻ tám câu hỏi đáp nêu ở phần trước). Tất cả Như Lai, Ứng Chính Đẳng Giác (danh hiệu của Phật: Ứng là xứng đáng được cúng dường; Chính Đẳng Giác là giác ngộ chân chính, trọn vẹn), vì các Đại Bồ-tát còn rơi vào tự tướng (đặc tính riêng của từng vật) và cộng tướng (đặc tính chung của nhiều vật), mà nói pháp môn về nghĩa sai biệt của vọng kế tính (tính chất do tâm tưởng tượng so đo sai lầm mà gán đặt cho sự vật). Biết được nghĩa này rồi, thì có thể làm trong sạch cảnh quán nhị vô ngã (hai sự không có ngã: nhân vô ngã là con người không có cái tôi thật; pháp vô ngã là các pháp không có bản thể thật), soi sáng các địa, vượt qua niềm vui tam-muội của tất cả nhị thừa và ngoại đạo, thấy được cảnh giới không thể nghĩ bàn của chư Như Lai, rốt ráo lìa bỏ ngũ pháp và tự tính, dùng trí tuệ pháp thân của tất cả chư Phật để tự trang nghiêm, đi vào cảnh như huyễn, ở khắp mọi cõi, nơi cung trời Đâu-suất-đà (cõi trời nơi Bồ-tát sắp thành Phật cư ngụ trước khi giáng sinh) và trời Sắc Cứu Cánh (cõi trời cao nhất của cõi có hình sắc), thành thân Như Lai."
Phật dạy: "Đại Tuệ! Có một loại ngoại đạo thấy mọi pháp theo nhân mà dứt hết, rồi sinh ra cách hiểu phân biệt, tưởng rằng thỏ không có sừng, khởi lên cái thấy "không", cho rằng như sừng thỏ không có, mọi pháp cũng đều như vậy. Lại có ngoại đạo thấy đại chủng (bốn yếu tố lớn cấu thành vật chất: đất, nước, lửa, gió), cầu-na (các thuộc tính, phẩm chất của sự vật theo học thuyết ngoại đạo), vi trần (hạt bụi rất nhỏ) v.v. cùng hình dáng, kích thước, vị trí của các vật đều khác nhau, rồi chấp rằng thỏ không có sừng, và từ đó sinh ra tưởng rằng trâu có sừng. Đại Tuệ! Họ rơi vào hai kiến (hai cái thấy cực đoan: có và không), không hiểu duy tâm (mọi thứ chỉ do tâm hiện ra), chỉ làm tăng thêm sự phân biệt nơi tâm mình. Đại Tuệ! Thân, đồ dùng nuôi sống và khí thế gian (thế giới vật chất, như cái đồ chứa đựng chúng sinh) v.v. tất cả đều chỉ do phân biệt hiện ra. Đại Tuệ! Nên biết sừng thỏ lìa cả có và không; mọi pháp đều như vậy, chớ sinh phân biệt. Vì sao sừng thỏ lìa cả có và không? Vì chúng nương vào nhau, đối đãi nhau mà có. Chẻ nhỏ sừng trâu cho đến tận hạt bụi nhỏ, tìm thể tướng của nó rốt cuộc không thể được. Chỗ mà thánh trí đi tới thì xa lìa những cái thấy ấy. Vì vậy đối với điều này không nên phân biệt."
Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Chẳng lẽ họ không phải dựa vào cái thấy sai lầm mà khởi tướng, rồi so lường đối đãi mà vọng chấp là không sao?" Phật dạy: "Không phải vì dựa vào phân biệt khởi tướng đối đãi mà nói là không. Vì sao? Vì họ lấy phân biệt làm nhân sinh, lấy sự phân biệt về sừng làm chỗ nương; chỗ nương làm nhân thì lìa cả khác và không khác, chứ chẳng phải do đối đãi mà hiển ra là sừng thỏ không có. Đại Tuệ! Nếu sự phân biệt này khác với sừng thỏ thì không phải là nhân của sừng; nếu không khác thì lại nhân nơi sừng mà khởi. Đại Tuệ! Chẻ sừng trâu cho đến hạt cực nhỏ, tìm không thể được; vậy mà lấy cái khác với "có sừng" để nói "không có sừng", phân biệt như thế quyết định là trái lẽ. Cả hai đều chẳng có, thì ai đối đãi với ai? Nếu sự đối đãi không thành, thì việc đối với cái "có" mà nói sừng thỏ "không" là không nên phân biệt, vì không phải là nhân đúng đắn. Những người luận có, luận không, chấp có hay chấp không, cả hai đều không thành.
Đại Tuệ! Lại có ngoại đạo thấy hình trạng của sắc và ranh giới của hư không mà sinh chấp trước, nói rằng sắc khác với hư không, khởi lên phân biệt. Đại Tuệ! Hư không chính là sắc, theo vào trong các đại chủng. Đại Tuệ! Sắc là hư không, vì có tính lập nên cái chứa và cái được chứa. Ranh giới giữa sắc và không nên biết như vậy. Đại Tuệ! Khi đại chủng sinh ra, tự tướng của mỗi thứ riêng khác, không trụ trong hư không, nhưng chẳng phải trong chúng không có hư không. Đại Tuệ! Sừng thỏ cũng vậy, đối đãi với sừng trâu mà nói sừng kia không có. Đại Tuệ! Chẻ sừng trâu đến tận hạt bụi nhỏ, lại chẻ hạt bụi ấy thì tướng của nó không còn hiện ra; vậy lấy gì để đối đãi mà nói là không? Nếu đối đãi với vật khác, thì vật ấy cũng như vậy. Đại Tuệ! Ông nên xa lìa mọi phân biệt về sừng thỏ, sừng trâu, hư không và sắc. Ông và các Đại Bồ-tát nên thường quán xét tướng phân biệt do tâm mình thấy, và ở khắp mọi cõi nước, vì các Phật tử mà nói pháp tu hành quán xét tâm mình." Bấy giờ Thế Tôn liền nói kệ:
Điều tâm thấy vốn chẳng có, chỉ nương nơi tâm mà khởi;
Thân, của cải, chỗ ở, như bóng hình, do tạng thức chúng sinh hiện ra.
Tâm, ý cùng với thức, tự tính và năm pháp,
Hai vô ngã thanh tịnh, là điều các bậc Đạo Sư (người dẫn đường, chỉ chư Phật) diễn nói.
Dài và ngắn đối đãi nhau, lần lượt nương nhau mà sinh;
Nhân có nên thành không, nhân không nên thành có.
Chẻ đến hạt bụi nhỏ, chẳng còn khởi phân biệt về sắc;
Chỉ do tâm lập nên, kẻ tà kiến chẳng tin.
Chẳng phải chỗ ngoại đạo đến, Thanh văn cũng như vậy;
Đó là điều bậc Cứu Thế nói, là cảnh giới tự chứng.
Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ, vì muốn làm trong sạch dòng hiện tượng do tâm hiện ra, nên thưa thỉnh Phật: "Bạch Thế Tôn! Làm thế nào để làm trong sạch dòng hiện tượng do tâm mình hiện ra của các chúng sinh? Là làm sạch dần dần hay làm sạch ngay một lúc?" Phật dạy: "Đại Tuệ! Làm sạch dần dần chứ không phải ngay một lúc. Như quả am-la (quả xoài) chín dần chứ không chín ngay một lúc; chư Phật Như Lai làm trong sạch dòng hiện tượng do tâm mình hiện ra của các chúng sinh cũng như vậy, sạch dần chứ không phải ngay một lúc. Như thợ gốm làm đồ, thành dần chứ không thành ngay một lúc; chư Phật Như Lai làm trong sạch dòng hiện tượng do tâm mình hiện ra của các chúng sinh cũng như vậy, dần dần chứ không phải ngay một lúc. Ví như đất lớn mọc lên cây cỏ, mọc dần chứ không phải ngay một lúc; chư Phật Như Lai làm trong sạch dòng hiện tượng do tâm mình hiện ra của các chúng sinh cũng như vậy, dần dần chứ không phải ngay một lúc. Đại Tuệ! Ví như người học âm nhạc, viết chữ, vẽ tranh và các nghề khéo, thành dần chứ không phải ngay một lúc; chư Phật Như Lai làm trong sạch dòng hiện tượng do tâm mình hiện ra của các chúng sinh cũng như vậy, dần dần chứ không phải ngay một lúc.
Ví như gương sáng hiện ra mọi hình bóng ngay một lúc mà không phân biệt; chư Phật Như Lai làm trong sạch dòng hiện tượng do tâm mình hiện ra của các chúng sinh cũng như vậy, ngay một lúc hiện ra tất cả cảnh giới không tướng mà không phân biệt. Như vầng mặt trời, mặt trăng cùng một lúc chiếu khắp mọi hình sắc; chư Phật Như Lai làm sạch lỗi lầm và tập khí nơi tâm của các chúng sinh cũng như vậy, ngay một lúc chỉ bày cảnh giới trí tuệ không thể nghĩ bàn của chư Phật Như Lai. Ví như tạng thức ngay một lúc hiện ra thân, đồ dùng nuôi sống, cõi nước và mọi cảnh giới; báo Phật (thân Phật hưởng quả báo của vô lượng công đức tu hành) cũng vậy, ở trời Sắc Cứu Cánh, ngay một lúc có thể làm chín muồi tất cả chúng sinh, khiến họ tu các hạnh. Ví như pháp Phật (thân Phật chính là bản tính chân thật của mọi pháp) ngay một lúc hiện ra báo Phật và hóa Phật (thân Phật biến hóa ra để cứu độ chúng sinh) với ánh sáng rực rỡ; cảnh giới thánh tự chứng cũng như vậy, ngay một lúc hiện ra tướng của pháp để soi sáng, khiến lìa mọi tà kiến về có và không.
Lại nữa, Đại Tuệ! Phật do pháp tính (bản tính chân thật của các pháp) tuôn ra nói rằng: tự tướng và cộng tướng của mọi pháp, tướng nhân là tập khí do tâm mình hiện ra, tướng nhân do vọng kế tính chấp lấy, ràng buộc lẫn nhau thành đủ loại việc huyễn hóa, đều không có tự tính; thế mà các chúng sinh chấp trước đủ cách, cho là thật, nhưng thảy đều không thể nắm được. Lại nữa, Đại Tuệ! Vọng kế tự tính khởi lên do chấp trước duyên khởi tự tính (tính chất của sự vật nương vào nhân duyên mà sinh ra). Đại Tuệ! Ví như nhà ảo thuật dùng sức ảo thuật, nương vào cỏ cây, ngói đá mà biến ra hình dạng các chúng sinh, khiến người xem phân biệt đủ điều, nhưng đều không có thật. Đại Tuệ! Điều này cũng vậy: do sức tập khí chấp lấy cảnh giới, nên trong duyên khởi tính hiện ra đủ loại tướng của vọng kế tính. Đó gọi là vọng kế tính sinh. Đại Tuệ! Đó gọi là tướng của pháp mà Phật do pháp tính tuôn ra đã nói.
Đại Tuệ! Pháp tính Phật thì lập nên chỗ đi tới của trí tự chứng, lìa khỏi tướng tự tính của tâm. Đại Tuệ! Hóa Phật thì nói về bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định, trí tuệ (sáu hạnh lớn đưa người tu sang bờ giác ngộ), về pháp uẩn (năm nhóm hợp thành con người: sắc, thọ, tưởng, hành, thức), giới (mười tám yếu tố: sáu căn, sáu cảnh, sáu thức), xứ (mười hai chỗ: sáu căn và sáu cảnh), về các giải thoát và tướng hoạt động của các thức, lập ra những sai biệt, vượt qua cái thấy của ngoại đạo, vượt qua hạnh của cõi Vô sắc (cõi trời chỉ có tâm mà không có thân hình). Lại nữa, Đại Tuệ! Pháp tính Phật không phải là đối tượng để tâm bám níu; mọi tướng của đối tượng, của việc làm, của căn, của sự đo lường v.v. đều xa lìa hết; không phải là cảnh giới mà phàm phu, nhị thừa và các ngoại đạo chấp vào tướng ngã nắm lấy. Vì vậy, Đại Tuệ, đối với tướng cảnh giới thù thắng của thánh trí tự chứng, nên siêng năng tu học; đối với tướng thấy phân biệt do tâm mình hiện ra, nên mau xa lìa.
Lại nữa, Đại Tuệ! Thanh văn thừa (cỗ xe của hàng Thanh văn) có hai loại tướng sai khác, đó là: tướng thù thắng của thánh trí tự chứng, và tướng chấp trước tự tính do phân biệt. Thế nào là tướng thù thắng của thánh trí tự chứng? Là thấy rõ cảnh giới các đế (chân lý) về khổ, không, vô thường, vô ngã; vì lìa tham dục mà vắng lặng; đối với tự tướng, cộng tướng của uẩn, giới, xứ và tướng không hoại ở bên ngoài (?) đều biết đúng như thật, nên tâm trụ vào một cảnh; trụ vào một cảnh rồi thì được thiền, giải thoát, tam-muội, đạo quả (quả chứng do tu đạo) mà ra khỏi sinh tử, an trụ nơi niềm vui của cảnh giới thánh trí tự chứng, nhưng chưa lìa tập khí và cái chết biến dịch không thể nghĩ bàn (sự đổi thay sinh diệt nhỏ nhiệm mà các bậc thánh vẫn còn sau khi đã ra khỏi vòng sinh tử thô). Đó gọi là tướng cảnh giới thánh trí tự chứng của Thanh văn thừa. Đại Bồ-tát tuy cũng được cảnh giới thánh trí này, nhưng vì thương xót chúng sinh, vì giữ bản nguyện, nên không chứng vào cửa vắng lặng và niềm vui tam-muội. Các Đại Bồ-tát đối với niềm vui thánh trí tự chứng này không nên tu học. Đại Tuệ! Thế nào là tướng chấp trước tự tính do phân biệt? Là biết các pháp như cứng, ướt, nóng, động (tính chất của đất, nước, lửa, gió), xanh, vàng, đỏ, trắng… không do một đấng tạo tác sinh ra; nhưng rồi nương theo giáo lý mà thấy tự tướng, cộng tướng, phân biệt chấp trước. Đó gọi là tướng chấp trước do phân biệt của Thanh văn thừa. Đại Bồ-tát đối với pháp này nên biết rõ, nên lìa bỏ cái thấy nhân vô ngã, vào tướng pháp vô ngã, dần dần an trụ các địa.
Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Cảnh giới đệ nhất nghĩa (chân lý tối thượng, cao nhất) của thánh trí tự chứng, thường hằng, không thể nghĩ bàn mà Như Lai nói, chẳng lẽ lại giống với đấng tạo tác thường hằng, không thể nghĩ bàn mà các ngoại đạo nói sao?" Phật dạy: "Đại Tuệ! Đấng tạo tác của các ngoại đạo không được là thường hằng không thể nghĩ bàn. Vì sao? Vì cái thường hằng không thể nghĩ bàn của ngoại đạo, tướng nhân tự thân của nó không thành. Tướng nhân tự thân đã không thành thì lấy gì để chỉ ra là thường hằng không thể nghĩ bàn? Đại Tuệ! Cái thường hằng không thể nghĩ bàn mà ngoại đạo nói, nếu do tướng nhân tự thân mà thành thì nó mới là thường; nhưng vì lấy đấng tạo tác làm tướng nhân, nên cái thường hằng không thể nghĩ bàn ấy không thành.
Đại Tuệ! Cái thường hằng không thể nghĩ bàn theo đệ nhất nghĩa của ta thì tướng nhân đệ nhất nghĩa được thành, xa lìa có và không. Vì là tướng mà thánh trí tự chứng đi tới nên có tướng; vì lấy trí đệ nhất nghĩa làm nhân nên có nhân; vì lìa có và không nên không phải là đấng tạo tác; vì như hư không, như niết-bàn (sự dứt sạch phiền não, ra khỏi sinh tử), là pháp vắng lặng, nên thường hằng không thể nghĩ bàn. Vì vậy ta nói thường hằng không thể nghĩ bàn, không giống những tranh luận của ngoại đạo. Đại Tuệ! Cái thường hằng không thể nghĩ bàn này là chân lý mà thánh trí tự chứng của chư Như Lai đi tới; vì vậy Bồ-tát nên siêng năng tu học.
Lại nữa, Đại Tuệ! Cái thường hằng không thể nghĩ bàn của ngoại đạo là thường nhờ dựa vào tướng nhân khác là cái vô thường, chứ không phải thường nhờ sức của tướng nhân tự thân. Đại Tuệ! Cái thường hằng không thể nghĩ bàn của ngoại đạo là do thấy các pháp được tạo ra có rồi lại không, là vô thường, rồi suy ra rằng cái kia là thường. Ta cũng thấy các pháp được tạo ra có rồi lại không, là vô thường, nhưng không nhân đó mà nói là thường. Đại Tuệ! Ngoại đạo dùng tướng nhân như vậy để lập thành cái thường hằng không thể nghĩ bàn; nhưng tướng nhân này không có, giống như sừng thỏ, nên cái thường hằng không thể nghĩ bàn ấy chỉ là phân biệt, chỉ có lời nói suông. Vì sao nhân của họ giống sừng thỏ? Vì không có tướng nhân tự thân. Đại Tuệ! Cái thường hằng không thể nghĩ bàn của ta lấy sự tự chứng làm tướng nhân, không lấy sự vô thường có rồi lại không của các pháp bên ngoài làm nhân. Ngoại đạo thì trái lại, chưa từng biết được tướng nhân tự thân của cái thường hằng không thể nghĩ bàn, mà luôn ở ngoài tướng mà thánh trí tự chứng đi tới. Điều đó không nên nói.
Lại nữa, Đại Tuệ! Các Thanh văn sợ cái khổ vọng tưởng của sinh tử mà cầu niết-bàn, không biết rằng tướng sai khác giữa sinh tử và niết-bàn, tất cả đều do phân biệt sai lầm mà có, vì vốn không có gì cả. Họ vọng chấp rằng các căn và cảnh trong tương lai diệt đi là niết-bàn, không biết rằng chứng cảnh giới trí của chính mình, chuyển hóa tạng thức là chỗ nương tựa, mới là đại niết-bàn. Những người ngu si ấy nói có tam thừa (ba cỗ xe: Thanh văn, Duyên giác, Bồ-tát), không nói chỉ có tâm, không có cảnh giới. Đại Tuệ! Những người ấy không biết cảnh giới của tâm mình mà chư Phật quá khứ, vị lai, hiện tại đã nói, chấp lấy cảnh ngoài tâm, nên luôn trôi lăn trong sinh tử không dứt.
Lại nữa, Đại Tuệ! Chư Như Lai quá khứ, vị lai, hiện tại đều nói mọi pháp không sinh. Vì sao? Vì những gì tâm mình thấy không có tính thật; vì lìa sự sinh của có và không; như sừng thỏ, sừng ngựa…, phàm phu ngu muội chấp lấy sai lầm. Đây chỉ là chỗ thánh trí tự chứng đi tới, không phải cảnh phân biệt hai bên của kẻ ngu. Đại Tuệ! Thân, đồ dùng nuôi sống, khí thế gian v.v. tất cả đều là bóng hình của tạng thức, hiện ra hai tướng sở thủ và năng thủ. Những kẻ ngu kia vì rơi vào hai kiến chấp sinh, trụ, diệt nên ở trong đó vọng khởi phân biệt có và không. Đại Tuệ! Đối với nghĩa này ông nên siêng năng tu học.
Lại nữa, Đại Tuệ! Có năm loại chủng tính (căn tính bẩm sinh, quyết định khuynh hướng và con đường tu của mỗi người). Năm là gì? Là chủng tính Thanh văn thừa, chủng tính Duyên giác thừa (cỗ xe của người tự quán lý nhân duyên mà ngộ đạo), chủng tính Như Lai thừa (cỗ xe đưa đến quả Phật), chủng tính bất định (chưa nhất định theo đường nào), và người không có chủng tính.
