# Thương hàn luận (Bàn về bệnh thương hàn, tức các bệnh do khí lạnh và các tà khí từ bên ngoài xâm nhập gây ra)
Thương hàn luận — đời Hán, Trương Trọng Cảnh (danh y cuối đời Đông Hán, tác giả sách này).
Phân biệt mạch (nhịp đập ở cổ tay mà thầy thuốc bắt để chẩn đoán), chứng (các biểu hiện của bệnh) và cách chữa bệnh Thái dương (kinh mạch thuộc lớp ngoài cùng của cơ thể; bệnh Thái dương là giai đoạn đầu khi tà khí mới phạm vào lớp ngoài, tức phần biểu), phần đầu.
○ Bệnh Thái dương có các biểu hiện: mạch phù (mạch nổi, đặt ngón tay nhẹ đã thấy rõ), đầu và gáy cứng đau, và sợ lạnh.
○ Bệnh Thái dương mà sốt, ra mồ hôi, sợ gió, mạch hoãn (mạch mềm, chậm rãi, không căng) thì gọi là trúng phong (ở đây là một thể của bệnh Thái dương do gió độc phạm vào phần ngoài, có ra mồ hôi; không phải chứng tai biến mạch máu não).
○ Bệnh Thái dương, hoặc đã sốt, hoặc chưa sốt, nhưng chắc chắn sợ lạnh, mình mẩy đau, buồn nôn nôn ngược lên, mạch ở cả bộ dương lẫn bộ âm (bộ dương là vị trí bắt mạch phía trên gần cổ tay, bộ âm là vị trí phía dưới; cũng có thể hiểu là ấn nhẹ và ấn sâu) đều khẩn (mạch căng chặt như sợi dây thừng xoắn) thì gọi là thương hàn (ở đây là một thể của bệnh Thái dương do khí lạnh phạm vào, không ra mồ hôi).
○ Thương hàn ngày đầu, kinh Thái dương chịu bệnh. Nếu mạch êm thì bệnh không truyền (không lan sang kinh khác, đi sâu hơn); nếu rất muốn nôn, hoặc bứt rứt vật vã, mạch sác (mạch nhanh) và gấp thì bệnh đang truyền.
○ Thương hàn hai ba ngày mà không thấy chứng của Dương minh (kinh thuộc tầng sâu hơn, liên quan dạ dày, ruột, đặc trưng là nóng nhiều) và Thiếu dương (kinh thuộc tầng nửa ngoài nửa trong, đặc trưng là lúc nóng lúc lạnh, miệng đắng) thì bệnh không truyền.
○ Bệnh Thái dương mà sốt và khát, không sợ lạnh, là ôn bệnh (bệnh do khí nóng gây ra). Nếu đã làm cho ra mồ hôi rồi mà người vẫn nóng như đốt thì gọi là phong ôn (thể ôn bệnh có cả gió lẫn nóng, ở đây là ôn bệnh bị chữa sai bằng cách làm ra mồ hôi). Bệnh phong ôn: mạch cả bộ âm lẫn bộ dương đều phù, tự ra mồ hôi, người nặng nề, hay ngủ li bì, thở tất có tiếng ngáy, khó nói ra lời. Nếu lại bị dùng phép hạ (cho uống thuốc xổ để tống tà khí ra đường đại tiện) thì tiểu tiện không thông, mắt nhìn trừng trừng, són tiểu không tự chủ. Nếu lại bị dùng phép hỏa (các cách chữa bằng lửa nóng như hơ, xông, cứu ngải, châm kim nung) thì da hơi ngả màu vàng, nặng thì như kinh giản (co giật như động kinh), lúc lúc co giật chân tay (?). Nếu lại dùng lửa hun thì: chữa sai một lần còn có thể kéo dài ngày tháng, chữa sai lần nữa thì rút ngắn mạng sống.
○ Bệnh mà sốt và sợ lạnh là bệnh khởi từ phần dương (phần ngoài, khi sức chống đỡ của cơ thể còn mạnh); không sốt mà sợ lạnh là bệnh khởi từ phần âm (phần trong, khi sức chống đỡ đã yếu). Khởi từ phần dương thì bảy ngày khỏi; khởi từ phần âm thì sáu ngày khỏi. Đó là vì số của dương là bảy, số của âm là sáu.