Đại Tuệ! Làm sao biết là chủng tính Thanh văn thừa? Là khi nghe nói về tự tướng, cộng tướng của uẩn, giới, xứ, hoặc biết hoặc chứng, thì khắp thân nổi da gà, trong lòng ưa thích tu tập, còn đối với tướng duyên khởi thì không ưa quán xét. Nên biết đó là chủng tính Thanh văn thừa. Họ sau khi thấy điều mình chứng theo cỗ xe của mình, ở địa thứ năm, thứ sáu dứt được phiền não kết (những sợi dây trói buộc của phiền não), nhưng không dứt được tập khí phiền não, còn trụ trong cái chết không thể nghĩ bàn, mà cất tiếng sư tử hống (lời tuyên bố chắc chắn, không sợ hãi, như tiếng rống của sư tử) rằng: "Sự sinh của ta đã hết, phạm hạnh (đời sống trong sạch) đã lập, việc cần làm đã xong, không còn nhận thân đời sau." Họ tu tập nhân vô ngã, cho đến sinh ra ý nghĩ đã được niết-bàn. Đại Tuệ! Lại có chúng sinh cầu chứng niết-bàn, nói rằng biết được ngã, nhân, chúng sinh, dưỡng giả, thủ giả (các tên gọi của một cái tôi thường hằng: cái ta, con người, chúng sinh, kẻ nuôi dưỡng, kẻ nhận lấy) thì đó là niết-bàn. Lại có người nói: thấy mọi pháp do đấng tạo tác mà có, đó là niết-bàn. Đại Tuệ! Họ không có giải thoát, vì chưa thấy được pháp vô ngã. Đây là chủng tính của Thanh văn thừa và ngoại đạo, ở chỗ chưa ra khỏi mà sinh ý tưởng đã ra khỏi; nên siêng năng tu tập để bỏ tà kiến này.
Đại Tuệ! Làm sao biết là chủng tính Duyên giác thừa? Là khi nghe nói pháp Duyên giác thừa thì khắp thân nổi da gà, cảm động khóc lóc rơi lệ, lìa các duyên ồn ào, không vướng nhiễm gì; có khi nghe nói về việc hiện ra đủ loại thân, khi tụ khi tan, thần thông biến hóa, thì trong lòng tin nhận, không chống trái. Nên biết đó là chủng tính Duyên giác thừa, nên vì họ mà nói pháp Duyên giác thừa.
Đại Tuệ! Pháp mà chủng tính Như Lai thừa chứng được có ba loại, đó là: pháp tự tính không có tự tính; pháp thánh trí tự chứng ở trong thân; pháp rộng lớn của các cõi Phật bên ngoài. Đại Tuệ! Nếu có người nghe nói từng pháp này, và nghe nói cảnh giới không thể nghĩ bàn của A-lại-da thức lập nên thân và của cải do tâm mình hiện ra, mà không kinh, không sợ, không hãi, nên biết đó là chủng tính Như Lai thừa. Đại Tuệ! Chủng tính bất định là khi nghe nói ba loại pháp kia, tùy chỗ sinh lòng tin hiểu mà thuận theo tu học. Đại Tuệ! Vì người mới bắt đầu sửa trị các địa mà nói về chủng tính, muốn khiến họ vào địa vô ảnh tượng, nên lập ra cách nói này. Đại Tuệ! Những Thanh văn an trụ trong niềm vui tam-muội kia, nếu có thể chứng biết thức là chỗ nương của mình, thấy pháp vô ngã, làm sạch tập khí phiền não, thì rốt cuộc sẽ được thân Như Lai." Bấy giờ Thế Tôn liền nói kệ:
Quả Dự lưu (bậc thánh đầu tiên, đã vào dòng thánh), Nhất lai (còn trở lại cõi người một lần), Bất hoàn (không còn trở lại cõi dục), A-la-hán (bậc đã diệt sạch phiền não, quả cao nhất của Thanh văn):
Những bậc thánh như thế, tâm đều còn mê lầm.
Tam thừa mà ta lập, nhất thừa (một cỗ xe duy nhất đưa mọi người đến quả Phật) và phi thừa (không phải cỗ xe nào),
Là vì kẻ ngu ít trí, và các thánh ưa vắng lặng mà nói.
Pháp môn đệ nhất nghĩa, xa lìa cả năng thủ lẫn sở thủ;
An trụ nơi không cảnh giới, sao còn lập tam thừa?
Các thiền (các bậc thiền định), các tâm vô lượng (bốn tâm rộng lớn: thương yêu, xót thương, vui theo, buông xả), các tam-ma-đề (định) của cõi Vô sắc,
Cho đến định diệt thọ tưởng (định dứt hết cảm thọ và tri giác): chỉ là tâm, chẳng thể nắm được.
Lại nữa, Đại Tuệ! Ở đây, vì sao nhất-xiển-đề (người không có khả năng vào niết-bàn) không sinh lòng ưa muốn giải thoát? Đại Tuệ! Vì đã bỏ hết mọi thiện căn, và vì đã phát nguyện cho chúng sinh từ vô thủy. Thế nào là bỏ hết mọi thiện căn? Là phỉ báng Bồ-tát tạng (kho giáo pháp dành cho Bồ-tát, tức kinh điển Đại thừa), nói rằng: "Đây không phải là lời thuận theo khế kinh (kinh điển hợp với chân lý), điều phục (giới luật để chế ngự thân tâm) và giải thoát." Khi nói lời ấy, thiện căn đều dứt, không vào niết-bàn. Thế nào là phát nguyện cho chúng sinh từ vô thủy? Là các Bồ-tát dùng bản nguyện và phương tiện, nguyện cho tất cả chúng sinh đều vào niết-bàn: "Nếu còn một chúng sinh chưa niết-bàn, thì ta trọn không vào." Người này cũng ở trong loài nhất-xiển-đề. Đây là tướng của chủng tính không niết-bàn. Bồ-tát Đại Tuệ thưa: "Bạch Thế Tôn! Trong đây, ai rốt cuộc không vào niết-bàn?" Phật dạy: "Đại Tuệ! Đó là Bồ-tát nhất-xiển-đề, vì biết mọi pháp xưa nay vốn là niết-bàn nên rốt cuộc không vào, chứ không phải vì bỏ thiện căn. Vì sao? Vì nhất-xiển-đề bỏ thiện căn, nhờ sức oai thần của Phật, có lúc thiện căn lại sinh. Vì sao vậy? Vì Phật đối với tất cả chúng sinh không có lúc nào bỏ rơi. Vì vậy Bồ-tát nhất-xiển-đề không vào niết-bàn.
Lại nữa, Đại Tuệ! Đại Bồ-tát nên khéo biết tướng của ba tự tính. Ba là gì? Đó là vọng kế tự tính (tính chất do tâm tưởng tượng so đo sai lầm mà gán đặt), duyên khởi tự tính (tính chất nương vào nhân duyên mà sinh ra), và viên thành tự tính (tính chất chân thật, trọn vẹn, thành tựu sẵn). Đại Tuệ! Vọng kế tự tính sinh từ tướng. Sinh từ tướng là thế nào? Là nương vào các loại tướng sự việc của duyên khởi hiện ra mà sinh chấp trước. Đại Tuệ! Chấp trước tướng sự việc ấy có hai loại vọng kế tính sinh ra, là điều chư Như Lai diễn nói: đó là tướng chấp trước danh tướng và tướng chấp trước sự tướng. Đại Tuệ! Tướng chấp trước sự việc là chấp trước các pháp trong và ngoài. Tướng chấp trước tướng là ngay trong các pháp trong và ngoài ấy chấp trước tự tướng và cộng tướng. Đó gọi là hai loại tướng vọng kế tự tính. Đại Tuệ! Từ chỗ nương và đối tượng mà khởi lên, đó là duyên khởi tính. Thế nào là viên thành tự tính? Là chân như (bản tính như thật, không đổi của mọi pháp) do thánh trí tự chứng đi tới, lìa danh tướng, sự tướng và mọi phân biệt. Đại Tuệ! Đây là viên thành tự tính, tức là tâm Như Lai tạng (tâm vốn chứa sẵn tính Phật nơi mọi chúng sinh)." Bấy giờ Thế Tôn liền nói kệ:
Danh, tướng và phân biệt, là tướng của hai tự tính; chính trí và chân như,
Ấy là viên thành tính.
"Đại Tuệ! Đó gọi là pháp môn quán xét tướng của năm pháp và tự tính, là cảnh giới mà thánh trí tự chứng đi tới. Ông và các Đại Bồ-tát nên siêng năng tu học.
Lại nữa, Đại Tuệ! Đại Bồ-tát nên khéo quán xét tướng hai vô ngã. Hai là gì? Là tướng nhân vô ngã và tướng pháp vô ngã. Đại Tuệ! Thế nào là tướng nhân vô ngã? Là uẩn, giới, xứ lìa ngã và ngã sở (cái thuộc về ta); do vô tri, ái, nghiệp mà sinh khởi; các thức như nhãn thức sinh ra, nắm lấy sắc v.v. mà sinh chấp trước. Lại thân và khí thế gian do tâm mình thấy đều do tạng tâm hiện ra, từng sát-na (khoảnh khắc cực ngắn) nối tiếp nhau đổi thay hư hoại không ngừng: như dòng sông, như hạt giống, như ngọn đèn, như gió mạnh, như mây nổi; xao động không yên như con khỉ; ưa chỗ dơ bẩn như ruồi; không biết đủ như lửa dữ; lấy tập khí hư dối từ vô thủy làm nhân, trôi lăn không ngừng trong các cõi tồn tại như bánh xe múc nước; các thân hình với đủ dáng điệu đi đứng, ví như thây chết nhờ sức thần chú mà đi được, cũng như người gỗ nhờ máy móc mà cử động. Nếu có thể khéo biết tướng ấy, đó gọi là trí nhân vô ngã.
Đại Tuệ! Thế nào là trí pháp vô ngã? Là biết uẩn, giới, xứ là vọng kế tính. Như uẩn, giới, xứ lìa ngã và ngã sở, chỉ là sự tụ họp chung, bị dây ái và nghiệp trói buộc, làm duyên cho nhau mà khởi, không có ai tạo tác; các uẩn v.v. cũng vậy, lìa tự tướng và cộng tướng, do phân biệt hư dối mà hiện ra đủ loại tướng; kẻ ngu phân biệt, chứ chẳng phải các bậc thánh. Quán xét mọi pháp như vậy, lìa tâm, ý, ý thức, năm pháp và tự tính, đó gọi là trí pháp vô ngã của Đại Bồ-tát. Được trí này rồi, biết không có cảnh giới, hiểu rõ tướng các địa, liền vào sơ địa (địa thứ nhất của Bồ-tát, gọi là Hoan Hỷ), trong lòng sinh vui mừng, theo thứ lớp tiến dần cho đến địa Thiện Tuệ (địa thứ chín) và địa Pháp Vân (địa thứ mười, như mây pháp che khắp), mọi việc cần làm đều đã xong. Trụ ở địa này rồi, có đóa sen chúa báu lớn được trang nghiêm bằng các thứ báu; trên hoa có cung điện báu hình như hoa sen, do Bồ-tát từ trước tu pháp môn tính như huyễn mà thành tựu, Bồ-tát ngồi trên đó, các Phật tử cùng tu vây quanh trước sau. Tất cả các Như Lai trong mọi cõi Phật đều duỗi tay ra, như phép quán đỉnh cho con của chuyển luân vương (vị vua lý tưởng cai trị cả thế giới bằng chính pháp), mà rưới nước lên đỉnh đầu vị ấy. Vị ấy vượt qua địa vị Phật tử, được pháp tự chứng, thành tựu pháp thân tự tại của Như Lai. Đại Tuệ! Đó gọi là thấy tướng pháp vô ngã. Ông và các Đại Bồ-tát nên siêng năng tu học."
Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Xin Ngài nói về tướng kiến lập (gán đặt cho là có cái vốn không có) và phỉ báng (chối bỏ, bác bỏ cái vốn có), để con và các Đại Bồ-tát lìa tà kiến này, mau được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề (sự giác ngộ cao nhất, chân chính, trọn vẹn, tức quả vị Phật); được giác ngộ rồi thì phá được thường kiến (cái thấy cho rằng mọi thứ tồn tại mãi mãi) của kiến lập và đoạn kiến (cái thấy cho rằng mọi thứ dứt mất hẳn) của phỉ báng, khiến mọi người không sinh lòng chê bai chính pháp." Phật nhận lời thỉnh, liền nói kệ:
Thân, của cải, chỗ ở, đều chỉ là bóng hình của tâm;
Phàm phu ngu không hiểu, khởi lên kiến lập và phỉ báng.
Những gì khởi lên chỉ là tâm, lìa tâm thì không thể nắm được.
Bấy giờ Thế Tôn muốn nói lại nghĩa này, bảo Đại Tuệ: "Có bốn loại kiến lập cái không có thành có. Bốn là gì? Đó là: không có tướng mà lập tướng; không có kiến mà lập kiến; không có nhân mà lập nhân; không có tính mà lập tính. Đó là bốn loại. Đại Tuệ! Phỉ báng là đối với các pháp do tà kiến lập nên, tìm không thể được, không khéo quán xét, bèn sinh ra phỉ báng. Đó là tướng kiến lập và phỉ báng.