○ Bệnh Thái dương, đau đầu đến bảy ngày trở lên mà tự khỏi, là vì bệnh đã đi hết một lượt trong kinh của nó. Nếu bệnh sắp truyền thêm một lượt kinh nữa, thì châm kim vào kinh Túc dương minh (kinh Dương minh chạy ở chân, thuộc dạ dày), làm cho bệnh không truyền được nữa thì khỏi.
○ Bệnh Thái dương thường lui vào khoảng từ giờ Tỵ đến giờ Mùi (khoảng từ 9 giờ sáng đến 3 giờ chiều).
○ Người hay bị cảm gió, phần biểu (lớp ngoài cơ thể: da, thịt, lỗ chân lông) đã giải (tà khí ở lớp ngoài đã được trừ) mà người vẫn chưa thật khoan khoái, thì mười hai ngày sẽ khỏi.
○ Người bệnh mình nóng dữ mà lại muốn mặc thêm áo, đó là nóng ở ngoài da, lạnh ở trong xương tủy; mình lạnh dữ mà lại không muốn đắp áo, đó là lạnh ở ngoài da, nóng ở trong xương tủy.
○ Thái dương trúng phong, dương phù mà âm nhược (mạch ấn nhẹ thì nổi, ấn sâu thì yếu; cũng chỉ dương khí bảo vệ ngoài nổi lên mà phần âm nuôi dưỡng bên trong suy yếu). Dương phù thì tự phát sốt; âm nhược thì mồ hôi tự ra. Người co ro sợ lạnh, rờn rợn sợ gió, hâm hấp phát sốt, mũi khụt khịt, nôn khan, thì dùng Quế chi thang (thang: bài thuốc sắc lấy nước uống; đây là bài thuốc lấy cành quế làm chủ) làm bài chủ trị. Bài thuốc số một.
Quế chi (cành quế non; cạo bỏ vỏ ngoài, ba lạng — lạng là đơn vị trọng lượng thời Hán, một lạng chia thành hai mươi bốn thù), thược dược (rễ cây thược dược; ba lạng), cam thảo (rễ cây cam thảo; chích tức tẩm rồi sao, hai lạng), gừng tươi (thái lát, ba lạng), đại táo (quả táo tàu; bóp vỡ, mười hai quả).
Năm vị trên, giã vụn ba vị (?), dùng bảy thăng nước (thăng là đơn vị dung tích thời Hán, khoảng 200 ml), đun lửa nhỏ, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, để nguội vừa ấm, uống một thăng. Uống xong một lát, húp thêm hơn một thăng cháo loãng nóng để giúp sức thuốc, đắp chăn cho ấm chừng một canh giờ (khoảng hai tiếng), khắp người rịn rịn hơi có mồ hôi là tốt nhất; không được để mồ hôi chảy ròng ròng như nước, như thế bệnh chắc chắn không trừ được. Nếu uống một lần mà ra mồ hôi, bệnh khỏi, thì thôi các lần sau, không cần uống hết thang thuốc. Nếu không ra mồ hôi thì uống tiếp, theo cách trên. Lại vẫn không ra mồ hôi thì các lần sau rút ngắn khoảng cách giữa các lần uống, trong chừng nửa ngày uống hết ba lần. Nếu bệnh nặng thì uống suốt ngày đêm, theo dõi trọn một ngày đêm; uống hết một tễ (một thang thuốc) mà chứng bệnh vẫn còn thì sắc thang khác uống tiếp; nếu mồ hôi vẫn không ra thì có thể uống đến hai, ba thang. Kiêng đồ sống lạnh, đồ dính trơn, thịt, đồ làm bằng bột mì, năm thứ cay nồng (như hành, tỏi, hẹ, kiệu, gừng sống…), rượu, các thứ sữa chế biến, đồ có mùi hôi khó chịu.