Đại Tuệ! Thế nào là không có tướng mà lập tướng? Là đối với tự tướng, cộng tướng của uẩn, giới, xứ vốn không có gì, mà sinh chấp trước, cho rằng: "Cái này như thế này, cái này không khác." Sự phân biệt này sinh ra từ đủ loại thói xấu từ vô thủy. Đó gọi là không có tướng mà lập tướng. Thế nào là không có kiến mà lập kiến? Là đối với uẩn, giới, xứ mà lập ra các kiến chấp về ngã, nhân, chúng sinh v.v. Đó gọi là không có kiến mà lập kiến. Thế nào là không có nhân mà lập nhân? Là cho rằng thức ban đầu trước đó không do nhân mà sinh (?); thức ban đầu vốn không có, sau lấy mắt, sắc, ánh sáng, sự nhớ nghĩ v.v. làm nhân mà sinh ra như huyễn, sinh rồi thì có, có rồi lại diệt. Đó gọi là không có nhân mà lập nhân. Thế nào là không có tính mà lập tính? Là đối với hư không, niết-bàn, phi số diệt (sự diệt không nhờ trí tuệ quán xét mà do thiếu duyên nên không sinh), là những pháp không do tạo tác, mà chấp trước lập nên. Đại Tuệ! Những thứ này lìa cả tính và phi tính; mọi pháp đều lìa có và không, giống như vòng lông (hình vòng tròn sợi lông mà người mắt bệnh thấy trước mặt) và sừng thỏ, sừng ngựa. Đó gọi là không có tính mà lập tính. Đại Tuệ! Kiến lập và phỉ báng đều do phàm phu ngu không hiểu duy tâm mà sinh phân biệt, chứ không phải các bậc thánh. Vì vậy các ông nên siêng năng quán xét, xa lìa những cái thấy này.
Đại Tuệ! Đại Bồ-tát sau khi khéo biết tâm, ý, ý thức, năm pháp, tự tính và tướng hai vô ngã, vì chúng sinh mà hiện ra đủ loại thân, như nương duyên khởi tính mà khởi vọng kế tính, cũng như ngọc ma-ni (ngọc báu như ý) tùy tâm người mà hiện ra màu sắc; vào khắp các hội của Phật, nghe Phật nói rằng các pháp như huyễn, như mộng, như bóng, như hình trong gương, như trăng dưới nước, xa lìa sinh diệt cùng đoạn và thường, không dừng ở đạo Thanh văn và Bích-chi Phật (tức Duyên giác). Nghe rồi, thành tựu vô lượng trăm nghìn ức na-do-tha (một đơn vị số cực lớn) tam-muội. Được những tam-muội này rồi, đi khắp tất cả cõi nước của chư Phật, cúng dường chư Phật, sinh lên các cõi trời, xiển dương Tam bảo (ba ngôi báu: Phật, Pháp, Tăng), thị hiện thân Phật, vì đại chúng Thanh văn và Bồ-tát mà nói rằng cảnh giới bên ngoài đều chỉ là tâm, khiến tất cả lìa xa các chấp về có, không v.v." Bấy giờ Thế Tôn liền nói kệ:
Phật tử có thể quán thấy, thế gian chỉ là tâm;
Thị hiện đủ loại thân, việc làm không chướng ngại;
Sức thần thông tự tại, tất cả đều thành tựu.
Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thỉnh Phật: "Xin vì con nói về tướng không, vô sinh, không hai, không tự tính của mọi pháp, để con và các Bồ-tát nhờ ngộ được tướng này mà lìa phân biệt có và không, mau được A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề." Phật dạy: "Hãy lắng nghe, ta sẽ nói cho ông. Đại Tuệ! Không chính là nghĩa của câu nói về vọng kế tính. Đại Tuệ! Vì người ta chấp trước vọng kế tự tính, nên nói không, vô sinh, không hai, không tự tính. Đại Tuệ! Nói gọn, tính không có bảy loại: tướng không, tự tính không, vô hành không, hành không, nhất thiết pháp bất khả thuyết không (cái không của mọi pháp không thể nói ra), đệ nhất nghĩa thánh trí đại không (cái không lớn của thánh trí đệ nhất nghĩa), và bỉ bỉ không (cái không chỗ này không có cái kia).
Thế nào là tướng không? Là tự tướng, cộng tướng của mọi pháp đều không; vì chúng lần lượt tụ họp, nương đối đãi nhau; vì phân tích tìm xét thì không có gì; vì tự sinh, tha sinh hay cùng sinh đều không sinh; tự tướng, cộng tướng không có sinh cũng không có trụ. Vì vậy gọi là tự tướng của mọi pháp là không. Thế nào là tự tính không? Là tự tính của mọi pháp không sinh. Đó gọi là tự tính không. Thế nào là vô hành không? Là các uẩn xưa nay vốn là niết-bàn, không có các hành (sự tạo tác, chuyển động của các pháp do duyên hợp thành). Đó gọi là vô hành không. Thế nào là hành không? Là các uẩn do nghiệp và nhân hòa hợp mà khởi, lìa ngã và ngã sở. Đó gọi là hành không. Thế nào là nhất thiết pháp bất khả thuyết không? Là vọng kế tự tính của mọi pháp không thể nói ra được. Đó gọi là bất khả thuyết không. Thế nào là đệ nhất nghĩa thánh trí đại không? Là khi được thánh trí tự chứng, mọi lỗi lầm và tập khí của các kiến chấp đều lìa hết. Đó gọi là đệ nhất nghĩa thánh trí đại không. Thế nào là bỉ bỉ không? Là ở chỗ này không có cái kia. Đó gọi là bỉ bỉ không. Ví như giảng đường của Lộc Tử Mẫu (bà Lộc Tử Mẫu, một nữ thí chủ lớn đã xây giảng đường cúng dường Phật) không có voi, ngựa, trâu, dê v.v., ta nói giảng đường ấy trống không, nhưng không phải không có chúng tỳ-kheo (người nam xuất gia đã thọ đủ giới). Đại Tuệ! Không phải nói giảng đường không có tự tính của giảng đường, không phải nói tỳ-kheo không có tự tính của tỳ-kheo, cũng không phải nói chỗ khác không có voi, ngựa, trâu, dê. Đại Tuệ! Tự tướng, cộng tướng của mọi pháp, tìm ở chỗ này chỗ kia đều không thể được, vì vậy gọi là bỉ bỉ không. Đó gọi là bảy loại không. Đại Tuệ! Bỉ bỉ không này là thô thiển nhất trong các loại không, ông nên xa lìa.
Lại nữa, Đại Tuệ! Vô sinh là tự thể không sinh, nhưng không phải là không sinh, trừ khi trụ trong tam-muội (?). Đó gọi là vô sinh. Đại Tuệ! Không tự tính là vì vô sinh mà nói theo ý sâu kín. Đại Tuệ! Mọi pháp không có tự tính, vì từng sát-na không dừng lại, vì thấy về sau đổi khác. Đó gọi là không tự tính. Thế nào là tướng không hai? Đại Tuệ! Như ánh sáng và bóng tối, như dài và ngắn, như đen và trắng, đều đối đãi nhau mà lập, đứng riêng một mình thì không thành. Đại Tuệ! Không phải ngoài sinh tử có niết-bàn, không phải ngoài niết-bàn có sinh tử; sinh tử và niết-bàn không có tướng trái nghịch nhau. Như sinh tử và niết-bàn, mọi pháp cũng như vậy. Đó gọi là tướng không hai. Đại Tuệ! Tướng không, vô sinh, không hai, không tự tính, ông nên siêng năng học." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ:
Ta thường nói pháp không, xa lìa đoạn và thường;
Sinh tử như huyễn mộng, nhưng nghiệp cũng chẳng mất.