○ Bệnh Thái dương, đau đầu, sốt, ra mồ hôi, sợ gió, dùng Quế chi thang làm bài chủ trị. Bài thuốc số hai. (Dùng bài số một ở trên.)
○ Bệnh Thái dương, gáy và lưng cứng đờ khó xoay (?), lại ra mồ hôi, sợ gió, thì dùng Quế chi gia Cát căn thang (Quế chi thang thêm cát căn) làm bài chủ trị. Bài thuốc số ba.
Cát căn (rễ sắn dây; bốn lạng), ma hoàng (thân cây ma hoàng, vị thuốc làm ra mồ hôi mạnh; bỏ đốt, ba lạng), thược dược (hai lạng), gừng tươi (thái lát, ba lạng), cam thảo (chích, hai lạng), đại táo (bóp vỡ, mười hai quả), quế chi (cạo vỏ, hai lạng).
Bảy vị trên, dùng một đấu nước (một đấu bằng mười thăng), sắc ma hoàng và cát căn trước cho cạn bớt hai thăng, vớt bỏ bọt ở trên, rồi cho các vị khác vào, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng. Đắp chăn cho rịn ra chút mồ hôi, không cần húp cháo; còn lại cách điều dưỡng và kiêng cữ như cách dùng Quế chi thang.
(Bọn thần là Ức — tức Lâm Ức, quan hiệu đính sách đời Tống — cẩn thận xét sách gốc của Trọng Cảnh: Thái dương trúng phong tự ra mồ hôi thì dùng quế chi, thương hàn không ra mồ hôi thì dùng ma hoàng. Nay chứng ở đây nói là ra mồ hôi, sợ gió, mà trong bài lại có ma hoàng, e rằng không đúng ý gốc. Ở quyển thứ ba có chứng của Cát căn thang nói là không ra mồ hôi, sợ gió, đúng là giống bài này, thì ở đó mới hợp dùng ma hoàng. Ở đây gọi là Quế chi gia Cát căn thang, e rằng chỉ là trong Quế chi thang thêm cát căn mà thôi.)
○ Bệnh Thái dương, sau khi dùng phép hạ, khí của người bệnh xông ngược lên trên, thì có thể cho dùng Quế chi thang, cách dùng như trước; nếu khí không xông ngược lên thì không được cho dùng. Bài thuốc số bốn.
○ Bệnh Thái dương đã ba ngày, đã làm cho ra mồ hôi, hoặc đã dùng phép thổ (cho uống thuốc gây nôn để tống tà khí ra), hoặc phép hạ, hoặc ôn châm (châm kim rồi đốt ngải ở cán kim cho nóng), mà bệnh vẫn không giải, đó là hoại bệnh (bệnh đã bị chữa sai mà biến chứng, không còn theo đúng diễn biến thông thường), không nên cho dùng quế chi nữa. Hãy xem mạch và chứng, biết đã phạm sai lầm chữa trị nào, rồi theo chứng mà chữa. Quế chi vốn để giải cơ (làm thông thoát tà khí ở lớp cơ nông bên ngoài, dùng cho thể có ra mồ hôi); nếu người bệnh mạch phù khẩn, sốt, mồ hôi không ra thì không được cho dùng. Phải luôn ghi nhớ điều này, đừng để chữa sai. Bài thuốc số năm.
○ Nếu người nghiện rượu mắc bệnh thì không được cho dùng Quế chi thang, uống vào sẽ nôn, vì người nghiện rượu không ưa vị ngọt.
○ Người vốn hay bị suyễn, khi sắc Quế chi thang thì thêm hậu phác (vỏ cây hậu phác) và hạnh nhân (nhân hạt mơ) là tốt. Bài thuốc số sáu.
○ Phàm người uống Quế chi thang mà nôn, về sau tất sẽ nôn ra mủ máu.
○ Bệnh Thái dương, đã làm cho ra mồ hôi, rồi mồ hôi cứ rỉ ra không dứt, người bệnh sợ gió, tiểu tiện khó, tay chân hơi co rút, khó co duỗi, thì dùng Quế chi gia Phụ tử thang làm bài chủ trị. Bài thuốc số bảy.
Quế chi (cạo vỏ, ba lạng), thược dược (ba lạng), cam thảo (chích, ba lạng), gừng tươi (thái lát, ba lạng), đại táo (bóp vỡ, mười hai quả), phụ tử (củ con của cây ô đầu, vị rất nóng, có độc; một củ, bào tức vùi tro nóng nướng cho bớt độc, bóc vỏ, chẻ làm tám mảnh).
Sáu vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng. Sách gốc gọi là Quế chi thang, nay thêm phụ tử; cách điều dưỡng như trước.
○ Bệnh Thái dương, sau khi dùng phép hạ, mạch xúc (mạch nhanh và thỉnh thoảng ngừng một nhịp), ngực đầy tức, thì dùng Quế chi khứ Thược dược thang (Quế chi thang bỏ thược dược) làm bài chủ trị. Bài thuốc số tám. (Chữ "xúc" có bản chép là "túng".)
Quế chi (cạo vỏ, ba lạng), cam thảo (chích, hai lạng), gừng tươi (thái lát, ba lạng), đại táo (bóp vỡ, mười hai quả).
Bốn vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng. Sách gốc gọi là Quế chi thang, nay bỏ thược dược; cách điều dưỡng như trước.
○ Nếu lại hơi sợ lạnh thì dùng Quế chi khứ Thược dược gia Phụ tử thang (Quế chi thang bỏ thược dược, thêm phụ tử) làm bài chủ trị. Bài thuốc số chín.
Quế chi (cạo vỏ, ba lạng), cam thảo (chích, hai lạng), gừng tươi (thái lát, ba lạng), đại táo (bóp vỡ, mười hai quả), phụ tử (bào, bóc vỏ, chẻ tám mảnh, một củ).
Năm vị trên, dùng bảy thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng. Sách gốc gọi là Quế chi thang, nay bỏ thược dược, thêm phụ tử; cách điều dưỡng như trước.
○ Bệnh Thái dương đã mắc tám chín ngày, trông giống như sốt rét: sốt và sợ lạnh, nóng nhiều lạnh ít, người bệnh không nôn, đại tiểu tiện vẫn bình thường, mỗi ngày phát hai ba lần. Nếu mạch hơi hoãn là bệnh sắp khỏi. Nếu mạch vi (mạch rất nhỏ, yếu, gần như không bắt được) mà sợ lạnh, đó là âm và dương đều hư (cả phần nuôi dưỡng lẫn phần dương khí ấm nóng đều suy kém), không được làm cho ra mồ hôi, dùng phép hạ hay phép thổ nữa. Nếu sắc mặt lại đỏ như có nhiệt, đó là bệnh chưa sắp giải, vì người bệnh không ra được chút mồ hôi nào, mình mẩy tất sẽ ngứa; nên dùng Quế chi Ma hoàng các bán thang (bài thuốc lấy mỗi thứ một nửa của Quế chi thang và Ma hoàng thang). Bài thuốc số mười.
Quế chi (cạo vỏ, một lạng mười sáu thù), thược dược, gừng tươi (thái lát), cam thảo (chích), ma hoàng (bỏ đốt) (mỗi thứ một lạng), đại táo (bóp vỡ, bốn quả).
Hạnh nhân (ngâm nước sôi, bóc vỏ, bỏ đầu nhọn, bỏ những hạt có hai nhân; hai mươi bốn hạt).
Bảy vị trên, dùng năm thăng nước, sắc ma hoàng trước cho sôi một hai dạo, vớt bỏ bọt ở trên. Cho các vị khác vào, sắc lấy một thăng tám hợp (hợp là một phần mười thăng), bỏ bã, uống ấm sáu hợp. Sách gốc nói: Quế chi thang ba hợp, Ma hoàng thang ba hợp, gộp lại thành sáu hợp, uống một lần cho hết; cách điều dưỡng như trên.
(Bọn thần là Ức cẩn thận xét: bài Quế chi thang gồm quế chi, thược dược, gừng tươi mỗi thứ ba lạng, cam thảo hai lạng, đại táo mười hai quả. Bài Ma hoàng thang gồm ma hoàng ba lạng, quế chi hai lạng, cam thảo một lạng, hạnh nhân bảy mươi hạt.