Hư không cùng niết-bàn, hai loại diệt (diệt nhờ trí tuệ và diệt do thiếu duyên) cũng như vậy;
Kẻ ngu phân biệt sai lầm, các thánh lìa có và không.
Bấy giờ Thế Tôn lại bảo Đại Bồ-tát Đại Tuệ: "Đại Tuệ! Tướng không, vô sinh, không tự tính, không hai này đều có trong mọi tu-đa-la (kinh điển) mà chư Phật đã nói; kinh Phật nói đều có nghĩa này. Đại Tuệ! Các tu-đa-la nói thuận theo tâm của tất cả chúng sinh, nhưng chân thật không nằm trong lời nói. Ví như ảo ảnh nắng (hơi nóng bốc lên trên đồng trống trông như nước) lừa dối các con thú, khiến chúng tưởng là nước mà thật ra không có nước; điều các kinh nói cũng vậy, tùy theo sự phân biệt của kẻ ngu mà khiến họ vui mừng, chứ không phải đều chỉ bày pháp chân thật nơi chỗ chứng của thánh trí. Đại Tuệ! Nên thuận theo nghĩa, chớ bám vào lời nói."
Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ thưa với Phật: "Bạch Thế Tôn! Trong tu-đa-la nói rằng Như Lai tạng bản tính trong sạch, thường còn, không dứt, không đổi khác, đủ ba mươi hai tướng (ba mươi hai đặc điểm tốt đẹp nơi thân Phật), ở trong thân của tất cả chúng sinh, bị chiếc áo dơ uẩn, giới, xứ quấn quanh, bị cáu bẩn phân biệt sai lầm như tham, sân, si làm ô nhiễm, như viên ngọc vô giá nằm trong áo dơ. Ngoại đạo nói "ngã" là thường còn, là đấng tạo tác, lìa cầu-na, tự tại, không diệt. Nghĩa Như Lai tạng mà Thế Tôn nói chẳng lẽ giống với cái "ngã" của ngoại đạo sao?" Phật dạy: "Đại Tuệ! Như Lai tạng ta nói không giống cái ngã mà ngoại đạo nói. Đại Tuệ! Như Lai, Ứng Chính Đẳng Giác dùng nghĩa các câu như tính không, thực tế (tận cùng của chân thật), niết-bàn, bất sinh, vô tướng (không có tướng để nắm), vô nguyện (không có gì để mong cầu) v.v. mà nói Như Lai tạng; vì muốn kẻ ngu lìa nỗi sợ "không có ngã", nên nói cửa Như Lai tạng là chỗ không phân biệt, không có ảnh tượng. Các Đại Bồ-tát hiện tại và vị lai không nên ở đây mà chấp là ngã.
Đại Tuệ! Ví như người thợ gốm, từ khối đất sét, dùng sức người, nước, gậy, bàn xoay, dây v.v. làm ra đủ loại đồ vật; Như Lai cũng vậy, trong pháp vô ngã xa lìa mọi tướng phân biệt, dùng đủ loại trí tuệ và phương tiện khéo léo, khi thì nói là Như Lai tạng, khi thì nói là vô ngã, các tên gọi mỗi thứ khác nhau. Đại Tuệ! Ta nói Như Lai tạng là để thu nhiếp các chúng ngoại đạo chấp ngã, khiến họ lìa kiến chấp sai lầm, vào ba cửa giải thoát (không, vô tướng, vô nguyện), mau chứng A-nậu-đa-la tam-miệu tam-bồ-đề. Vì vậy chư Phật nói Như Lai tạng không giống cái ngã mà ngoại đạo nói. Nếu muốn lìa kiến chấp của ngoại đạo, nên biết nghĩa Như Lai tạng vô ngã." Bấy giờ Thế Tôn liền nói kệ:
Sĩ phu (cái "ta" tinh thần theo thuyết ngoại đạo), dòng nối tiếp, các uẩn, các duyên và vi trần,
Thắng tính (chất gốc đầu tiên sinh ra vạn vật theo thuyết ngoại đạo), Tự Tại (vị thần sáng tạo của ngoại đạo), đấng tạo tác: đều chỉ là tâm phân biệt.
Bấy giờ Bồ-tát Đại Tuệ nhìn khắp tất cả chúng sinh đời vị lai, lại thỉnh Phật: "Xin vì con nói pháp tu hành đầy đủ, như các Đại Bồ-tát thành tựu đại tu hành." Phật dạy: "Đại Tuệ! Đại Bồ-tát đủ bốn pháp thì thành đại tu hành. Bốn là gì? Là quán xét những gì do tâm mình hiện ra; xa lìa cái thấy về sinh, trụ, diệt; khéo biết pháp bên ngoài không có tự tính; chuyên cầu thánh trí tự chứng. Nếu các Bồ-tát thành tựu bốn pháp này thì được gọi là người đại tu hành.
Đại Tuệ! Thế nào là quán xét những gì do tâm mình hiện ra? Là quán tam giới (ba cõi: cõi dục, cõi sắc, cõi vô sắc) chỉ là tâm mình, lìa ngã và ngã sở, không có động tác, không có đến đi; do lỗi lầm và tập khí của sự chấp trước từ vô thủy hun đúc, mà hiện ra đủ loại sắc, hành, danh ngôn trói buộc trong tam giới, cùng thân, của cải, chỗ ở, theo sự phân biệt mà vào. Đại Bồ-tát quán xét những gì do tâm mình hiện ra như vậy.
Đại Tuệ! Thế nào là được lìa cái thấy về sinh, trụ, diệt? Là quán mọi pháp sinh ra như huyễn, như mộng; vì tự sinh, tha sinh và cùng sinh đều không sinh; vì theo mức độ của tâm mình mà hiện ra; vì thấy vật bên ngoài không có; vì thấy các thức không khởi; vì các duyên không tích tụ; vì do phân biệt nhân duyên mà khởi lên tam giới. Khi quán như vậy, mọi pháp dù trong hay ngoài đều không thể nắm được, biết không có thể chất thật, xa lìa cái thấy về sinh, chứng được tính như huyễn, liền được vô sinh pháp nhẫn (sự an nhận vững chắc chân lý rằng các pháp vốn không sinh không diệt), trụ ở địa thứ tám, hiểu rõ cảnh của tâm, ý, ý thức, năm pháp, tự tính và hai vô ngã, chuyển đổi chỗ nương tựa mà được ý sinh thân (thân do ý sinh ra)."
Đại Tuệ thưa: "Bạch Thế Tôn! Vì nhân duyên gì gọi là ý sinh thân?" Phật dạy: "Đại Tuệ! Ý sinh thân là ví như ý đi đến nhanh chóng không ngăn ngại, nên gọi là ý sinh thân. Đại Tuệ! Ví như tâm ý, ở ngoài vô lượng trăm nghìn do-tuần (đơn vị đo đường dài thời Ấn Độ xưa, khoảng mười mấy cây số), nhớ lại những vật đã thấy trước kia, ý niệm nối nhau nhanh chóng đến đó, không phải thân mình hay núi sông vách đá có thể ngăn được. Ý sinh thân cũng như vậy: do sức tam-muội như huyễn, thần thông tự tại, các tướng trang nghiêm, nhớ đến bản nguyện thành tựu chúng sinh, nên như ý đi tới, sinh vào trong tất cả các chúng thánh. Đó gọi là Đại Bồ-tát được xa lìa cái thấy về sinh, trụ, diệt.
Đại Tuệ! Thế nào là quán xét pháp bên ngoài không có tự tính? Là quán xét mọi pháp như ảo ảnh nắng, như cảnh trong mộng, như vòng lông, do hý luận (lời bàn suông, phân biệt vô ích) từ vô thủy, đủ loại chấp trước và thói xấu hư dối làm nhân. Khi quán xét mọi pháp như vậy, tức là chuyên cầu thánh trí tự chứng. Đại Tuệ! Đó gọi là Bồ-tát đủ bốn pháp, thành đại tu hành. Ông nên siêng năng tu học như vậy."
Bấy giờ Đại Bồ-tát Đại Tuệ lại thỉnh Phật: "Xin nói về tướng nhân duyên của mọi pháp, để con và các Đại Bồ-tát thông suốt nghĩa ấy, lìa cái thấy có và không, không chấp sai rằng các pháp sinh dần hay sinh ngay một lúc." Phật dạy: "Đại Tuệ! Mọi pháp do nhân duyên sinh có hai loại, là trong và ngoài. Ngoài là lấy các duyên như khối đất sét, nước, gậy, bàn xoay, dây, sức người v.v. hòa hợp thành cái bình. Như bình đất, thì sợi chỉ với tấm vải, cỏ với chiếu, hạt giống với mầm, sữa với sữa đông và bơ, cũng đều như vậy; gọi là duyên ngoài trước sau nối nhau sinh ra. Trong là các pháp uẩn, giới, xứ do vô minh, ái, nghiệp v.v. sinh ra; đó là duyên khởi bên trong. Những điều này chỉ là chỗ phân biệt của kẻ ngu.
Đại Tuệ! Nhân có sáu loại: đương hữu nhân (nhân sẽ có quả), tương thuộc nhân (nhân liên thuộc), tướng nhân (nhân của tướng nối tiếp), năng tác nhân (nhân có tác dụng chủ đạo), hiển liễu nhân (nhân làm hiển lộ), quan đãi nhân (nhân đối đãi). Đại Tuệ! Đương hữu nhân là các pháp trong và ngoài làm nhân sinh ra quả. Tương thuộc nhân là các pháp trong và ngoài làm duyên sinh ra quả, như các uẩn, hạt giống v.v. Tướng nhân là làm tướng không gián đoạn, sinh ra quả nối tiếp. Năng tác nhân là làm sức tăng thêm mà sinh ra quả, như vua chuyển luân. Hiển liễu nhân là sự phân biệt sinh ra có thể làm hiển lộ tướng cảnh, như đèn soi vật. Quan đãi nhân là khi diệt thì dòng nối tiếp đứt, không có vọng tưởng sinh. Đại Tuệ! Những điều này là chỗ phân biệt của kẻ ngu; các pháp chẳng phải sinh dần, cũng chẳng phải sinh ngay một lúc.
Vì sao vậy? Đại Tuệ! Nếu sinh ngay một lúc thì cái làm ra và cái được làm ra không có sai khác, vì tìm tướng nhân không thể được. Nếu sinh dần dần thì tìm thể tướng cũng không thể được; như khi con chưa sinh thì sao gọi là cha? Những người suy lường nói rằng nhờ nhân duyên, sở duyên duyên (đối tượng làm duyên cho tâm), vô gián duyên (niệm trước vừa diệt làm duyên cho niệm sau sinh liền), tăng thượng duyên (các điều kiện trợ giúp hay không ngăn trở) v.v., cái được sinh và cái sinh ra ràng buộc lẫn nhau, theo thứ lớp mà sinh; lý ấy không thể thành, vì đều là tướng chấp trước của tình ý sai lầm. Đại Tuệ! Sinh dần và sinh ngay một lúc đều không sinh, vì chỉ có tâm hiện ra thân, của cải v.v., vì tự tướng, cộng tướng bên ngoài đều không có tính, chỉ trừ cái thấy phân biệt của chính mình khi thức khởi lên. Đại Tuệ! Vì vậy nên lìa cái thấy sinh dần hay sinh ngay một lúc trong tướng hòa hợp do nhân duyên tạo ra." Bấy giờ Thế Tôn nói lại bằng kệ:
Mọi pháp đều không sinh, cũng lại không có diệt;
Ở trong các duyên ấy, phân biệt tướng sinh diệt.
Chẳng phải ngăn sự hội tụ của các duyên, để như thế diệt rồi lại sinh;
Mà chỉ ngăn lại những điều phàm phu ngu chấp bởi tình ý sai lầm.
Pháp trong các duyên, dù có hay không, thảy đều không có sinh;
Tập khí làm tâm mê chuyển, từ đó tam hữu (ba cõi tồn tại, tức tam giới) hiện ra.
Xưa nay vốn không sinh, cũng lại không có diệt;
Quán mọi pháp hữu vi (các pháp do nhân duyên tạo thành), ví như hoa đốm giữa hư không (hoa ảo mà người mắt bệnh thấy trên không trung).
Lìa năng thủ, sở thủ, cùng mọi cái thấy mê lầm;
Không có cái sinh, cái được sinh, cũng lại không có nhân duyên;
Chỉ vì thuận theo thế tục, mà nói là có sinh diệt.
Kinh Đại thừa nhập Lăng-già, quyển thứ hai.
Kinh Đại thừa nhập Lăng-già, quyển thứ ba.
Tam tạng pháp sư (vị thầy thông suốt cả ba kho kinh điển: kinh, luật, luận) Thực-xoa-nan-đà, người nước Vu Điền (vương quốc cổ ở vùng Tân Cương ngày nay), đời Đại Chu (triều Chu do Võ Tắc Thiên lập), vâng sắc chỉ của vua mà dịch.
◄ Trước
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video