Nay dùng phép tính để quy đổi: mỗi bài lấy một phần ba, thì được quế chi một lạng mười sáu thù, thược dược, gừng tươi, cam thảo mỗi thứ một lạng, đại táo bốn quả, hạnh nhân hai mươi ba hạt và một phần ba hạt, làm tròn thành hai mươi bốn hạt, gộp thành bài. Xét kỹ thì bài này là lấy một phần ba, chứ không phải mỗi thứ một nửa, lẽ ra nên gọi là "hợp bán thang".)
○ Bệnh Thái dương, mới uống Quế chi thang lần đầu mà lại thấy bứt rứt, bệnh không giải, thì trước hết châm huyệt Phong trì và Phong phủ (hai huyệt ở sau gáy, chuyên trị chứng do gió độc), rồi cho uống Quế chi thang thì khỏi. Bài thuốc số mười một. (Dùng bài số một ở trên.)
○ Uống Quế chi thang, ra mồ hôi nhiều, mạch hồng đại (mạch to, mạnh, đến dồn dập như sóng cuộn), thì cho uống Quế chi thang như cách trước. Nếu bệnh có dạng giống sốt rét, một ngày phát hai lần, thì ra được mồ hôi tất sẽ giải; nên dùng Quế chi nhị Ma hoàng nhất thang (bài thuốc gồm hai phần Quế chi thang, một phần Ma hoàng thang). Bài thuốc số mười hai.
Quế chi (cạo vỏ, một lạng mười bảy thù), thược dược (một lạng sáu thù), ma hoàng (bỏ đốt, mười sáu thù), gừng tươi (thái lát, một lạng sáu thù), hạnh nhân (bóc vỏ, bỏ đầu nhọn, mười sáu hạt), cam thảo (chích, một lạng hai thù), đại táo (bóp vỡ, năm quả).
Bảy vị trên, dùng năm thăng nước, sắc ma hoàng trước cho sôi một hai dạo, vớt bỏ bọt ở trên, cho các vị khác vào, sắc lấy hai thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng, mỗi ngày uống hai lần. Sách gốc nói: Quế chi thang hai phần, Ma hoàng thang một phần, gộp lại thành hai thăng, chia uống hai lần. Nay gộp lại thành một bài; cách điều dưỡng như trước.
(Bọn thần là Ức cẩn thận xét: bài Quế chi thang gồm quế chi, thược dược, gừng tươi mỗi thứ ba lạng, cam thảo hai lạng, đại táo mười hai quả. Bài Ma hoàng thang gồm ma hoàng ba lạng, quế chi hai lạng, cam thảo một lạng, hạnh nhân bảy mươi hạt. Nay dùng phép tính để quy đổi: Quế chi thang lấy năm phần mười hai, thì được quế chi, thược dược, gừng tươi mỗi thứ một lạng sáu thù, cam thảo hai mươi thù, đại táo năm quả; Ma hoàng thang lấy hai phần chín, thì được ma hoàng mười sáu thù, quế chi mười thù và hai phần ba thù, làm tròn thành mười một thù, cam thảo năm thù và một phần ba thù, làm tròn thành sáu thù, hạnh nhân mười lăm hạt và bốn phần chín hạt, làm tròn thành mười sáu hạt. Gộp phần lấy từ hai bài lại, thì tổng cộng được quế chi một lạng mười bảy thù, ma hoàng mười sáu thù, gừng tươi và thược dược mỗi thứ một lạng sáu thù, cam thảo một lạng hai thù, đại táo năm quả, hạnh nhân mười sáu hạt, gộp thành bài.)
○ Uống Quế chi thang, sau khi ra mồ hôi nhiều, bứt rứt và khát dữ dội không giải, mạch hồng đại, thì dùng Bạch hổ gia Nhân sâm thang làm bài chủ trị. Bài thuốc số mười ba.
Tri mẫu (thân rễ cây tri mẫu; sáu lạng), thạch cao (khoáng chất, vị thuốc mát mạnh; đập vụn, bọc vải bông, một cân — một cân bằng mười sáu lạng), cam thảo (chích, hai lạng), gạo tẻ (sáu hợp), nhân sâm (ba lạng).
Năm vị trên, dùng một đấu nước, nấu đến khi gạo chín thì thuốc thành, bỏ bã, uống ấm một thăng, mỗi ngày uống ba lần.
○ Bệnh Thái dương, sốt và sợ lạnh, nóng nhiều lạnh ít, mạch vi nhược (mạch nhỏ và yếu), đó là dương khí đã suy (không còn đủ sức ấm nóng để đẩy mồ hôi ra). Không được làm cho ra mồ hôi; nên dùng Quế chi nhị Việt tỳ nhất thang (bài thuốc gồm hai phần Quế chi thang, một phần Việt tỳ thang). Bài thuốc số mười bốn.
Quế chi (cạo vỏ), thược dược, ma hoàng, cam thảo (chích) (mỗi thứ mười tám thù), đại táo (bóp vỡ, bốn quả), gừng tươi (thái lát, một lạng hai thù), thạch cao (đập vụn, bọc vải bông, hai mươi bốn thù).
Bảy vị trên, dùng năm thăng nước, sắc ma hoàng cho sôi một hai dạo, vớt bỏ bọt ở trên, cho các vị khác vào, sắc lấy hai thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng. Sách gốc nói: nên sắc riêng Việt tỳ thang và Quế chi thang, rồi gộp lại uống một thăng; nay gộp thành một bài, gồm Quế chi thang hai phần, Việt tỳ thang một phần.
(Bọn thần là Ức cẩn thận xét: bài Quế chi thang gồm quế chi, thược dược, gừng tươi mỗi thứ ba lạng, cam thảo hai lạng, đại táo mười hai quả. Bài Việt tỳ thang gồm ma hoàng hai lạng, gừng tươi ba lạng, cam thảo hai lạng, thạch cao nửa cân, đại táo mười lăm quả. Nay dùng phép tính để quy đổi: Quế chi thang lấy một phần tư, thì được quế chi, thược dược, gừng tươi mỗi thứ mười tám thù, cam thảo mười hai thù, đại táo ba quả; Việt tỳ thang lấy một phần tám, thì được ma hoàng mười tám thù, gừng tươi chín thù, cam thảo sáu thù, thạch cao hai mươi bốn thù, đại táo một quả và bảy phần tám quả, phần lẻ bỏ đi. Gộp phần lấy từ hai bài lại, thì tổng cộng được quế chi, thược dược, cam thảo, ma hoàng mỗi thứ mười tám thù, gừng tươi một lạng ba thù, thạch cao hai mươi bốn thù, đại táo bốn quả, gộp thành bài. Bản cũ ghi "quế chi ba" (?), nay lấy một phần tư thì lẽ ra phải gọi là "quế chi hai". Bài Việt tỳ thang có chép trong các bài thuốc tạp bệnh của Trọng Cảnh. Sách "Ngoại đài bí yếu" (sách thuốc của Vương Đào đời Đường) có chỗ gọi là "Khởi tỳ thang".)
○ Uống Quế chi thang, hoặc đã dùng phép hạ, mà vẫn đầu gáy cứng đau, hâm hấp phát sốt, không ra mồ hôi, vùng dưới tim (vùng thượng vị, chỗ lõm dưới xương ức) đầy tức hơi đau, tiểu tiện không thông, thì dùng Quế chi khứ Quế gia Phục linh Bạch truật thang (Quế chi thang bỏ quế chi, thêm phục linh và bạch truật) làm bài chủ trị. Bài thuốc số mười lăm.
Thược dược (ba lạng), cam thảo (chích, hai lạng), gừng tươi (thái lát), bạch truật (thân rễ cây bạch truật), phục linh (loại nấm mọc bám ở rễ cây thông) (mỗi thứ ba lạng), đại táo (bóp vỡ, mười hai quả).
Sáu vị trên, dùng tám thăng nước, sắc lấy ba thăng, bỏ bã, uống ấm một thăng; tiểu tiện thông thì khỏi. Sách gốc gọi là Quế chi thang, nay bỏ quế chi, thêm phục linh và bạch truật.
○ Thương hàn, mạch phù, tự ra mồ hôi, đi tiểu nhiều lần, trong lòng bứt rứt, hơi sợ lạnh, chân co rút, mà lại cho uống quế chi để đánh vào phần biểu, như thế là sai. Uống vào liền bị quyết (tay chân lạnh giá), trong họng khô, bứt rứt vật vã, nôn ngược, thì sắc Cam thảo Can khương thang cho uống để khôi phục dương khí. Nếu hết quyết, chân ấm lại, thì sắc tiếp Thược dược Cam thảo thang cho uống, chân sẽ duỗi ra được. Nếu vị khí bất hòa (dạ dày không điều hòa, ở đây là nóng kết trong dạ dày ruột) mà nói sảng, thì cho uống một ít Điều vị Thừa khí thang. Nếu lại làm cho ra mồ hôi lần nữa, thêm vào đó còn dùng thiêu châm (nung đỏ kim rồi châm), thì dùng Tứ nghịch thang làm bài chủ trị. Bài thuốc số mười sáu.
Bài Cam thảo Can khương thang: cam thảo (chích, bốn lạng), can khương (gừng khô; hai lạng).
Hai vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng năm hợp, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm.
Bài Thược dược Cam thảo thang: bạch thược (rễ thược dược trắng), cam thảo (chích) (mỗi thứ bốn lạng).
Hai vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng năm hợp, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm.
Bài Điều vị Thừa khí thang: đại hoàng (rễ cây đại hoàng, vị thuốc xổ; cạo vỏ, rửa bằng rượu trong, bốn lạng), cam thảo (chích, hai lạng), mang tiêu (một loại muối khoáng có tác dụng xổ, làm mềm phân; nửa thăng).
Ba vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng, bỏ bã, cho mang tiêu vào, lại bắc lên lửa đun nhỏ cho sôi, uống ấm từng ít một.
Bài Tứ nghịch thang: cam thảo (chích, hai lạng), can khương (một lạng rưỡi), phụ tử (dùng sống, bóc vỏ, chẻ tám mảnh, một củ).
Ba vị trên, dùng ba thăng nước, sắc lấy một thăng hai hợp, bỏ bã, chia làm hai lần uống ấm. Người khỏe mạnh có thể dùng một củ phụ tử to và ba lạng can khương.
○ Hỏi: Chứng trạng giống chứng Dương đán (tên khác của chứng dùng Quế chi thang), theo phép mà chữa thì bệnh lại nặng thêm: tay chân lạnh giá, trong họng khô, hai ống chân co rút mà nói sảng. Thầy bảo: đến nửa đêm tay chân sẽ ấm, hai chân sẽ duỗi ra. Sau quả đúng như lời thầy, vì sao biết được như vậy?
Đáp: Mạch ở thốn khẩu (chỗ bắt mạch ở cổ tay, phía dưới gốc bàn tay) phù mà đại (mạch to). Phù là do gió, đại là do hư (cơ thể suy kém); có gió thì sinh sốt nhẹ, hư thì hai ống chân co rút. Bệnh trông giống chứng Quế chi, nên đã thêm phụ tử vào bài, lại tăng quế chi để làm ra mồ hôi; phụ tử làm ấm kinh mạch, (mồ hôi ra quá nhiều) nên dẫn đến vong dương (dương khí thoát mất). Khi tay chân lạnh giá, trong họng khô, bứt rứt vật vã, nóng kết bên trong ở Dương minh (dạ dày ruột), nói sảng rối loạn, thì cho uống Cam thảo Can khương thang, đến nửa đêm dương khí trở lại, hai chân sẽ ấm; ống chân còn hơi co rút thì lại cho uống Thược dược Cam thảo thang, lúc đó ống chân mới duỗi ra được; dùng Thừa khí thang cho đại tiện hơi lỏng thì hết nói sảng.
Vì thế mà biết bệnh có thể khỏi.
Sau ►
Quay lại danh sách thiên · Giỏ video